Αραβική Άνοιξη: η μάχη για τα ανθρώπινα δικαιώματα

Αρκετός χρόνος έχει περάσει από τη δημοσίευση αυτού του άρθρου. Παρακαλώ συνεχίστε στην ανάγνωσή του έχοντας υπόψη την ημερομηνία δημοσίευσης.

Το 2011 οι χώρες της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής κατακλύστηκαν από πολυάριθμες διαδηλώσεις που ασκούσαν πίεση στους ηγέτες των οικείων κρατών, ώστε να θέσουν ένα τέλος σε δεκαετίες καταπίεσης. Πολλοί ήλπιζαν ότι αυτή η “Αραβική Άνοιξη” θα έφερνε πολιτική μεταρρύθμιση και κοινωνική δικαιοσύνη. Η πραγματικότητα, όμως, έφερε περισσότερους πολέμους, βία και καταστολή των ανθρώπων που τολμούν να μιλήσουν για μια πιο δίκαιη, πιο ανοικτή κοινωνία.

Ανατρέχοντας μερικά χρόνια πίσω, η Μέση Ανατολή και η Βόρεια Αφρική είχαν βυθιστεί σε ένα άνευ προηγουμένου ξέσπασμα λαϊκών διαμαρτυριών και αξιώσεων για μεταρρυθμίσεις. Τα αίτια αυτών δεν υπήρξαν θρησκευτικά, αλλά κοινωνικά – η φτώχεια, η εξαθλίωση, η καταπίεση, καθώς και η καθημερινή καταπάτηση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας από τα όργανα των κρατών. Διάφορες καταπιεσμένες ομάδες του πληθυσμού -γυναίκες, θρησκευτικές μειονότητες, ομοφυλόφιλοι- άρχισαν να διεκδικούν τα δικαιώματά τους. Το ξέσπασμα αυτό ξεκίνησε από την Τυνησία και, εντός μερικών εβδομάδων, εξαπλώθηκε στην Αίγυπτο, την Υεμένη, το Μπαχρέιν, τη Λιβύη και τη Συρία (Amnesty International, 2012). Αυταρχικοί ηγέτες που παρέμεναν για χρόνια στην εξουσία εξαναγκάστηκαν να παραιτηθούν από το αξίωμά τους λόγω των εξεγέρσεων αυτών, όπως ο Hosni Mubarak στην Αίγυπτο και ο Zine el-Abidine Ben Ali στην Τυνησία.

Σχεδόν 6 χρόνια μετά τις πρώτες διαδηλώσεις της Αραβικής Άνοιξης, οι παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στον αραβικό κόσμο φαίνονται πιο διαδεδομένες από ποτέ, και γίνονται στόχος επίκρισης. Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι -πολλοί από τους οποίους είναι παιδιά- έχουν σκοτωθεί κατά τη διάρκεια των ενόπλων συγκρούσεων που συνεχίζουν να μαίνονται στη Συρία, τη Λιβύη και την Υεμένη, με τον Συριακό εμφύλιο πόλεμο να έχει δημιουργήσει τη μεγαλύτερη προσφυγική κρίση του τρέχοντος αιώνα (Human Rights Watch, 2016).

“Οι περισσότεροι ακτιβιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων και πολιτικοί ηγέτες στο Μπαχρέιν βρίσκονται πίσω από τα σίδερα της φυλακής.”
Nabeel Rajab, υπερασπιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, Μπαχρέιν

Οι χώρες της Δύσης στήριξαν τις εξεγέρσεις εναντίον ηγετών τους οποίους ήθελαν να δουν εκτοπισμένους, όπως ο Muammar Gaddafi και ο Bashar al-Assad. Ωστόσο, δεν είχε δημιουργηθεί κανένα μακροπρόθεσμο πλάνο για το “μέλλει γενέσθαι” και για τις συνέπειες των εξεγέρσεων αυτών, όπως για την επαναπυροδότηση της σύγκρουσης μεταξύ Σουνιτών και Σιιτών. Παρότι, λοιπόν, οι δυτικές κυβερνήσεις και τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης απεικόνιζαν την “Αραβική Άνοιξη” ως λαϊκή δημοκρατική εξέγερση, αυτό δεν ανταποκρινόταν στην πραγματικότητα (Huffpost, 2017).

“Είδαμε μερικούς μήνες επαναστατικής ευφορίας…, αλλά δεν κράτησε για πολύ.”

Ιστορικά, οι Άραβες ηγέτες τείνουν να παράγουν μια αντιιμπεριαλιστική ρητορική, προκειμένου να διασφαλίσουν πως οι πολίτες τους δεν θα γνωρίζουν ότι προστατεύονται από τους διεθνείς νόμους για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Μάλιστα, ισχυρίζονται ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι μια δυτική “εισαγωγή”, ασυμβίβαστη με τον νόμο της Sharia. Αυτό, βέβαια, είναι αμφισβητήσιμο. Η Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, που εγκρίθηκε από τον Ο.Η.Ε. το 1948, είχε την υποστήριξη όλων σχεδόν των αραβικών χωρών που ήταν τότε μέλη του Οργανισμού, καθώς και των περισσότερων -τότε- χωρών του τρίτου κόσμου.

Πολύ γρήγορα, η καθολικότητα του μηνύματος για τα ανθρώπινα δικαιώματα, η οποία υποστηρίχθηκε κατά τη διάρκεια των επαναστάσεων, κατέρρευσε. Για παράδειγμα, μετά την εκλογή ισλαμικών κομμάτων στην Τυνησία και την Αίγυπτο, τα δικαιώματα των γυναικών τοποθετήθηκαν και πάλι σε δεύτερη θέση. Τον Μάρτιο του 2013 ο Mohammed Morsi, Πρόεδρος της Αιγύπτου, απέρριψε οριστικά μια δήλωση του Ο.Η.Ε. που ζητούσε να τερματιστεί η έμφυλη βία (Gender-Based Violence) στη χώρα, υποστηρίζοντας ότι “το έγγραφο περιλαμβάνει άρθρα που έρχονται σε αντίθεση με τις καθιερωμένες αρχές του Ισλάμ, υπονομεύουν την ισλαμική ηθική, και καταστρέφουν την οικογένεια“. Αξίζει να σημειωθεί ότι στην Τυνησία, αν και το κράτος απέσυρε επισήμως όλες τις επιφυλάξεις σχετικά με τη Σύμβαση για την Εξάλειψη των Διακρίσεων εις βάρος των Γυναικών (C.E.D.A.W.) -κίνηση που την κατέστησε την πρώτη αραβική χώρα που το πράττει (Human Rights Watch, 2014)- και παρά τις νομοθετικές αλλαγές για τα δικαιώματα των γυναικών στη μόρφωση, στην εργασία και στον έλεγχο του σώματός τους, παρατηρείται “φεμινοποίηση” της φτώχειας, όπως σε όλα τα μέρη, ενώ τα ποσοστά ανεργίας είναι υψηλότερα για τις γυναίκες, και η νομοθεσία για την ισότητα στην εργασία συχνά δεν τηρείται (Human Rights Watch, 2014).

Στη Συρία, την Αίγυπτο, το Μπαχρέιν και σε άλλες χώρες, οι κυβερνήσεις επιτίθενται στην ελευθερία του λόγου, φυλακίζοντας ακτιβιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων, πολιτικούς αντιπάλους και επικριτές, συχνά στο όνομα της καταπολέμησης της τρομοκρατίας. Επιπλέον, λίγοι έχουν προσαχθεί ενώπιον της δικαιοσύνης ώστε να λογοδοτήσουν για τη βία, τις δολοφονίες και τους βασανισμούς που έλαβαν χώρα κατά τη διάρκεια και μετά τις διαδηλώσεις του 2011 (Amnesty International, 2012).

Σήμερα, ο γενικός κανόνας είναι ότι όλοι οι ηγέτες των κρατών ισχυρίζονται ότι έχουν αναγκαστεί να περιορίσουν τις ελευθερίες των πολιτών, λόγω των ακραίων τρομοκρατικών απειλών – ένας ισχυρισμός που έχει επίσης επισημανθεί ευρέως στη Δύση. Έτσι, η καταπολέμηση της τρομοκρατίας έχει γίνει μια ιδανική πρόσοψη για πολλές αραβικές κυβερνήσεις. Σε κάποιον βαθμό, οι κυβερνήσεις αυτές εξαρτώνται από τη συνεχιζόμενη ύπαρξη του I.S.I.S. ως δεκανίκι για τη διατήρηση της εξουσίας και της ψευδούς νομιμότητάς τους.

Πολλοί ισχυρίζονται ότι, σήμερα, η έκταση της καταπίεσης στην Αίγυπτο βρίσκεται στο υψηλότερο επίπεδό της υπό τον Πρόεδρο Abdel Fattah el-Sisi. Συγκεκριμένα, ο el-Sisi έδωσε το στίγμα της πολιτικής του, απαγορεύοντας με εκτελεστικό διάταγμα τις ειρηνικές διαμαρτυρίες -κάτι που αποτέλεσε την πρώτη του ενέργεια μετά την καθαίρεση του πρώην Προέδρου Morsi το 2013-, το οποίο επιτρέπει τη χρήση υπερβολικής, μέχρι και θανατηφόρας βίας από τις δυνάμεις ασφαλείας εναντίον διαδηλωτών. Επιπλέον, ένα δημοφιλές ανέκδοτο που έχει έρθει στο φως της δημοσιότητας είναι οι επίμονες επιθέσεις στην ελευθερία του Τύπου στη χώρα. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με το εν λόγω ανέκδοτο, στην Αίγυπτο υπάρχει ελευθερία λόγου, αλλά δεν υπάρχει ελευθερία μετά από ομιλία. Όμως τα γεγονότα μιλούν από μόνα τους, καθώς η Αίγυπτος του el-Sisi έχει φυλακίσει περισσότερους δημοσιογράφους από οποιαδήποτε άλλη χώρα στον κόσμο μετά την Κίνα (Amnesty International, 2012 revised).

Από την άλλη πλευρά, από την εξέγερση του 2011, γνωστή και ως “επανάσταση των γιασεμιών”, η Τυνησία έχει ευρέως θεωρηθεί ως η μόνη επιτυχία των διαδηλώσεων της “Αραβικής Άνοιξης”, καθώς η χώρα έχει λάβει μια σειρά από σημαντικά μέτρα για την υποστήριξη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Συγκεκριμένα, η κυβέρνηση της Τυνησίας υιοθέτησε ένα νέο Σύνταγμα που προστατεύει πολλά και σημαντικά ανθρώπινα δικαιώματα, όπως την ελευθερία του λόγου και της έκφρασης, και την απαγόρευση των βασανισμών, ενώ περιέχει και μεταβατικές αλλαγές στον τομέα της Δικαιοσύνης, αποκλείοντας, όμως, τα L.G.B.T. δικαιώματα, και ποινικοποιώντας κάποιες σεξουαλικές επαφές (Human Rights Watch, World Report 2017). Επίσης, η χώρα εξέλεξε νέο Κοινοβούλιο και Πρόεδρο, ενώ πολλές ακτιβιστικές οργανώσεις και Μ.Κ.Ο. έχουν ακμάσει σε αυτή.

Στην Αίγυπτο μερικοί πρώην αξιωματούχοι έχουν δικαστεί και φυλακιστεί για τον ρόλο τους στη βίαιη κρατική απάντηση στις διαμαρτυρίες. Συγκεκριμένα, έχει ιδρυθεί μια επιτροπή “αλήθειας και αξιοπρέπειας” για την αντιμετώπιση των εγκλημάτων που διεπράχθησαν κατά το προηγούμενο καθεστώς. Ωστόσο, παρά τη μικρή πρόοδο, η κατάσταση παραμένει εύθραυστη. Εκατοντάδες άνθρωποι έχουν συλληφθεί μετά από θανατηφόρες επιθέσεις που προκλήθηκαν από το I.S.I.S., ενώ πολλοί φοβήθηκαν ότι οι αρχές έκαναν κατάχρηση των μέτρων έκτακτης ανάγκης. Τον Ιούλιο του 2015 η κυβέρνηση πέρασε έναν σκληρό νόμο για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας, σύμφωνα με τον οποίο οι συλληφθέντες θα κρατούνται χωρίς απαγγελία κατηγορίας ή πρόσβαση σε δικηγόρο ή επαφή με τον έξω κόσμο για 15 μέρες – θέτοντάς τους σε μεγαλύτερο κίνδυνο να υποστούν βασανιστήρια (Human Rights Watch, Egypt, World Report 2017).

Βέβαια, η ελευθερία του λόγου πολλές φορές απειλείται, και αυτό αποδεικνύεται από το γεγονός ότι ακτιβιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δικηγόροι και δημοσιογράφοι ολοένα και επικρίνονται, επειδή μιλούν άφοβα. Παρότι έχουν γίνει αρκετές νομοθετικές αλλαγές για την αποτελεσματικότερη προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, υπάρχουν ακόμη παλιοί νόμοι και διατάξεις που είναι καταπιεστικοί, όπως το νομοθετικό πλαίσιο για την αντιμετώπιση της τρομοκρατίας (Amnesty International, 2012).

Η αιγυπτιακή επανάσταση περαιτέρω ανέδειξε πώς οι γυναίκες στην Αίγυπτο αντιμετωπίζουν τα πιο κρίσιμα προβλήματα σχετικά με την προάσπιση ή μη των δικαιωμάτων τους. Αν και οι ιστορίες τους δεν αντιπροσωπεύουν όλες τις αραβικές, μουσουλμανικές ή μεσανατολικές περιφέρειες, μπορούν να δώσουν μία κάποια εικόνα για τα θέματα έμφυλης ισότητας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη χώρα, κάνοντας φανερή την ανάγκη ανάλυσης και επαναπροσέγγισης των σχετικών ζητημάτων (Human Watch Rights, 2016).

Τα κυρίαρχα πλαίσια για τα ανθρώπινα δικαιώματα τείνουν να ορίζουν τα δικαιώματα των γυναικών με συνάρτηση με τα ατομικά και πολιτικά τους δικαιώματα, πράγμα που δίνει προτεραιότητα στις αξιώσεις που βασίζονται σε νομικά δικαιώματα και στην ισότητα των γυναικών ενώπιον του νόμου. Χαρακτηριστικά παραδείγματα στην Τυνησία είναι η εκλογή γυναικών στη Βουλή, καθώς και η υιοθέτηση νόμου που επιτρέπει στις γυναίκες να ταξιδεύουν με τα παιδιά τους, χωρίς να απαιτείται έγκριση από τον πατέρα τους (Human Rights Watch, Tunisia, World Report 2017). Από την άλλη μεριά, στην Αίγυπτο οι γυναίκες βρίσκονται ακόμα σε χαμηλότερη βαθμίδα από τους άντρες, καθώς δεν προστατεύονται από σεξουαλική κακοποίηση, ενώ στερούνται και πολλά δικαιώματα που σχετίζονται με το Οικογενειακό Δίκαιο και τη θέση τους στην οικογένεια. Κατά συνέπεια, αν και έχει σημειωθεί μια πρόοδος, οι γυναίκες στη χώρα χρειάζονται ακόμη αρκετά (Human Rights Watch, Egypt, World Report 2017).

Η ένταση μεταξύ κυριαρχίας της πλειοψηφίας και σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αποτελεί ίσως τη μεγαλύτερη πρόκληση για τις νέες κυβερνήσεις. Οι ηγέτες στη Μέση Ανατολή είναι, φυσικά, πρόθυμοι να ασκήσουν τη νέα εκλογική τους επιρροή, αλλά έχουν καθήκον να κυβερνούν χωρίς να θυσιάζουν τις θεμελιώδεις ελευθερίες, τα δικαιώματα των μειονοτήτων, την ελευθερία της έκφρασης και του λόγου, καθώς και τα δικαιώματα των γυναικών και άλλων ομάδων που διατρέχουν κίνδυνο. Κάποιες χώρες μπορεί να υποστηρίξουν τον καθορισμό θετικών παραδειγμάτων από δικές τους πρακτικές, τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τη συνεχή προώθησή τους από τις νέες κυβερνήσεις στις σχέσεις τους με άλλους. Ωστόσο, μπορεί το κλείσιμο των “οφθαλμών” σε πρακτικές καταστολής να είναι πολιτικά βολικό, αλλά προκαλεί τεράστια ζημιά στην αναζήτηση για δημοκρατίες που σέβονται τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Πηγές:

  1. Amnesty.org. (2012). Middle East and North Africa: Year of Rebellion: The state of human rights in the Middle East and North Africa. [online] Available at: https://www.amnesty.org/en/documents/mde01/001/2012/en/ [Accessed 9 May 2017].
  2. Cockburn, P. (2016). The Arab Spring began in hope, but ended in desolation. [online] The Independent. Available at: http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/the-arab-spring-five-years-on-a-season-that-began-in-hope-but-ended-in-desolation-a6803161.html [Accessed 9 May 2017].
  3. Goldstein, E. (2012). Before the Arab Spring, the Unseen Thaw. [online] Human Rights Watch. Available at: https://www.hrw.org/world-report/2012/country-chapters/global-middle-east/north-africa [Accessed 9 May 2017].
  4. Hamd, V. (2016). Reflections on Human Rights Understandings in light of the Arab Spring. [online] The Hague Institute for Global Justice. Available at: http://www.thehagueinstituteforglobaljustice.org/wp-content/uploads/2016/05/Human-Rights-and-the-Arab-Spring-1.pdf [Accessed 9 May 2017].
  5. Human Rights Watch. (2013). World Report 2013: Challenges for Rights After Arab Spring. [online] Available at: https://www.hrw.org/news/2013/01/31/world-report-2013-challenges-rights-after-arab-spring [Accessed 9 May 2017].
  6. Human Rights Watch. (2014). Tunisia: Landmark Action on Women’s Rights. [online] Available at: https://www.hrw.org/news/2014/04/30/tunisia-landmark-action-womens-rights [Accessed 9 May 2017].
  7. Human Rights Watch. (2017). Tunisia – Events of 2016. [online] Available at: https://www.hrw.org/world-report/2017/country-chapters/tunisia#e81181 [Accessed 9 May 2017].
  8. Mafrenda, P. (2017). What Is the Arab Spring? [online] ThoughtCo. Available at: https://www.thoughtco.com/definition-of-the-arab-spring-2353029 [Accessed 9 May 2017].
  9. Micallef, J. (n.d.). The Arab Spring: Six Years Later. [online] The Huffington Post. Available at: http://www.huffingtonpost.com/joseph-v-micallef/the-arab-spring-six-years_b_14461896.html [Accessed 9 May 2017].
  10. Naber, N. (2011). Women and the Arab Spring: Human Rights from the Ground Up. [online] Quod.lib.umich.edu. Available at: https://quod.lib.umich.edu/i/iij/11645653.0001.104/–women-and-the-arab-spring-human-rights-from-the-ground-up?rgn=main;view=fulltext [Accessed 9 May 2017].
  11. Sevat, T. (2013). The Arab Spring and Degrees of Change in Human Rights Conditions: examining the cases of Libya and Tunisia. [online] Leiden University Faculty of Social Science Department of Political Science. Available at: https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/32835/Thesis%20MSc%20Political%20Science%20official%20-%20Thomas%20Sevat.pdf?sequence=1 [Accessed 9 May 2017].
  12. Xu, T. (n.d.). The Arab Spring, Social Media, and Human Rights. [online] Amnestyusa.org. Available at: https://www.amnestyusa.org/pdfs/TinaXuEssay.pdf [Accessed 9 May 2017].

Tagged under:

Απόφοιτος του τμήματος Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιά και απόφοιτος Νομικής του Πανεπιστημίου Paris 13. Ενδιαφέρεται για το Διεθνές Δίκαιο και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Έχει παρακολουθήσει σεμινάρια σχετιζόμενα με Ευρωπαϊκές Θέματα και έχει συμμετάσχει σε think tanks.

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest