Ανθρώπινα δικαιώματα: Τι γνωρίζουμε για αυτά;

Τα «ανθρώπινα δικαιώματα» συγκροτούν μια έννοια που χρησιμοποιείται καθημερινά από χιλιάδες ανθρώπους. Σε περίπτωση βέβαια που ερωτηθούν, οι περισσότεροι δε μπορούν να παραθέσουν ένα περιεκτικό ορισμό. Η χρήση, μάλιστα, του όρου έχει αυξηθεί τον τελευταίο καιρό λόγω των πρόσφατων εξελίξεων, όπως η προσφυγική κρίση και οι τρομοκρατικές επιθέσεις στην Ευρώπη. Τι είναι λοιπόν τα ανθρώπινα δικαιώματα και πώς αυτά προστατεύονται;

Μια πρώτη διαπίστωση για τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι ότι αποτελούν ηθικές αρχές και βασικές ελευθερίες, τις οποίες κάθε άτομο δικαιούται από τη στιγμή της γέννησής του, απλώς και μόνο, επειδή είναι ανθρώπινο ον. Απορρέουν από το σεβασμό στον άνθρωπο και, στις μέρες μας, προστατεύονται σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Υπάρχουν διάφορες κατηγοριοποιήσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά, κυρίως, χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες. Η πρώτη αφορά τα αστικά – πολιτικά δικαιώματα, όπως το δικαίωμα στη ζωή και την ελευθερία, το δικαίωμα στην ελευθερία σκέψης και έκφρασης, καθώς και την ισότητα ενώπιον του νόμου. Στη δεύτερη κατηγορία ανήκουν τα κοινωνικά – πολιτιστικά – οικονομικά δικαιώματα, όπως το δικαίωμα στην εργασία, στην υγεία, το δικαίωμα στην τροφή, το δικαίωμα στην κατοικία, την ιατρική περίθαλψη, την εκπαίδευση και το δικαίωμα συμμετοχής στον πολιτισμό. Επομένως, διαπιστώνουμε ότι καλύπτουν κάθε πτυχή της ανθρώπινης ζωής.

Ανάδυση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων

Πολλές από τις βασικές ιδέες που πυροδότησαν το κίνημα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και οδήγησαν στην θεσμική θεμελίωσή του, διαμορφώθηκαν ως επακόλουθο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και των θηριωδιών του. Βέβαια, η αναζήτηση για δικαιότερη μεταχείριση των ανθρώπων παρουσιάστηκε πολύ νωρίτερα, αφού ήδη από την αρχαιότητα υπάρχουν αναφορές που αναδεικνύουν την ανάγκη προστασίας θεμελιωδών δικαιωμάτων. Ο βαβυλωνιακός πολιτισμός εξέφραζε τις ανθρωπιστικές του ανησυχίες μέσα στο γνωστό Κώδικα του Χαμουραμπί (1754 π.Χ.), ο οποίος ρύθμιζε μια σειρά από ζητήματα, όπως τα δικαιώματα των γυναικών, των παιδιών και των δούλων. Στο σημείο αυτό, δε θα μπορούσε να μη γίνει αναφορά στην αρχαία Αθήνα και την Αθηναϊκή δημοκρατία (5ος αιώνας π.Χ.), το πολίτευμα που έμεινε γνωστό στην ιστορία ως το πολίτευμα της ισότητας. Η προέλευση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, στην αρχή, πήγαζε συχνά από θρησκευτικά ιερά κείμενα. Τα Ανάλεκτα του Κομφούκιου, οι διδαχές του Βούδα και το Κοράνι ανήκουν στις αρχαίες γραπτές πηγές, οι οποίες πραγματεύονται ζητήματα, όπως τα καθήκοντα, τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις του ατόμου.

Προχωρώντας στους αιώνες, συναντάμε την έννοια των φυσικών δικαιωμάτων, η οποία αποτελεί τον πραγματικό προάγγελο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ο Βρετανός φιλόσοφος Τζον Λοκ (στοχαστής του Διαφωτισμού και πατέρας του κλασικού φιλελευθερισμού), τον 17ο αιώνα ανέφερε τα φυσικά δικαιώματα στο έργο του, προσδιορίζοντάς τα ως δικαιώματα στη ζωή, την ελευθερία και την περιουσία και υποστηρίζοντας ότι τα εν λόγω θεμελιώδη δικαιώματα δεν μπορούν να καταπατηθούν. Τον 19o αιώνα τα ανθρώπινα δικαιώματα επανήλθαν και πάλι στο προσκήνιο με αφορμή το ζήτημα της δουλείας. Ωστόσο, χρειάστηκε η ανθρωπότητα να ζήσει τους δύο παγκόσμιους πολέμους ώστε να κινηθεί στην κατεύθυνση νομικής θεμελίωσης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Πορεία προς νομική θεμελίωση

Η ίδρυση των Ηνωμένων Εθνών (1945) και οι διατάξεις του Καταστατικού Χάρτη παρείχαν μια βάση για ένα ολοκληρωμένο σύστημα διεθνούς δικαίου και πρακτικής για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Από τότε, το διεθνές δίκαιο των δικαιωμάτων του ανθρώπου εμπλουτίστηκε με μια πληθώρα συμβάσεων, συνθηκών, πρωτοκόλλων, καθώς και οργανώσεων που λειτουργούν παράλληλα για την προστασία του. Διεθνείς μη κυβερνητικές οργανώσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα, όπως η Διεθνής Αμνηστία και το Παρατηρητήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, παρακολουθούν τις εξελίξεις σε όλο τον κόσμο και προωθούν την εφαρμογή των συμφωνημένων.

Σημαντικό σταθμό στη θεμελίωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων παγκοσμίως, αποτελεί η Οικουμενική Διακήρυξη για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, η οποία καθορίζει τα θεμελιώδη δικαιώματα όλων των ανθρώπων. Υιοθετήθηκε από τη Γενική Συνέλευση το 1948, στις 10 Δεκεμβρίου, ημερομηνία, η οποία καθιερώθηκε ως η Παγκόσμια Μέρα Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Παρά το γεγονός ότι αποτελεί ένα μη δεσμευτικό κείμενο, έχει αποκτήσει την ισχύ διεθνούς εθιμικού δικαίου, με αποτέλεσμα να δεσμεύει όλα τα κράτη. Η σημασία της Οικουμενικής Διακήρυξης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου έγκειται στο γεγονός ότι, όχι μόνο είναι, σύμφωνα με το βιβλίο «Γκίνες», το έγγραφο με τις περισσότερες μεταφράσεις (μεταφρασμένο σε πάνω από 300 γλώσσες και διαλέκτους), αλλά έχει λειτουργήσει ως θεμέλιο δημιουργίας των περισσότερων εθνικών συνταγμάτων από το 1948 και μετά, καθώς και ενός αυξανόμενου αριθμού διεθνών νόμων και συνθηκών.

Σε περιφερειακό επίπεδο, έχουν καθιερωθεί τρία σημαντικά καθεστώτα για τα ανθρώπινα δικαιώματα, ο Αφρικανικός Χάρτης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Λαών, η Αμερικανική Σύμβαση για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (Βόρεια και Νότια Αμερική) και η Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου.

Ευρώπη και ανθρώπινα δικαιώματα

Η Ευρώπη, ως κοιτίδα του Διαφωτισμού, της δημοκρατίας και των ελευθεριών δε θα μπορούσε να μην ανταποκρίνεται στην προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Με τη Συνθήκη της Λισαβόνας (2007), η Ε.Ε. προσχώρησε στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, καθιστώντας έτσι το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στο Στρασβούργο αρμόδιο για τον έλεγχο των πράξεών της. Η Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ από εδώ και πέρα) και τα Πρωτόκολλά της συστάθηκαν με σκοπό την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών. Η ΕΣΔΑ υιοθετήθηκε, συγκεκριμένα, το 1950 από το Συμβούλιο της Ευρώπης, της οποίας τα μέλη συμμετέχουν στη Σύμβαση.

Η ΕΣΔΑ προστατεύει μεταξύ άλλων: το δικαίωμα στη ζωή, το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη, το δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής, την ελευθερία της έκφρασης, την ελευθερία της σκέψης, της συνείδησης και της θρησκείας, το δικαίωμα στην ιδιοκτησία, το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι. Ταυτόχρονα, απαγορεύει τα βασανιστήρια και την απάνθρωπη ή εξευτελιστική μεταχείριση, την αυθαίρετη και παράνομη κράτηση, τις διακρίσεις και την θανατική ποινή.

Με βάση την ΕΣΔΑ ιδρύθηκε το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ από εδώ και πέρα) με έργο τον έλεγχο εφαρμογής της Σύμβασης. Το ΕΔΔΑ αποτελεί ένα πρωτοπόρο μηχανισμό, στον οποίο υφίσταται η δυνατότητα, όχι μόνο διακρατικής, αλλά και ατομικής προσφυγής. Επομένως, κάθε πολίτης, ο οποίος θεωρεί ότι τα δικαιώματά του έχουν παραβιαστεί από κάποιο κράτος μέλος, μπορεί (μετά την εξάντληση των εθνικών ένδικων μέσων) να καταφύγει στο ΕΔΔΑ κατά του εν λόγου κράτους. Το ΕΔΔΑ αποτελείται από 47 ανεξάρτητους δικαστές, έναν από κάθε κράτος μέλος (ο Έλληνας δικαστής είναι αυτή τη στιγμή ο Καθηγητής κ. Σισιλιάνος). Ενδεικτικό του φόρτου εργασίας του ΕΔΔΑ αποτελεί, ότι από το 1959 μέχρι σήμερα, έχει εξετάσει πάνω από 700.000 προσφυγές. Οι περισσότερες παραβάσεις συναντώνται σε πέντε κυρίως κράτη: την Τουρκία, τη Ρωσία, την Ιταλία, τη Ρουμανία και την Πολωνία. Παράλληλα, οι τρεις πιο συχνές παραβιάσεις αφορούν το δικαίωμα για δίκαιη δίκη (Fair Trial, 42%), το δικαίωμα ιδιοκτησίας (12,64%) και το δικαίωμα ελευθερίας και ασφάλειας (12,27%).

Παρουσίαση1Παραβιάσεις ΕΣΔΑ ανά κράτος

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, τα θεμελιώδη δικαιώματα κατοχυρώνονται πλέον και από τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ε.Ε., ο οποίος εκδόθηκε το 2000 και είναι δεσμευτικός για τα κράτη μέλη από το 2009. Ο Χάρτης συνάδει με την Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, δε θεσπίζει νέα δικαιώματα, αλλά συγκεντρώνει όλα τα υφιστάμενα δικαιώματα που έχουν κατοχυρωθεί με διάφορες πράξεις.

Η περίπτωση της Ελλάδας

Στην Ελλάδα τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι κατοχυρωμένα σύμφωνα με το Σύνταγμα (άρθρα 4 έως 25), αλλά και στο Αστικό Δίκαιο (άρθρα 281-286). Βέβαια, η Ελλάδα έχει κατηγορηθεί αρκετές φορές για παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και πολλές υποθέσεις έχουν κριθεί και στο ΕΔΔΑ (οι προσφυγές κατά Ελλάδας αποτελούν το 4,7%), οδηγώντας σε καταδίκη της. Αφενός, η Ελλάδα κατακρίθηκε για τις οικονομικές και δημοσιονομικές πολιτικές που ακολούθησε λόγω της οικονομικής κρίσης και τη συνεπαγόμενη καταστρατήγηση βασικών κοινωνικών δικαιωμάτων, αφετέρου έχει καταδικαστεί αρκετές φορές από το ΕΔΔΑ σε θέματα που αφορούν την αστυνομική βία, τις συνθήκες κράτησης και την απονομή αποτελεσματικής και χρηστής δικαιοσύνης. Οι καταδίκες της Ελλάδας αναμένεται να αυξηθούν, καθώς θα προκύπτουν σε όλη την Ευρώπη, και ειδικά στην Ελλάδα, νέα θέματα όσον αφορά τη μεταχείριση των αιτούντων ασύλου και τις συνθήκες κράτησης τους.

Ο δύσκολος δρόμος της εδραίωσης

Τα ανθρώπινα δικαιώματα, ειδικά αυτά που θεωρούνται ως αναπαλλοτρίωτα (δικαίωμα της ζωής, απαγόρευση δουλείας, απαγόρευση βασανιστηρίων), αποτελούν ακρογωνιαίους λίθους πάνω στους οποίους βασίζονται οι σύγχρονες κοινωνίες. Κατοχυρώθηκαν μετά τις φρικαλεότητες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ώστε να προστατεύουν όλους τους ανθρώπους. Μπορεί η νομιμοποίησή τους να ξεκίνησε από το Δυτικό κόσμο αλλά γίνονται προσπάθειες εξάπλωσης και εδραίωσής τους παντού, οπουδήποτε υπάρχουν άνθρωποι. Παρόλα αυτά δε λείπουν οι παραβιάσεις και οι καταστρατηγήσεις τους, όπως παρουσιάζει πληθώρα μη κυβερνητικών οργανώσεων. Γίνεται να καταπατούνται τα θεμελιώδη δικαιώματα ακόμα και σε «έμπειρες δημοκρατίες»; Τι συμβαίνει με την προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου σε περιόδους κρίσεις; Καταπατούνται αυτά τα δικαιώματα στον βωμό καταστάσεων εκτάκτου ανάγκης, π.χ. λόγω ζητημάτων εθνικής ασφάλειας; Σε επόμενο άρθρο θα μελετήσουμε παρόμοια ζητήματα.

 

Πηγές:

  • http://www.coe.int/en/web/compass/what-are-human-rights-
  • https://www.justice.gov.uk/downloads/human-rights/human-rights-making-sense-human-rights.pdf

Tagged under:

Η Ιφιγένεια Πιλάτου είναι φοιτήτρια στο Μεταπτυχιακό Τμήμα του Πανεπιστημίου της Βιέννης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Ασχολείται με τις ξένες γλώσσες, τον εθελοντισμό και κατέχει εμπειρία εργασίας σε ΜΚΟ. Ως άτομο παρουσιάζει έντονη κοινωνική ανησυχία και θεωρεί τα ανθρώπινα δικαιώματα ως πηγή έμπνευσης και προσωπικής εξέλιξης.

Website: https://powerpolitics.eu/

   Ροή άρθρων Συντάκτη

1 Comment

  1. Pingback: Ατομικές ελευθερίες: Θύματα των τρομοκρατικών επιθέσεων; – power politics

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest