Σερβία-Κροατία στο δρόμο προς την Ευρωπαϊκή Ενοποίηση ή στην αναβίωση εθνικιστικών οραμάτων

Οι σχέσεις των δύο χωρών καθίστανται προβληματικές για πάνω από μια εικοσιαετία, λόγω των νωπών μνημών από τον γιουγκοσλαβικό πόλεμο που στοίχισε τη ζωή χιλιάδων και βάθυνε το χάσμα ανάμεσα στις δύο Βαλκανικές χώρες. Ωστόσο, τον τελευταίο χρόνο παρατηρείται μια προσπάθεια βελτίωσης των σχέσεων ανάμεσα στις δύο χώρες, λόγω της αντιμετώπισης κοινών προβλημάτων, αλλά και της προσπάθειας ενσωμάτωσής τους στο ευρωπαϊκό κεκτημένο που προσβλέπει σε μια ενοποιημένη ευρωπαϊκή πολιτική. Η συνάντηση των δυο χωρών το Φλεβάρη του ’18 δημιουργεί αίσθηση αισιοδοξίας για το τι μέλλει γενέσθαι στην Ευρώπη του αύριο, αλλά και κάποια ερωτηματικά σχετικά με τον «εθνικιστικό» πυρετό που τυραννά τα Βαλκάνια τα τελευταία χρόνια.

Η «σκοτεινή» δεκαετία του 2000

Η επίσημη θέση του Ζάγκρεμπ μετά τον πόλεμο αφορούσε την επίλυση ζητημάτων όπως η δικαιοδοσία του Σερβικού δικαστηρίου για την επεξεργασία εγκλημάτων πολέμου βάσει του κεφαλαίου 23 (EURACTIV, 2017). Ακαδημαϊκοί, καθώς και διάφορα Ινστιτούτα Πολιτικής στην Κροατία τάσσονταν υπέρ της διεύρυνσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης ήδη από το 2016, η οποία αποτελούσε μέσο άσκησης πιέσεων στις υποψήφιες χώρες, και το πιο αποτελεσματικό εργαλείο εξωτερικής πολιτικής. Οι ίδιοι, μάλιστα, τόνισαν το γεγονός πως η Κροατία θα έπρεπε να παραχωρήσει μια προστατευόμενη περιοχή αλιείας στην Ιταλία, και να στρέψει το ενδιαφέρον της στην υπόθεση διαιτησίας των συνόρων με τη Σλοβενία, ώστε να δημιουργήσει πιο ευοίωνες σχέσεις με τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες και, ταυτόχρονα, να επιδείξει το κύρος της στη Βαλκανική χερσόνησο (EURACTIV, 2017).

Από την άλλη πλευρά, η Σερβία είχε ήδη τονίσει από τη συνάντησή της με την Κροατία το 2017 ότι η δεύτερη θα πρέπει να συμφωνήσει για την προσχώρησή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ώστε να αντιμετωπιστεί από κοινού το πρόβλημα της προσφυγικής κρίσης. Παράλληλα, και οι δύο πρόεδροι δήλωσαν ότι εξακολουθούν να διαφωνούν σε πολλά ζητήματα που παραμένουν ανοικτά, συμπεριλαμβανομένων και των συνόρων του ποταμού Δούναβη. Η αδυναμία επίλυσης του ζητήματος των συνόρων θα μπορούσε να υπονομεύσει την τελική ένταξη της Σερβίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς η Κροατία θα μπορούσε να την εμποδίσει ως ήδη μέλος της Ένωσης.

Βαδίζοντας προς την Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση

Στις 12 Φεβρουαρίου του 2018 ο Πρόεδρος της Σερβίας πραγματοποιεί διήμερη επίσκεψη στην Κροατία, με στόχο τη βελτίωση των σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών. Οι δύο Πρόεδροι δεσμεύονται να προχωρήσουν τη συνεργασία τους για τα δικαιώματα των μειονοτήτων, τα συνοριακά ζητήματα και τις έρευνες για τους αγνοούμενους πολέμου του 1991, σε μια προσπάθεια βελτίωσης των «παγωμένων» δεσμών τους (REUTERS, 2018). Τόσο ο πόλεμος όσο και τα φαινόμενα Ναζισμού και εθνικισμού από τους «Ουστάσι» στην Κροατία και τους «Τσέτνικ» στη Σερβία κυριαρχούν ως το κυριότερο πρόβλημα των δύο χωρών, παρεμποδίζοντας τη διαδικασία πλήρους ευρωπαϊκής ενοποίησης.

Μετά την επίμαχη συνάντηση, ο Σέρβος Aleksandar Vucic ανέφερε ότι υπάρχει διαφωνία με την Κροατία όσον αφορά την οριοθέτηση των συνόρων, ειδικά για τα 150 χιλιόμετρα συνοριογραμμής όπου η Σερβία επικαλείται τους χάρτες της πρώην Γιουγκοσλαβίας, ενώ η Κροατία είναι εκ διαμέτρου αντίθετη. Η μη δυνατή επίλυση του ζητήματος αυτού θα οδηγήσει τις δύο χώρες στα διεθνή δικαστήρια τα επόμενα δύο χρόνια. Παράλληλα, συναντήθηκε με τον Πρωθυπουργό της Κροατίας, ο οποίος άνοιξε τη συζήτηση για τις πολεμικές αποζημιώσεις.

H δήλωση της Κροατίας, και συγκεκριμένα της Πρόεδρου Grabar-Kitarovic μετά τις συνομιλίες με τον Vucic, ήταν η εξής: «Δυστυχώς, οι σχέσεις μεταξύ Σερβίας-Κροατίας επιβαρύνουν το παρελθόν. Αυτό το παρελθόν μάς εμποδίζει να μπορούμε να αποκαλούμε τις μεταξύ μας σχέσεις φιλικές» (The Washington Post, 2018). Παράλληλα, τόνισε ότι θα πρέπει οι δύο χώρες να αφήσουν το παρελθόν πίσω τους, και να επικεντρωθούν στο σήμερα και στις μελλοντικές συνεργασίες των δύο χωρών, υποστηρίζοντας τη δέσμευση της Σερβίας να ενταχθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση (EurAsia Daily,13.2.2018). Συνάμα, υπογράμμισε ότι τo κυρίαρχο αίτημα της Κροατίας, όσον αφορά την πολιτική των μειονοτήτων, είναι η εκπροσώπησή τους σε κρατικό και περιφερειακό επίπεδο. Ένα άλλο ζήτημα που τέθηκε στο τραπέζι ήταν η υποστήριξη των διακρατικών επιτροπών και αρμόδιων φορέων – εργαλεία που διαμορφώνουν το πλαίσιο διαλόγου μεταξύ των δύο ομιλητών. Πολύ σημαντικό είναι το γεγονός ότι και οι δύο εταίροι συμφώνησαν ότι η χρήση των ευρωπαϊκών κονδυλίων θα καταστεί ιδιαίτερα επωφελής για διάφορες μεταρρυθμίσεις και έργα στο εσωτερικό των δύο χωρών – όπως, λόγου χάρη, η ανακατασκευή του σιδηροδρόμου Zagreb-Vinkonci-Tovarnik-Sid-Beligrade (b92, 2018).

Ενδιαφέρουσα, ωστόσο, είναι η θέση της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τις σχέσεις των δύο χωρών. Έχει υπογραμμιστεί πάμπολλες φορές η σημασία των συνοριακών διαφορών, θέμα που δημιουργεί ακόμα εντάσεις ανάμεσα στις δύο χώρες. Ο Πρωθυπουργός της Κροατίας, Andrej Plenkovic, βρέθηκε μάλιστα στις Βρυξέλλες μετά τη συνάντηση Σερβίας-Κροατίας, για να συζητήσει το θέμα της συνεχιζόμενης ένταξης της χώρας του στην ΕΕ. Στόχος του είναι να εισέλθει η χώρα στη Σένγκεν κατά τη διάρκεια της προεδρίας της Κροατίας στο Συμβούλιο της ΕΕ το 2020, γεγονός που υποδηλώνει εν μέρει και τον φόβο της Κροατίας για τη μεταναστευτική κρίση – ζήτημα που δεν χρήζει μόνο εθνικής αντιμετώπισης, αλλά και ευρωπαϊκής επίλυσης. Παράλληλα, η Κροατία είναι σε θέση να εξομαλύνει τις σχέσεις της με τη Σερβία, όπως φάνηκε και από τα αποτελέσματα της συνάντησης στο Ζάγκρεμπ, αλλά θα πρέπει να γίνουν αμοιβαίες υποχωρήσεις από τις δύο πλευρές (Euronews, 2018).

Ο Εθνικισμός του σήμερα και κάποια συμπεράσματα

Αναντίρρητα, οι σχέσεις των δύο χωρών βρίσκονται σε πολύ καλύτερο σημείο απ΄ ότι πρωτύτερα. Οι δύο εταίροι φαίνεται ότι αρχίζουν να συμφωνούν ότι θα πρέπει να κλείσει το ζήτημα της χρόνιας διαμάχης τους, και να προχωρήσουν από κοινού τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Ωστόσο, στα Βαλκάνια εντοπίζεται ένας αναδυόμενος εθνικισμός, ιδιαίτερα από το 1990 και ύστερα.

Η κήρυξη της ανεξαρτησίας της Κροατίας από την καταρρέουσα πρώην Γιουγκοσλαβία το 1991 υποδηλώνει ότι για πρώτη φορά οι Κροάτες μπορούν να διεκδικήσουν το δικό τους κράτος, λησμονώντας όσο μπορούν την ήττα των Ουστάσι το ’45. Ούσα μικρότερη σε μέγεθος από τον Β’Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου περιλάμβανε τη γειτονική Βοσνία-Ερζεγοβίνη, οι εθνικιστές ριζοσπάστες το ’92 υποστήριζαν σθεναρά την προσάρτηση της Κροατίας σε μεγάλες εκτάσεις των Βόσνιων. Μετά τη λήξη του πολέμου ακολούθησε μια περίοδος μετριοπάθειας, η οποία ξέσπασε σε ακροδεξιό παραλήρημα τη δεκαετία του 2000, αυξάνοντας την απήχηση των ακροδεξιών κομμάτων. Αν και διεξήχθη προσπάθεια προσαρμογής της Κροατίας στο ευρωπαϊκό κεκτημένο και στις ιδέες του δυτικού φιλελευθερισμού που -έστω και θεωρητικά- προβάλλει η Ένωση, δεν υφίστανται νόμοι άρνησης του Ολοκαυτώματος, ενώ η περίοδος του κομμουνισμού θα έπρεπε να αποσιωπηθεί για χάρη της αναβίωσης του οράματος του Κροατικού εθνικισμού.

Από την άλλη πλευρά, η Σερβία, σύμφωνα με πολιτικούς και νομικούς επιστήμονες, δεν βίωσε τη «μεταπολεμική κάθαρση» της Γερμανίας το ’45, με αποτέλεσμα να αποδοκιμάζει την πολιτική του Milosevic, επειδή έχασε τις πολεμικές αναμετρήσεις. Η πτώση της απήχησης του Milosevic έστρεψε τους ψηφοφόρους προς το δίδυμο Tomislav Nicolic και Aleksandar Vuci, οι οποίοι, αν και επιθυμούν να βαφτίζονται ως Ευρωπαίοι «μεταρρυθμιστές», διακατέχονται από μετριοπαθή εθνικισμό. Ωστόσο, δεν υφίσταται ενοποίηση των ακροδεξιών κομμάτων κάτω από μια ιδεολογική «ομπρέλα», όπως συνέβαινε το ’90. Το εκλογικό κοινό της ακροδεξιάς και στις δύο χώρες είναι κυρίως άνεργοι ή φτωχοί νέοι της εργατικής τάξης, φανερά απογοητευμένοι από την αποτυχία της ΕΣΣΔ να τους δώσει μια καλύτερη τύχη, ενώ τα περισσότερα ακροδεξιά επεισόδια σημειώνονται σε γήπεδα και σε δρόμους με την προσβολή μαύρων ποδοσφαιριστών. Η κατάσταση αυτή επιδεινώνεται από τη μαζική ανεργία, η οποία ανέρχεται στη Σερβία σε περισσότερο από το ένα τέταρτο του συνολικού πληθυσμού σε ηλικίες 18-64 ετών (Friedrich Ebert Stiftung, 2013).

Εν τέλει, το πρόβλημα των Βαλκανίων και συγκεκριμένα των δύο αυτών χωρών στηρίζεται στο γεγονός ότι βιώνουν μια διαρκή πολιτικοοικονομική ανισότητα σε σχέση με την πλούσια Δύση, όπου το χάσμα μεταξύ της πλούσιας ελίτ και των φτωχών εργατικών τάξεων παραμένει αγεφύρωτο. Η κατάρρευση της ιδεολογικοποίησης τόσο της αριστεράς όσο και της γενικότερης σύλληψης της δημοκρατίας, υπό το πρίσμα του δυτικού φιλελευθερισμού όπως τον διαβάζουμε και τον αναμοχλεύουμε στα σχολικά εγχειρίδια σήμερα, αναδύει ξανά ακροδεξιά ψήγματα και εθνικιστικές τάσεις στις Βαλκανικές χώρες. Η προσπάθειά τους να ενταχθούν στο ευρωπαϊκό κεκτημένο θα πρέπει να συλληφθεί πρωτίστως ως πολιτική διαδικασία και πορεία προς τη δημοκρατία, όπου φαινόμενα νοθείας και ρατσισμού θα πρέπει να υποχωρήσουν. Και ενώ η Ευρώπη μοιράζεται το όνειρο των ανοιχτών αγορών και της παγκοσμιοποίησής τους, υπάρχει μια ισχυρή πλειοψηφία στο Βαλκανικό χώρο, αλλά και στη Δύση, που διακατέχεται από εμμονή για τα όρια και τα εθνικά σύνορα, ταυτίζοντάς τα με την οικονομική ευημερία και την έξοδο από την πολιτικοοικονομική ανισότητα.

Πηγές:

  1. Baki, J. (2013). Right Wing Extremism in Serbia. Friedrich Ebert Stiftung
  2. b92. (2018). Serbian and Croatian presidents “did not talk about past. https://www.b92.net/eng/news/politics.phpyyyy=2018&mm=02&dd=12&nav_id=103464
  3. EURONEWS. (2018). Croatia prepares for EU presidency. http://www.euronews.com/2018/02/14/croatia-prepares-for-eu-presidency
  4. Ilic, I. (2018). Croatia, Serbia try to improve ties after decades of tension. https://www.reuters.com/article/us-croatia-serbia/croatia-serbia-try-to-improve-ties-after-decades-of-tension-idUSKBN1FW1N1
  5. Poznatov, M. (2018). Serbia-Croatia relations strained by the past. https://www.euractiv.com/section/enlargement/news/serbia-croatia-relations-strained-by-the-past/
  6. The Washington Post. (2018). Serbian president visits Croatia amid tensions, protests. https://www.washingtonpost.com/world/europe/serbian-president-vucic-visits-croatia-amid-tensions/2018/02/12/3d9a42c0-0fdb-11e8-a68c-e9374188170e_story.html?utm_term=.318d58316ab0

Tagged under:

-Φοιτήτρια στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης Αθηνών. -Κατεύθυνση σπουδών: Πολιτική ανάλυση -Ενδιαφέροντα: Ξένες γλώσσες και συγγραφή κειμένων πολιτικής επικαιρότητας -Στόχοι: Ενασχόληση με Development Economics -Συμμετοχή σε : σχολικά και φοιτητικά MUN, blog με θέματα πολιτικής επικαιρότητας

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest