Το τέλος των memes ( ; )

Η ραγδαία χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης έχει εισάγει στο λεξιλόγιό μας νέες έννοιες, άγνωστες σχεδόν πριν από μια μόλις δεκαετία, οι οποίες λαμβάνουν ιδιαίτερη σημασία στην καθημερινή μας επικοινωνία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα συνιστά ο όρος meme”. Πρόκειται για μια λέξη που έκανε για πρώτη φορά την εμφάνισή της το 1976, στο βιβλίο του Richard Dawkins “Εγωϊστικό Γονίδιο”, με τη σημασία ενός “στοιχείου πολιτισμού ή συμπεριφοράς που περνά από το ένα άτομο στο άλλο, με μίμηση ή άλλο μη γενετικό μέσο” (Oxford Dictionaries, 2018). Σήμερα, για το μέσο χρήστη μιας πλατφόρμας κοινωνικής δικτύωσης, ο όρος δεν χρειάζεται ιδιαίτερη επεξήγηση· ως meme αντιλαμβανόμαστε μια εικόνα (ή ένα βίντεο ή gif), συνήθως χιουμοριστικού περιεχομένου, το οποίο διαδίδεται μέσω των social media.

Κάθε χρήστης μπορεί εύκολα με απλό τρόπο (κατέβασμα στη συσκευή, αποθήκευση, χρήση σε εφαρμογή) να πάρει μια εικόνα ή βίντεο από οποιαδήποτε πηγή, να προσθέσει κείμενο σε αυτή και να τη δημοσιεύσει στο λογαριασμό του, ή να τη στείλει στους διαδικτυακούς του φίλους. Πρόσφατα, όμως, κατέκλυσαν το Διαδίκτυο δημοσιεύματα που ανέφεραν ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση θέλει να απαγορεύσει τα memes, γεγονός που επέφερε έντονες αντιδράσεις. Πράγματι, ποιος θα μπορούσε να σκεφτεί σήμερα ένα διαδικτυακό περιβάλλον χωρίς ελεύθερη μεταφόρτωση πληροφοριών από το χρήστη, ή σαφέστερα έναν κόσμο χωρίς memes; Τι επικίνδυνο ενέχει η δραστηριότητα αυτή; Στο παρόν άρθρο θα επιχειρήσουμε να εξηγήσουμε ποιο είναι το πραγματικό νόημα της νέας νομοθετικής πρωτοβουλίας των ευρωπαϊκών θεσμών.

Ι. Το πρόβλημα

Οι εντυπωσιακές τεχνολογικές εξελίξεις έχουν αλλάξει τον τρόπο που αξιοποιούμε το διαδίκτυο και, σαν αποτέλεσμα, έχουν καταστήσει μέρος της νομοθετικής παραγωγής της Ένωσης lex imperfecta, καθώς δεν μπορεί να εφαρμοστεί επαρκώς στην ψηφιακή εποχή. Έχει ξεκινήσει, κατά τούτο, μια προσπάθεια εκσυχρονισμού της νομοθεσίας, την οποία σηματοδότησε ο Γενικός Κανονισμός Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων (GDPR), που τέθηκε σε ισχύ το Μάιο του 2018.

Ωστόσο, η προστασία της προσωπικής ζωής και των προσωπικών δεδομένων δεν είναι το μόνο θεμελιώδες δικαίωμα που απειλείται από τις νέες τεχνολογίες. Η διανοητική ιδιοκτησία, η οποία προστατεύεται από το ενωσιακό δίκαιο, σύμφωνα με την παρ. 2 του άρ. 17 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, τίθεται επίσης εν αμφιβόλω. Πράγματι, με τα νέα τεχνολογικά μέσα, μια εικόνα, ένα απόσπασμα μιας ταινίας ή ενός κειμένου μπορούν να μεταδίδονται ταχύτατα σε όλα τα μήκη και πλάτη της Γης, χωρίς ο δικαιούχος (δηλαδή ο δημιουργός ή αυτός που έχει το δικαίωμα εκμετάλλευσης) να μπορεί να προστατευτεί ή να λάβει δίκαιη αμοιβή για το έργο του. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με το μόνιμο ενωσιακό στόχο για τη δημιουργία μιας ψηφιακής ενιαίας αγοράς, όπου όλα τα κράτη-μέλη θα εφαρμόζουν το ίδιο επίπεδο προστασίας στην πνευματική δημιουργία, οδήγησε, ήδη από το 2016, στην Πρόταση της Επιτροπής για τη δημιουργία μιας νέα Οδηγίας για τα δικαιώματα ψηφιακής ιδιοκτησίας (COM/2016/0593), η οποία θα συμπληρώσει το περιεχόμενο των Οδηγιών για την πνευματική ιδιοκτησία (Οδηγίες 96/9/ΕΟΚ, 2001/29/ΕΚ, 2006/115/ΕΚ, 2009/24/ΕΚ, 2012/28/ΕΕ, 2014/26/ΕΕ).

Στην πρόταση αυτή, εξέχουσα θέση κατέχει το άρ. 13 που αποσκοπεί στη μέγιστη δυνατή προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων στο ψηφιακό περιβάλλον. Η παρ. 1 του άρ. 13 αναφέρει ότι:
“Οι πάροχοι υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας που αποθηκεύουν και παρέχουν στο κοινό πρόσβαση σε μεγάλο αριθμό έργων ή άλλου υλικού που αναφορτώνονται από τους χρήστες τους, λαμβάνουν, σε συνεργασία με τους δικαιούχους, μέτρα με σκοπό την εξασφάλιση της λειτουργίας των συμφωνιών που συνάπτονται με δικαιούχους για τη χρήση των έργων τους ή άλλου υλικού ή την αποτροπή της διαθεσιμότητας στις υπηρεσίες τους έργων ή άλλου υλικού που προσδιορίζονται από τους δικαιούχους, μέσω της συνεργασίας με τους παρόχους υπηρεσιών. Τα εν λόγω μέτρα, όπως η χρήση αποτελεσματικών τεχνολογιών αναγνώρισης περιεχομένου, είναι κατάλληλα και αναλογικά. Οι πάροχοι υπηρεσιών παρέχουν στους δικαιούχους επαρκή πληροφόρηση σχετικά με τη λειτουργία και την εφαρμογή των μέτρων, ενώ, όπου συντρέχει περίπτωση, υποβάλλουν και κατάλληλες αναφορές σχετικά με την αναγνώριση και τη χρήση των έργων και άλλου υλικού.”

Με το άρθρο αυτό, η ευθύνη για την προστασία των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας μετακυλίεται στους παρόχους των ηλεκτρονικών υπηρεσιών – με άλλα λόγια στις εταιρίες που κατέχουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Οι εταιρίες αυτές φέρουν το βάρος να συνάπτουν συμφωνίες παραχώρησης άδειας εκμετάλλευσης με τους δικαιούχους για τη διάχυση των έργων τους, και να λαμβάνουν μέτρα (κατάλληλα και αναλογικά, σύμφωνα με το κείμενο της Πρότασης) ώστε τα έργα των δημιουργών να μην είναι διαθέσιμα στις πλατφόρμες τους. Η Πρόταση Οδηγίας προσπαθεί να καθιερώσει ένα σύστημα επικοινωνίας μεταξύ των δημιουργών, των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των χρηστών: οι πλατφόρμες θα πρέπει να παρέχουν στους δικαιούχους πληροφορίες για τα λαμβανόμενα μέτρα προστασίας (άρ. 13 παρ. 1), ενώ ταυτόχρονα θα πρέπει να καθιερώνουν μηχανισμούς παραπόνων και διόρθωσης για τους χρήστες, το περιεχόμενο των δημοσιεύσεων των οποίων έχει ελεγχθεί και απαγορευθεί (άρ. 13 παρ. 2).

Σύμφωνα με τα παραπάνω, εύκολα γίνεται αντιληπτός ο κίνδυνος που θέτει η εν λόγω Πρόταση Οδηγίας για το μέλλον των memes· οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, μπροστά στο φόβο παραβίασης των πνευματικών δικαιωμάτων των δικαιούχων, καλούνται να προβαίνουν σε έλεγχο όλων των δημοσιεύσεων των χρηστών τους μέσω τεχνολογιών αναγνώρισης περιεχομένου και, σε περίπτωση που εντοπίσουν μια εικόνα που αποτελεί αντικείμενο πνευματικής ιδιοκτησίας, να απαγορεύουν τη μεταφόρτωσή της στην υπόλοιπη διαδικτυακή κοινότητα. Συνακόλουθα, δεν θα μπορούν να δημοσιεύονται εικόνες από ταινίες, ήχοι από τραγούδια, αποσπάσματα από βιβλία, καθώς συνιστούν αντικείμενα πνευματικής ιδιοκτησίας, εύκολα εντοπίσιμα από τα ηλεκτρονικά συστήματα. Επομένως, θα απαγορεύεται η διάδοση όλων των memes που περιέχουν εικόνα ή βίντεο από ταινία, τραγούδι ή βιβλίο. Πολύ περισσότερο, αν ένας χρήστης δημιουργήσει ένα meme με φωτογραφία που τράβηξε ο ίδιος, θα πρέπει να δώσει άδεια για να μπορούν να το χρησιμοποιούν και οι υπόλοιποι χρήστες.

ΙΙ. Κριτική

Από τη γενικευμένη κριτική που ασκείται στο σύνολο της Πρότασης Οδηγίας, η οποία εντοπίζει κινδύνους για τον ανταγωνισμό, την πληροφόρηση και την ίδια τη δημοκρατία, θα εστιάσουμε σε τρία σημεία που αφορούν ειδικά το άρθρο 13.

Το πρώτο σημείο βάλει κατά του περιορισμού της ελεύθερης έκφρασης, ο οποίος είναι δυνατόν να επιβληθεί από τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης μέσω αυτής της διάταξης, ειδικά στην περίπτωση που χρησιμοποιούν λογισμικά αυτόματης αναγνώρισης περιεχομένου. 

Εφόσον οι εταιρίες εφαρμόσουν τα συγκεκριμένα λογισμικά, αυτά θα ελέγχουν κάθε δημοσίευση πριν “ανέβει” στην πλατφόρμα. Με τον τρόπο αυτό, διαφαίνεται ο κίνδυνος μιας προληπτικής λογοκρισίας που εκτείνεται στο σύνολο των δημοσιεύσεων που πραγματοποιείται από το σύνολο των χρηστών. Μια τέτοιας έκτασης λογοκρισία δεν μπορεί επουδενί να θεωρηθεί κατάλληλη και αναγκαία σε σχέση με τον επιδιωκόμενο σκοπό -που είναι η προστασία πνευματικών δικαιωμάτων- γιατί οι δημοσιεύσεις που απειλούν τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας είναι πολύ λίγες συγκριτικά με το σύνολο των δημοσιεύσεων. Μάλιστα, το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης είχε ήδη την ευκαιρία να επισημάνει ότι τα κράτη- μέλη πρέπει να επιτυγχάνουν μια δίκαιη ισορροπία μεταξύ των συγκρουόμενων δικαιωμάτων, κατά την εφαρμογή μιας Οδηγίας (Foco, 2018). Στη συγκεκριμένη περίπτωση, δεν επιτυγχάνεται μια δίκαιη ισορροπία μεταξύ του δικαιώματος ελεύθερης έκφρασης των χρηστών από τη μία και των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας των δικαιούχων από την άλλη, αφ’ ης στιγμής επιβάλλεται ένας γενικός προληπτικός έλεγχος σε κάθε δημοσίευση, ακόμα κι αν αυτή δεν έχει καμία σχέση με πνευματικά δικαιώματα. Την ασυμβατότητα του γενικού ελέγχου με την επίτευξη δίκαιης ισορροπίας έχει ήδη διευκρινίσει ρητά το Δικαστήριο στην απόφαση SABAM v. Netlog NV (C 360/10, Foco, 2018).

Επιπλέον, το άρ. 13 της Πρότασης Οδηγίας έρχεται σε αντίθεση με άλλες διατάξεις της υπάρχουσας κοινοτικής νομοθεσίας, και ιδιαίτερα με τα άρθρα 14 και 15 της Οδηγίας για το Ηλεκτρονικό Εμπόριο (Οδηγία 2000/31/ΕΚ). Πρώτα απ’ όλα, φαίνεται ότι η Πρόταση Οδηγίας συρρικνώνει την έννοια του “παρόχου υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας”. Πιο αναλυτικά, ενώ το άρ. 14 παρ. 1 της Οδηγίας για το Ηλεκτρονικό Εμπόριο αναφέρει ότι η υπηρεσία της κοινωνίας της πληροφορίας συνίσταται σε “αποθήκευση πληροφοριών παρεχομένων από έναν αποδέκτη υπηρεσίας”, το άρ. 13 της Πρότασης Οδηγίας προσθέτει στην έννοια της υπηρεσίας αυτής και την παροχή πρόσβασης σε μεγάλο αριθμό έργων ή άλλου υλικού. Κατά συνέπεια, δεν είναι βέβαιο ποιος νοείται πάροχος υπηρεσίας της κοινωνίας της πληροφορίας – γεγονός όχι χωρίς σημασία, αν αναλογιστεί κανείς ότι ο πάροχος υπό την έννοια του άρ. 14 της Οδηγίας 2000/31, δεν ευθύνεται για τις δραστηριότητες των χρηστών της υπηρεσίας του αν δε γνώριζε ότι ήταν παράνομες ή αν από τη στιγμή που αντελήφθην την παρονομία απέσυρε ή κατέστησε αδύνατη την πρόσβαση στις πληροφορίες που παρείχαν οι χρήστες του. Ακόμη πιο σημαντική, εντούτοις, είναι η αντίθεση με το άρ. 15 της Οδηγίας 2000/31, σύμφωνα με το οποίο δεν επιβάλλεται στους παρόχους “γενική υποχρέωση ελέγχου των πληροφοριών που μεταδίδουν ή αποθηκεύουν”. Εντούτοις, με την αναφορά σε “μέτρα, όπως η χρήση αποτελεσματικών τεχνολογιών αναγνώρισης περιεχομένου”, το άρθρο 13 επιβάλλει ακριβώς τον έλεγχο του συνόλου των δημοσιεύσεων. Πώς γίνεται κάτι που απαγορεύεται από το ένα νομοθετικό κείμενο να επιβάλλεται από ένα άλλο; Μάλιστα, το άρ. 13 αναφέρει ότι τα μέτρα αυτά είναι κατάλληλα και αναλογικά, γεγονός που -όπως ήδη αναφέρθηκε- δεν είναι καθόλου δεδομένο.

Το τρίτο στοιχείο της κριτικής είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με το δεύτερο· με την Οδηγία για το Ηλεκτρονικό Εμπόριο έγινε μια νομοθετική επιλογή, αυτή της “ασυλίας” – ή, άλλως, της μη επιβάρυνσης των παρόχων υπηρεσιών κοινωνίας της πληροφορίας με διώξεις και καταδίκες για τις δραστηριότητες των χρηστών τους μέσα από αυτές. Πριν από 18 χρόνια, ο ενωσιακός νομοθέτης έκανε αυτή την επιλογή έτσι ώστε να μην εμποδίσει την ανάπτυξη των συγκεκριμένων υπηρεσιών, οι οποίες θα ταλανίζονταν κάθε μέρα με διοικητικές και δικαστικές διαμάχες. Αυτό είναι και το κύριο επιχείρημα του νομοθέτη στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, όπου δεν υπάρχει πυκνό κανονιστικό πλαίσιο για το διαδίκτυο και επικρατεί η αυτορρύθμιση, με την έννοια ότι κάθε πάροχος εφαρμόζει τη δική του πολιτική, και αυτός με την πιο αποτελεσματική πολιτική είναι που θα έχει και τους περισσότερους χρήστες. Γιατί να αλλάξει αυτή η νομοθετική επιλογή μετά από 20 περίπου χρόνια, ενώ οι χρήστες των συγκεκριμένων υπηρεσιών έχουν πολλαπλασιαστεί, γεγονός που καθιστά το γενικό έλεγχο των πληροφοριών που παρέχουν σχεδόν αδύνατο και πολύ κοστοβόρο; Αλλά και από την οπτική της οικονομικής ανάλυσης του δικαίου, η ρύθμιση παρουσιάζει προβλήματα γιατί επιβαρύνει τον πάροχο υπηρεσιών με κόστος που μπορεί να είναι και δυσανάλογο του κύκλου εργασιών του, ενώ αφήνει στο ρόλο του παρατηρητή τον δικαιούχο των πνευματικών δικαιωμάτων, ο οποίος θα είχε και το κίνητρο να δράσει προς την προστασία τους, καθώς πρόκειται για δικά του δικαιώματα και συμφέροντα.

ΙΙΙ. Τα επόμενα βήματα

Η συγκεκριμένη διάταξη, σε συνδυασμό με τη διάταξη του άρ. 11 της Πρότασης Οδηγίας που κάνει λόγο για προστασία του τύπου μέσω της παροχής άδειας από τον εκδότη για την κοινοποίηση δημοσιευμάτων του τύπου στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ξεσήκωσε πλήθος αντιδράσεων από την “τεχνική” κοινότητα, με ηχηρά ονόματα στο χώρο του διαδικτύου, όπως ο Tim Berners-Lee, δημιουργός του World Wide Web, να στέλνουν επιστολές στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, κάνοντας λόγο για τη μετατροπή του ίντερνετ από μια ελεύθερη πλατφόρμα σε μηχανισμό παρακολούθησης (Rankin, 2018). Δεν έλειψαν, ωστόσο, και οι δράσεις υποστήριξης προς την Πρόταση, ιδίως από μέλη της καλλιτεχνικής κοινότητας, που υποστηρίζουν τη λύση ως διασφαλίζουσα τα δικαιώματα των δημιουργών (Browne, 2018).

Εν μέσω αυτών των αντιδράσεων, στις 20 Ιουνίου 2018, η Επιτροπή Νομικών Υποθέσεων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (JURI) ψήφισε οριακά υπέρ της Πρότασης Οδηγίας. Η Ολομέλεια, εντούτοις, στις 5 Ιουλίου 2018, με 318 ψήφους κατά, 278 υπέρ και 21 απουσίες, απέρριψε την πρόταση, η οποία αναπέμφθηκε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή για τροποποιήσεις, ώστε να επανεισαχθεί προς ψήφιση το Σεπτέμβριο (Browne, 2018). Το αποτέλεσμα έγινε δεκτό ως μια προσωρινή νίκη για το ελεύθερο Ίντερνετ. Μετά το καλοκαίρι θα γίνει γνωστό αν θα συνεχίσουμε να “ποστάρουμε” memes ελεύθερα στα προφίλ μας. 

Πηγές:

Browne, E. (2018). European lawmakers delay controversial copyright law over concerns it could censor memes, articles. https://www.cnbc.com/2018/07/05/article-13-eu-lawmakers-vote-on-controversial-copyright-law.html

EURLex. (2000). Οδηγία 2000/31/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 8ης Ιουνίου 2000 για ορισμένες νομικές πτυχές των υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας, ιδίως του ηλεκτρονικού εμπορίου, στην εσωτερική αγορά. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/ALL/?uri=CELEX%3A32000L0031

EURLex. (2016). Πρόταση- ΟΔΗΓΙΑ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας στην ψηφιακή ενιαία αγορά. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/PDF/?uri=CELEX:52016PC0593&from=EN

European Parliament. (2018). RÉSULTATS DES VOTES. http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-%2f%2fEP%2f%2fNONSGML%2bPV%2b20180705%2bRES-VOT%2bDOC%2bPDF%2bV0%2f%2fFR&language=EN

Foco, E. (2018). Controversy between Article 13 of the proposed Directive for Copyright in the Digital Single Market and the EU acquis. http://www.medialaws.eu/controversy-between-article-13-of-the-proposed-directive-for-copyright-in-the-digital-single-market-and-the-eu-acquis/

Oxford Dictionaries. Definition of meme in English. https://en.oxforddictionaries.com/definition/meme

Rankin, J. (2018). EU votes for copyright law that would make internet a ‘tool for control’. https://www.theguardian.com/technology/2018/jun/20/eu-votes-for-copyright-law-that-would-make-internet-a-tool-for-control

Reda, J. (2018). EU copyright reform/expansion. https://juliareda.eu/eu-copyright-reform/

Shah, S. (2018). WHY MEME?Death of MEMES? EU approves controversial copyright law that could wipe out hilarious memes forever. https://www.thesun.co.uk/tech/6481234/memes-death-eu-copyright-law/

Tagged under:

Η Αντωνία- Ευαγγελία Χριστοπούλου είναι τελειόφοιτη φοιτήτρια της Νομικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντά της εντοπίζονται στους τομείς του δημοσίου, ευρωπαϊκού και διεθνούς δικαίου, καθώς και στην προστασία των ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων. Έχει συμμετάσχει σε προσομοιώσεις διεθνών και περιφερειακών οργανισμών, ενώ κατά το τρέχον εξάμηνο κάνει πρακτική άσκηση στην Εθνική Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Ηλεκτρονική Διεύθυνση: [email protected]

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest