Οικονομικά, Κοινωνικά και Μορφωτικά Δικαιώματα στην Ένοπλη Σύρραξη και την Κατοχή.

Ενώ η πλειοψηφία της διεθνούς θεωρίας έχει επικεντρώσει την προσοχή της στα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα σε καιρούς ένοπλων συρράξεων, το παρόν κείμενο θα προβεί σε μία ανάλυση της δέουσας προσοχής που πρέπει να δοθεί στα Οικονομικά, Κοινωνικά και Μορφωτικά Δικαιώματα (εφεξής ΟΚMΔ) ως αρχές βαρύνουσας σημασίας, λόγω της αλληλεπίδρασής τους με τα βασικά δικαιώματα, όπως το δικαίωμα στη ζωή.

Για παράδειγμα, μπορεί το δικαίωμα στη σίτιση να μην συμπεριλαμβάνεται στα θεμελιώδη δικαιώματα κατά τη διάρκεια των συρράξεων, ωστόσο η έλλειψη της εγγύησης και της προστασίας του δικαιώματος αυτού επιβαρύνει το δικαίωμα στη ζωή, καθώς η παράταση της κατάστασης ασιτίας μπορεί να οδηγήσει στον θάνατο των αμάχων. Το ίδιο ισχύει και για το δικαίωμα της στέγασης, η παραβίαση του οποίου στα κατεχόμενα εδάφη, σε συνδυασμό με τις ακραίες καιρικές συνθήκες και την ενδεχόμενη έκθεση σε εχθροπραξίες μπορεί επιπλέον να οδηγήσει στην παραβίαση του δικαιώματος στη ζωή. Η σημασία των ΟΚΜΔ, τα οποία προβλέπονται από το Διεθνές Σύμφωνο για τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Μορφωτικά Δικαιώματα (εφεξής ΔΣΟΚΜΔ), έγκειται, ως επί το πλείστον, στην περιβολή κανόνων σχετικών με τις περιπτώσεις εδαφική κατοχής, στα οποία το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο (εφεξής ΔΑΔ) εμφανίζεται ανεπαρκές για την προστασία των πολιτών.

Η Κάλυψη των Κενών του Ανθρωπιστικού Δικαίου από τα ΟΚΜΔ

Οι περισσότερες από 1000 διατάξεις που απαρτίζουν το ΔΑΔ αναφέρονται, άμεσα ή έμμεσα, στην προστασία του άμαχου πληθυσμού, σε περιπτώσεις κατοχής και ενόπλων συρράξεων, στους τομείς της υγείας, της σίτισης και της παροχής βοήθειας, της εργασίας, της προστασίας της οικογένειας, των μορφωτικών ζητημάτων, της προστασίας των φυσικών πόρων και της προστασίας του περιβάλλοντος. Το ΔΑΔ απαγορεύει τη στοχοποίηση κτηρίων που εξυπηρετούν την έκφραση της θρησκευτικής πίστης, νοσοκομείων και άλλων μη στρατιωτικών κτηρίων, με εξαίρεση την περίπτωση χρήσης τους ως στρατιωτικών μονάδων. Επιπλέον, απαγορεύει τη χρήση ένοπλης βίας κατά παραγόντων που εξυπηρετούν την ανθρωπιστική βοήθεια, και τη χρήση ζημιογόνων για τον άμαχο πληθυσμό μεθόδων πολέμου, όπως η πρόκληση υποσιτισμού. Το ανθρωπιστικό δίκαιο, όμως, είναι κατά περιπτώσεις εξαιρετικά φορμαλιστικό, και προσφέρει μόνο στοιχειώδη προστασία για τις βασικές ανάγκες των ατόμων. Ως εκ τούτου, δεδομένου του εύρους και του παρατεταμένου χαρακτήρα μερικών ενόπλων συρράξεων και καθεστώτων κατοχής, γίνεται κατανοητή η ανάγκη της επέκτασης της εμβέλειας του ΔΣΟΚΜΔ.

Τα πρώιμα κείμενα που αφορούσαν το ζήτημα στην πλειονότητά τους αποσιωπούν την πιθανότητα εφαρμογής των ΟΚΜΔ στις παραπάνω περιπτώσεις, ενώ εκείνα που αναφέρονται σε αυτό διατυπώνονται με μεγάλη προσοχή. Για παράδειγμα, ο Lubell αναφέρει πως «αν το δίκαιο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (εφεξής ΑΔ) εφαρμόζεται στις ένοπλες συρράξεις, τότε μπορεί να θεωρηθεί, εκτός αν δηλώνεται διαφορετικά, πως αυτό ισχύει για το σύνολο του σώματος του δικαίου των ΑΔ, και τα ΟΚΜΔ δεν εξαιρούνται». Στο σύνολό της, λοιπόν, η σχέση μεταξύ των δύο καθεστώτων δικαίου έχει συχνά χαρακτηριστεί ως ασυμβίβαστη – ισχυρισμός που δύναται να αμφισβητηθεί, δεδομένης της αλληλεξάρτησης που οι ανάγκες των αμάχων και τα δικαιώματά τους παρουσιάζουν στις σύγχρονες συρράξεις. Σε πολλές περιπτώσεις, τα ΟΚΜΔ καλύπτουν ζητήματα που δεν καλύπτει το ΔΑΔ και, ως εκ τούτου, η εφαρμογή και των δύο διασφαλίζει με αποδοτικότερο τρόπο την προστασία των δικαιωμάτων των αμάχων.

Παροχή πρώτων βοηθειών σε παιδί στο Νοσοκομείο Beit Hanoun στην Γάζα [Πηγή¨Middle East Monitor, 2018]

Παραδείγματα στοιχειωδών δικαιωμάτων, που απολαμβάνουν αποτελεσματικότερης προστασίας από το ΔΣΟΚΜΔ, μπορούν να αντληθούν από την υποχρέωση του κράτους να μειώσει τη νηπιακή θνησιμότητα και να προβεί στην προαγωγή μέτρων υποστήριξης υγιούς ανάπτυξης των νηπίων και των παιδιών. Αν το κράτος αποτύχει να προστατεύσει το δικαίωμα αυτό, η εν λόγω αποτυχία συνεπάγεται παραβίαση του δικαιώματος στην υγεία, όπως αυτό προβλέπεται από το άρθρο 12 (2) (α) ΔΣΟΚΜΔ και, ενδεχομένως, του θεμελιώδους δικαιώματος στη ζωή. Η υποχρέωση προστασίας των δικαιωμάτων αυτών εγείρει την υποχρέωση των κρατών να υιοθετούν μέτρα για την αποτροπή της παραβίασής τους.

Το πρόβλημα που προκύπτει σχετικά με την εφαρμογή των ΟΚΜΔ έγκειται στην απαιτητική φύση της ορολογίας τους, γεγονός που κάνει την εκπλήρωση από τα κράτη των αντίστοιχων κανόνων του ΔΑΔ που έχουν διαφορετική ορολογία να θεωρείται ως εκπλήρωση των υποχρεώσεων και αποφυγή των παραβιάσεων των πρώτων – γεγονός που επιφέρει δυσμενείς συνέπειες, διότι χαμηλώνει περισσότερο το όριο προστασίας των αμάχων στις ένοπλες συρράξεις.

Η Εξωεδαφική Ευθύνη των Κρατών Ελλείψει της Ρήτρας Εξωεδαφικής Εφαρμογής του Συμφώνου

Σε αντίθεση με το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα, το ΔΣΟΚΜΔ δεν περιέχει καμία πρόβλεψη ή ρήτρα για δικαιοδοσία ή εδαφική αρμοδιότητα, ίσως παραβλέποντας έτσι τις rationae personae ή rationae loci υποχρεώσεις των κρατών. Η παράβλεψη αυτή εγείρει νομικά ερωτήματα και μπορεί να ερμηνευθεί με δύο τρόπους: είτε συνεπάγεται πως τα ΟΚΜΔ έχουν εδαφικό περιορισμό διότι κατά την σύνταξή του Συμφώνου η εξωεδαφική εφαρμογή ήταν έννοια κενού περιεχομένου, είτε πως αντανακλά την ιδέα της έλλειψης εδαφικού περιορισμού του Συμφώνου.

Αποφεύγοντας κανείς την αυστηρά φορμαλιστική ερμηνεία του Συμφώνου, κατανοεί πως το ίδιο δεν είναι ομοιόμορφο, καθώς οι ουσιώδεις διατάξεις που περιλαμβάνονται σε αυτό χρησιμοποιούν μία γλώσσα που υποδηλώνει ένα πεδίο εφαρμογής της αρμοδιότητας. Το άρθρο 14, για παράδειγμα, αναφέρει: «Κάθε συμβαλλόμενο Κράτος, το οποίο κατά το χρόνο που συμβλήθηκε δεν μπορούσε να εξασφαλίσει μέσα στην επικράτειά του ή σε επικράτεια της δικαιοδοσίας του την υποχρεωτική και δωρεάν παιδεία σε ό,τι αφορά τη στοιχειώδη εκπαίδευση, αναλαμβάνει την υποχρέωση να συντάξει και να εγκρίνει σε προθεσμία δύο ετών λεπτομερές πρόγραμμα των μέτρων που απαιτούνται για την προοδευτική πραγματοποίηση, μέσα σε λογικό αριθμό ετών που ορίζεται στο πρόγραμμα της πλήρους εφαρμογής της αρχής της υποχρεωτικής και δωρεάν στοιχειώδους παιδείας για όλους».

Το άρθρο 14 είχε χρησιμοποιηθεί από το Διεθνές Δικαστήριο Δικαιοσύνης στη Γνωμοδότησή του για τις Έννομες Συνέπειες από την Κατασκευή ενός Τείχους στα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη, όπου, δικαιολογώντας την έλλειψη της διάταξης στο πεδίο εφαρμογής του Συμφώνου με την ύπαρξη των δικαιωμάτων που είναι κατ’ ουσίαν εδαφικά, έκρινε πως εφαρμόζονται αμφότερα και σε επικράτειες στις οποίες το κράτος ασκεί την κυριαρχία του, αλλά και σε επικράτειες στις οποίες το κράτος αυτό ασκεί «εδαφική δικαιοδοσία». Επιπλέον, η εξωεδαφική εφαρμογή του Συμφώνου υποστηρίζεται και από μία σειρά Γενικών Σχολίων και Παρατηρήσεων της Επιτροπής ΟΚΜΔ, τα οποία επεκτείνουν τις σχετικές υποχρεώσεις στα πρόσωπα που βρίσκονται στην δικαιοδοσία του κράτους, παρά την έλλειψη της σχετικής διατύπωσης, βασιζόμενη στο άρθρο 2(2) του Συμφώνου.

Η Παλαιστινιακή Αρχή για το Νερό είχε, ήδη από το 2014, διαπιστώσει πως το 95% του πόσιμου νερού στη Λωρίδα της Γάζας δεν πληροί τα πρότυπα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας [Πηγή: Al Jazeera, 2014]

Στο Γενικό Σχόλιο 15, η Επιτροπή των Οικονομικών, Κοινωνικών και Μορφωτικών Δικαιωμάτων ανέδειξε τον ρόλο του ΔΑΔ σχετικά με τη διεύρυνση των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Ένα τέτοιο δικαίωμα αποτελεί το δικαίωμα στο νερό. Ελλείψει της απουσίας της ρητής πρόβλεψης για το δικαίωμα αυτό από το Σύμφωνο, η Επιτροπή αναφέρεται σε ένα μεγάλο εύρος διεθνών συνθηκών, διακηρύξεων και ποικίλων προτύπων, συμπεριλαμβανομένου του ΔΑΔ, ενσωματώνοντάς το στην ανάλυσή της επί των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Χρησιμοποιώντας την έκφραση «υποχρέωση σεβασμού», η Επιτροπή εγκαθιδρύει τη συμπερίληψη του δικαιώματος στο νερό στις υποχρεώσεις των κρατών, οι οποίες πηγάζουν απο το ΔΑΔ. Η υποχρέωση συμπεριλαμβάνει την αποχή από τον περιορισμό της πρόσβασης ή την πρόκληση καταστροφής στις υποδομές και τις υπηρεσίες νερού ως αντιμέτρων κατά τη διάρκεια των ένοπλων συρράξεων σε παραβίαση του ΔΑΔ. Επίσης, με σκοπό την προστασία της πρόσβασης στο νερό κατά την διάρκεια των συρράξεων, αναφέρει και άλλους κανόνες που προβλέπονται από το ΔΑΔ, όπως «τα αντικείμενα που είναι απαραίτητα για την επιβίωση του άμαχου πληθυσμού, συμπεριλαμβανομένων των εγκαταστάσεων και των εφοδίων πόσιμου νερού και των αρδευτικών έργων, την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος έναντι της ευρείας, μακροχρόνιας και σοβαρής ζημίας και την εξασφάλιση της πρόσβασης σε επαρκές νερό στους άμαχους, στους μαχητές και τους κρατούμενους».

Ουσιαστικά, πρόκειται περί αναφοράς στα άρθρα 35(2), 54, 55 και 56 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου Ι (ΠΠ Ι) και στα άρθρα 14 και 15 Δευτέρου Προσθέτου Πρωτοκόλλου (ΠΠ ΙΙ), καθώς και σε όλους τους σχετικούς με την ανθρωπιστική μεταχείριση σε συνθήκες εγκλεισμού κατά την ένοπλη σύρραξη κανόνες. Σχετικά με το ερώτημα της αντιμετώπισης κάθε καταστροφής των υπηρεσιών και υποδομών νερού ως παραβίασης στο δικαίωμα στο νερό, η απάντηση βασίζεται στις ιδιαίτερες συνθήκες οι οποίες θα πρέπει να ερμηνευθούν υπό το πρίσμα του ΔΑΔ, με σκοπό τον ορισμό της νομιμότητας της επίθεσης που προκάλεσε την καταστροφή.

Ομοίως, στο Γενικό Σχόλιο 14 σχετικά με το δικαίωμα στην υγεία, υποστήριξε πως το «υψηλότερο εφικτό πρότυπο της υγείας» που προβλέπεται στο Άρθρο 12(1) και το σχετικό κανονιστικό του περιεχόμενο λαμβάνει υπόψη τα κοινωνικά ζητήματα, όπως είναι η βία και η ένοπλη σύρραξη. Το Σχόλιο κάνει αναφορά στις θεμελιώδεις εγγυήσεις που προβλέπει το κοινό άρθρο 3 στις Συμβάσεις της Γενεύης, το άρθρο 75(2)(α) του ΠΠ Ι και το άρθρο 4(2)(α) του ΠΠ ΙΙ, οι οποίες θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά την ερμηνεία της σχετικής διάταξης του Συμφώνου. Επίσης αντιμετωπίζει το δικαίωμα στη θεραπεία ως συνεπαγόμενο τη δημιουργία ενός συστήματος επείγουσας ιατρικής φροντίδας σε μία ποικιλία περιπτώσεων, συμπεριλαμβανομένης ανθρωπιστικής βοήθειας σε επείγουσες περιπτώσεις.

Αντί Επιλόγου

Το ενδεχόμενο της εφαρμογής των ΟΚΜΔ, τόσο στα κατεχόμενα εδάφη όσο και στις ένοπλες συρράξεις, επιβαρύνεται αφενός με την ιδέα του ανέφικτου και, αφετέρου, με την εικόνα του αναγκαίου. Όσον αφορά την πρώτη περίπτωση, οι ισχυρισμοί εκείνοι που θέλουν την αλληλεπίδραση των ΟΚΜΔ και του ΔΑΔ να φαίνεται αδύνατη δεν είναι καινοτομικοί στο διεθνές δίκαιο. Έπονται μίας σειράς ιστορικών ισχυρισμών για την αδυναμία της αλληλεπίδρασης του Δικαίου των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, του Ναυτικού Δικαίου, ακόμη και του Ποινικού Δικαίου με το ΔΑΔ, οι οποίοι διαψεύστηκαν από το πέρας του χρόνου και τη διεθνή νομολογία. Όσον αφορά τη δεύτερη περίπτωση, το παράδειγμα του Ισραήλ και των κατεχόμενων Παλαιστινιακών εδαφών εγείρει ζητήματα προστασίας των ΟΚΜΔ, ιδιαίτερα σε εκείνες τις περιπτώσεις κατά τις οποίες υπάρχει παρατεταμένη διάρκεια της κατοχής και της ένοπλης σύρραξης. Και στις δύο περιπτώσεις, δεν μένει τίποτε άλλο για την διεθνή κοινότητα παρά να εκλάβει υπόψη τα ιστορικά γεγονότα που συνέβαλλαν στον σχηματισμό του διεθνούς δικαίου.

Πηγές:

  1. Giacca, G. (2015). Economic, Social and Cultural Rights in Occupied Territories in Anthony Clapham, Paola Gaeta and Marco Sassoli (ed.), The 1949 Geneva Conventions: A Commentary. Oxford University Press.
  2. Vinuesa R.E. (1998). Interface, Correspondence and Convergence of Human Rights and International Humanitarian Law. 1 Yearbook of International Humanitarian Law, pp. 69–110.
  3. Nancie Prud’homme. (2007). Lex Specialis: Oversimplifying a more Complex and Multifaceted Relationship?. 40 Israel Law Review, pp. 356–395
  4. Cordula Droege. (2007). The Interplay between International Humanitarian Law and International Human Rights Law in Situations of Armed Conflict. 40 Israel Law Review, pp. 310–355.
  5. Lubell, N.(2005). Challenges in Applying Human Rights Law to Armed Conflict. 87 International Review of the Red Cross, pp. 751
  6. Lubell, N. (2012). Human Rights Obligations in Military Occupation.  94 International Review of the Red Cross, pp. 317–337.
  7. GIacca G. and Cawthorne L. (2013). Symmetries: International Humanitarian Law and Human Rights Law, Report of the Transatlantic Workshop on International Law and Armed Conflict. Oxford University Press
  8. International Law Commission, (1966). Reports of the International Law Commission. 22(17-18) Yearbook of the International Law Commission, pp. 212-215.
  9. Heintze, H.J. (2004). On the Relationship Between Human Rights Law Protection and International Humanitarian Law. 86 International Review of the Red Cross, pp. 856-814.
  10. Doswald-Beck, L. (2011). Human Rights in Times of Conflict and Terrorism. Oxford University Press, pp. 473.
  11. Dennis, M. (2005). Application of Human Rights Treaties Extraterritorially in Times of Armed Conflict and Military occupation. American Journal of International Law, pp. 127.
  12. Clapham, A. (2012). Brierly’s Laws of Nations: an Introduction to the Role of International Law in International Relations. Oxford University Press, pp. 320-336
  13. Arai-Takahashi, Y. (2009). The Law of Occupation: Continuity and Change of International Humanitarian Law, and its Interaction with International Human Rights Law. Martinus Nijhoff Publishers, pp. 355–374, 413.
  14. Sassòli, M., Bouvier, A. και Quintin, A. (2011) How does law protect in war?. 1 International Review of the Red Cross, pp. 246.
  15. International Court of Justice. (2004). Legal Consequences of the Construction of a Wall in the Occupied Palestinian Territory (Advisory Opinion). ICJ Reports 136, para 112.
  16. CESCR. (2003). Concluding Observations: Israel. E/C.12/1/Add.90 para 258.
  17. CESCR. (2009). Concluding Observations: DRC. E/C.12/COD/CO/4 para 25.
  18. CESCR. (2011). Concluding Observations: Israel. E/C.12/ISR/CO/3 para 36.
  19. CESCR. (2000). General Comment No. 14: The Right to The Highest Attainable Standard of Health, para 10.
  20. CESCR. (2010). Concluding Observations: Sri Lanka. E/C.12/LKA/CO/2-4, para 80.

Tagged under:

Απόφοιτος του τμήματος Πολιτικών Επιστημών με Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Ειδίκευσης από τον τομέα Διεθνών Σπουδών του τμήματος Νομικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και διδακτορική φοιτήτρια του τμήματος δημοσίου διεθνούς δικαίου του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου της Viadrina. Το Διεθνές Δίκαιο, με επίκεντρο τα ανθρώπινα δικαιώματα και το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο αποτελούν σημαντικούς τομείς και κεντρική θεματολογία της έρευνάς της. Ο εθελοντισμός, η συγγραφή και η αρθρογραφία αποτελούν ουσιώδεις ασχολίες στην καθημερινότητά της.

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest