Αεροπορικός αποκλεισμός στο «Κουρδιστάν» μετά το δημοψήφισμα ανεξαρτησίας

Στις 25 Σεπτεμβρίου, η βόρεια περιοχή του Ιράκ -η οποία ελέγχεται από Κούρδους, με πρόεδρο τον τοπικό ηγέτη του Ιρακινού Κουρδιστάν, Massoud Barzani– αποφάσισε τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος ανεξαρτησίας, με το εξής ερώτημα: «Επιθυμείτε η περιοχή του Κουρδιστάν και οι Κουρδικές περιοχές εκτός της διοικήσεως αυτού να γίνουν ανεξάρτητο κράτος;». Τα αποτελέσματα του ιστορικού αυτού δημοψηφίσματος, αν και δεν δημιουργούν καμία άμεση νομική δέσμευση για την κεντρική κυβέρνηση της Βαγδάτης, άγγιξαν σχεδόν το απόλυτο ποσοστό θετικών ψήφων, καθώς πάνω από το 90% του πληθυσμού ψήφισε υπέρ της ανεξαρτησίας. Σε άμεση απάντηση προέβησαν τόσο η Βαγδάτη με τον πρωθυπουργό της, Haider al-Abadi, όσο και οι γειτονικές χώρες, Τουρκία και Ιράν, κλείνοντας τα εναέρια σύνορά τους σε πτήσεις από και προς το «Κουρδιστάν».

Το δημοψήφισμα: Η διεξαγωγή και η επιρροή του στη διεθνή σκηνή

Ο πρόεδρος Massoud Barzani, στον επίλογο της θητείας του στην ηγεσία του Ιρακινού «Κουρδιστάν», και λίγο πριν τις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου, αποφάσισε τη διεξαγωγή του δημοψηφίσματος ανεξαρτησίας ως συμβολικό βήμα προς την πορεία ανεξαρτησίας των Κούρδων του Ιράκ, έπειτα από μακροχρόνιες διεκδικήσεις.

Το «Κουρδιστάν» αποτελεί μία ημιαυτόνομη περιοχή εντός του Ιράκ, με δική της κυβέρνηση, αναγνωρισμένους κοινοβουλευτικούς θεσμούς από την κεντρική κυβέρνηση της Βαγδάτης, ενώ, παράλληλα, είναι πλούσια σε φυσικούς πόρους όπως το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο. Δεκάδες Κούρδοι και μη-Κούρδοι πολίτες (προερχόμενοι από περιοχές υπό τον έλεγχο του «Κουρδιστάν», όπως το Kirkuk) προσήλθαν, την Δευτέρα 25 Σεπτεμβρίου, στις κάλπες –αψηφώντας τις απειλές αεροπορικού και εδαφικού αποκλεισμού που είχαν εκτοξευθεί τόσο από την Βαγδάτη, όσο και από την γειτονική Τουρκία-, υποστηρίζοντας συντριπτικά την ανεξαρτησία του «Κουρδιστάν» από το Ιράκ, με ποσοστό που ξεπέρασε το 92%.

Μια ακόμα αφορμή για τη χρονική τοποθέτηση του δημοψηφίσματος, τη δεδομένη στιγμή, αποτέλεσε η καθοριστική βοήθεια και ο στρατηγικός ρόλος των Κούρδων στη μάχη εναντίον του ISIS στο Ιράκ και τη Συρία. Παρ’όλο που οι Κούρδοι ηγέτες διεξήγαγαν το δημοψήφισμα, αποβλέποντας στη στήριξη των δυτικών -και όχι μόνο- δυνάμεων, τόσο οι ΗΠΑ, η Μ. Βρετανία, αλλά και η ΕΕ, ο ΟΗΕ και η Αραβική Ένωση τέθηκαν κατά του δημοψηφίσματος. Οι ΗΠΑ και η Μ. Βρετανία τάχθηκαν υπέρ των πολέμιων του δημοψηφίσματος, καθώς οι κλιμακούμενες συγκρούσεις μεταξύ «Κουρδιστάν» και Βαγδάτης θα μπορούσαν να θέσουν σε κίνδυνο τις προσπάθειες καταπολέμησης του ISIS, και να οδηγήσουν σε εμφύλια διαμάχη, αποσταθεροποιώντας περισσότερο την κατάσταση στη Μέση Ανατολή.

Από την άλλη πλευρά, η Ρωσία και το Ισραήλ στηρίζουν τους Κούρδους, με τον Ισραηλινό Πρωθυπουργό, Benjamin Netanyahu, να περιγράφει το δημοψήφισμα ως «τις νόμιμες προσπάθειες του κουρδικού λαού να επιτύχει το δικό του κράτος».

Βαγδάτη, Τουρκία και Ιράν απαντούν στο δημοψήφισμα

Η διαμόρφωση της Μέσης Ανατολής, μετά την πτώση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, οδήγησε τον κουρδικό λαό στη διασπορά, με συνέπεια οι Κούρδοι να διασκορπιστούν στο Ιράκ, το Ιράν, την Τουρκία και τη Συρία, όπου και σήμερα διαμένουν ‒ είτε υπό ημιαυτονομία, είτε υπό την καθολική επίβλεψη του κράτους. Η αισθητή παρουσία της κουρδικής μειονότητας στα κράτη αυτά είχε ως συνέπεια την ισχυρή αντίθεση των τελευταίων -καθ’ όλα αυτά τα έτη- στις προσπάθειες ανεξαρτησίας των Κούρδων, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την προσπάθεια ανεξαρτητοποίησής τους από το Ιράκ. Μετά την αναγγελία του δημοψηφίσματος από την τοπική κυβέρνηση του «Κουρδιστάν», τόσο η πρωτεύουσα του Ιράκ όσο και οι γείτονες χώρες, Τουρκία και Ιράν, έσπευσαν να κατακρίνουν την πράξη, επιδιώκοντας την αποτροπή του δημοψηφίσματος με κάθε τρόπο.

Η Βαγδάτη, ως άμεσα εμπλεκόμενη, μέσω του πρωθυπουργού της, Haider al-Abadi, δήλωσε ότι δεν αναγνωρίζει το δημοψήφισμα ως νόμιμο και βάσιμο, ενώ, παράλληλα, κάλεσε την τοπική ηγεσία του «Κουρδιστάν» να παραδώσει τον έλεγχο του εναερίου χώρου και των αεροδρομίων της. Η άρνηση της Κουρδικής πλευράς να συμβιβαστεί, και οι κλιμακούμενες εντάσεις οδήγησαν στον αεροπορικό αποκλεισμό του Βόρειου Ιράκ από διεθνείς πτήσεις. Συγκεκριμένα, την Τετάρτη 27 Σεπτεμβρίου, η Ιρακινή Αρχή Πολιτικής Αεροπορίας ειδοποίησε με γραπτή επιστολή τους διεθνείς αερομεταφορείς ότι όλες οι πτήσεις προς τα δύο διεθνή αεροδρόμια του «Κουρδιστάν», Erbil και Sulaimaniya, αναστέλλονται από την Παρασκευή 29 Σεπτεμβρίου.

Άμεση ήταν, ωστόσο, και η απάντηση της Τουρκίας και του Ιράν. Ο Τούρκος Πρόεδρος, Recep Tayip Erdogan, χαρακτήρισε το δημοψήφισμα ως “παράνομο”, ενώ απείλησε να κλείσει τον αγωγό πετρελαίου που επιτρέπει στους Κούρδους να κάνουν εξαγωγές. Μάλιστα, την Δευτέρα 16 Οκτωβρίου, ο ίδιος έκλεισε τον εναέριο χώρο για πτήσεις από και προς το Βόρειο Ιράκ, χρησιμοποιώντας τον αεροπορικό αποκλεισμό ως μορφή αντιμέτρων.

Τέλος, ούτε η Τεχεράνη έμεινε αμέτοχη. Ήδη από την προηγούμενη ημέρα του δημοψηφίσματος, το Ιράν έχει αναστείλει τις πτήσεις από και προς το «Κουρδιστάν», κλείνοντας τον εναέριο χώρο του για πολιτικά αεροσκάφη με αυτόν τον προορισμό ή προέλευση.

Ηχηρή ήταν η απάντηση του Υπουργού Μεταφορών του «Κουρδιστάν» προς τα ανωτέρω, ο οποίος δήλωσε πως οι αερολιμένες πρέπει να παραμείνουν ανοιχτοί, ώστε να διατηρηθεί η κουρδική οικονομία, και να καταπολεμηθούν τα τελευταία υπολείμματα του ISIS στη χώρα.

«Αεροπορικός αποκλεισμός»: Η θεμελίωσή του στο Διεθνές Αεροπορικό Δίκαιο

Ο αεροπορικός αποκλεισμός που τέθηκε σε εφαρμογή από το Ιράκ, το Ιράν και την Τουρκία, αφορά μόνο τα πολιτικά αεροσκάφη που πραγματοποιούν πτήσεις από και προς την περιοχή του «Κουρδιστάν», και όχι στα στρατιωτικά, καθώς αυτά υπόκεινται σε διαφορετικό καθεστώς. Βασική διεθνής συνθήκη για το δίκαιο εναερίου χώρου είναι η Διεθνής Σύμβαση του Σικάγο (ΣΣ) του 1944 και τα παραρτήματά της, συμβαλλόμενα μέρη της οποίας είναι -μεταξύ άλλων- το Ιράκ, το Ιράν και η Τουρκία, χωρίς να έχουν δηλώσει επιφυλάξεις.

Γενικά, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν πρόκειται για πολιτικό ή στρατιωτικό αεροσκάφος, η ΣΣ ορίζει στο άρθρο 3 την έννοια του στρατιωτικού αεροσκάφους. Συγκεκριμένα, δεν είναι πολιτικά αεροσκάφη εκείνα τα οποία χρησιμοποιούνται στις στρατιωτικές, τελωνειακές και αστυνομικές υπηρεσίες. Ενώ, σύμφωνα με το “λειτουργικό κριτήριο”, ένα πολιτικό αεροσκάφος που χρησιμοποιείται από το κράτος για στρατιωτικούς σκοπούς εμπίπτει στην κατηγορία των στρατιωτικών αεροσκαφών και, αντίστροφα, ένα στρατιωτικό αεροσκάφος που μεταφέρει πολίτες ανήκει στα πολιτικά, ανεξάρτητα από τη νηολόγησή του.

Ειδικά, τόσο το «Κουρδιστάν» όσο και οι γειτονικές χώρες (Τουρκία, Ιράκ και Ιράν) ενήργησαν, έχοντας –εν γένει- νομικά ερείσματα τόσο στο αεροπορικό, όσο και στο δημόσιο διεθνές δίκαιο.

Από τη μία πλευρά, το Ιράκ -στην επικράτεια του οποίου βρίσκεται το «Κουρδιστάν»- ζήτησε τον έλεγχο των αερολιμένων, με σκοπό να διατηρήσει τη δικαιοδοσία και τον έλεγχό του στον εναέριο χώρο ‒ συστατικά στοιχεία της εθνικής κυριαρχίας κάθε κράτους. Τα άρθρα 1 και 2 της ΣΣ ορίζουν ότι κάθε κράτος έχει πλήρη και αποκλειστική κυριαρχία στον εναέριο χώρο πάνω από το έδαφός του. Η κυριαρχία αποτελείται από δυο επιμέρους έννοιες, τη «δικαιοδοσία» και τον «αποτελεσματικό έλεγχο» που ασκεί το κράτος στην επικράτειά του. Η Βαγδάτη είχε παραχωρήσει στο «Κουρδιστάν» δικαιοδοσίες, επιτρέποντάς του να διατηρεί ένα ημιαυτόνομο καθεστώς, διατηρώντας, ωστόσο, η ίδια τον έλεγχο στο έδαφος και τον αέρα. Μετά το πέρας του δημοψηφίσματος ανεξαρτησίας, το αίτημα για τον έλεγχο των αεροδρομίων έχει σκοπό να δείξει πως η κεντρική κυβέρνηση της Βαγδάτης διατηρεί την κυριαρχία της στον αέρα, και άρα δεν τίθεται -άμεσα τουλάχιστον- ζήτημα αυτοδιάθεσης και ανεξαρτησίας.

Από την άλλη πλευρά, η Τουρκία και το Ιράν, καθόσον διατηρούν σημαντικές μειονότητες Κούρδων στην επικράτειά τους, φοβούνται ότι ένα ανεξάρτητο κουρδικό κράτος στα σύνορά τους θα εντείνει τη διαχωριστική κρίση στο εσωτερικό τους. Δικαιολογητική βάση και έρεισμα στο νόμο είναι το ιδιαιτέρως αμφιλεγόμενο άρθρο 6 της Σύμβασης. Σύμφωνα με αυτό, καμία προγραμματισμένη διεθνής πτήση δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί από ή προς την επικράτεια ενός κράτους, χωρίς την άδεια του τελευταίου. Για την εφαρμογή του παραπάνω άρθρου υπάρχει μία λεπτή διαχωριστική γραμμή μεταξύ της ορθής εφαρμογής του, ή της κατάφωρης αντίθεσής του με τους σκοπούς της ΣΣ και του Διεθνούς Οργανισμού Πολιτικής Αεροπορίας.

Αυτό το επιχείρημα, μάλιστα, έρχεται να επικαλεσθεί η ηγεσία του «Κουρδιστάν». Πιο συγκεκριμένα, το άρθρο 44 της ΣΣ, το οποίο εδραιώνει την ελευθερία μετακίνησης και ορθής ανάπτυξης της διεθνούς αεροπλοΐας, με ίσες ευκαιρίες για όλα τα συμβαλλόμενα κράτη και οικονομική, ασφαλή και τακτική εναέρια μεταφορά για τους πολίτες τους.

Συμπερασματικά, με τις εξελίξεις να τρέχουν με ιλιγγιώδεις ρυθμούς γύρω από το θέμα του δημοψηφίσματος, και με τις αντιδράσεις γειτονικών -και μη- κρατών να εντείνονται από μέρα σε μέρα, ένα είναι το φλέγον ζήτημα που τίθεται: εάν ο εναέριος αποκλεισμός των αεροδρομίων του «Κουρδιστάν», και οι στρατιωτικές επεμβάσεις (ως αντίμετρα) στα χερσαία του σύνορα βρίσκονται σε αναλογία προς το πάγιο αίτημα κι αναφαίρετο δικαίωμα των Κούρδων στην αυτοδιάθεσή τους. Σε κάθε περίπτωση, η διεθνής κοινότητα οφείλει να μεριμνά για τη διασφάλιση και άσκηση των δικαιωμάτων κάθε μειονότητας, συμπεριλαμβανομένης και της Κουρδικής.

Πηγές:

  1. Knights, M. (2018). What is at stake in Iraqi Kurdish vote for independence. http://www.bbc.com/news/world-middle-east-41239673
  2. Chulov, M. (2017). More than 92% of voters in Iraqi Kurdistan back independence. https://www.theguardian.com/world/2017/sep/27/over-92-of-iraqs-kurds-vote-for-independence
  3. Qiblawi, T., Elbagir, N. and Balkiz, G. (2017). Iraqi Kurds cast their votes in historic referendum. http://edition.cnn.com/2017/09/25/middleeast/kurdish-referendum-latest/index.html
  4. Rudaw. (2017). UPDATED: Iran shuts borders with Kurdistan Region. http://www.rudaw.net/english/kurdistan/151020171
  5. Karadeniz, T. (2017). Recep Tayyip Erdogan ready to close Turkish border with Iraq in response to Kurdish tensions. http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/recep-tayyip-erdogan-turkish-border-iraq-kurdistan-independence-fight-peshmerga-a8009011.html
  6. Guerin, O. (2017). Kirkuk: Iraqi forces seize largest oilfields near city. http://www.bbc.com/news/world-middle-east-41649729
  7. Erotokritou, C. (2012). Sovereignty Over Airspace: International Air Law, Current Challenges, and Future Developments for Global Aviation. http://www.inquiriesjournal.com/articles/645/sovereignty-over-airspace-international-law-current-challenges-and-future-developments-for-global-aviation
  8. Abeyratne, R. (2014). Convention on International Civil Aviation a Commentary. Springer International Publishing Switzerland. pp. 101-110.
  9. Kurdistan Regional Government. (n.d.). The Kurdistan Region in Brief. http://cabinet.gov.krd/p/page.aspx?l=12&p=210
  10. Kurdistan Regional Government. (n.d.). KRG: Closure of Kurdistan Region’s airspace is unconstitutional and collective punishment against people of Kurdistan. http://cabinet.gov.krd/a/d.aspx?s=010000&l=12&a=55874
  11. ICAO. (1944). Chicago Convention on International Civil Aviation of 1944 (Chicago Convention). https://www.icao.int/publications/Documents/7300_orig.pdf
  12. ICAO. (1944). List of parties to the Chicago Convention of 1944. https://www.icao.int/secretariat/legal/List%20of%20Parties/Chicago_EN.pdf

Tagged under:

Η Αγνή Βαρθαλίτη μένει στην Αθήνα και βρίσκεται στο τέρταρτο έτος σπουδών της στη Νομική Σχολή Αθηνών. Έχει συμμετάσχει σε μια εικονική δίκη αφορώσα το διεθνές δίκαιο εναερίου χώρου και αποτελεί μέλος της αρθρογραφικής ομάδας του Δικαίου Εναερίου Χώρου και Διαστήματος της Power Politics.

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest