Αψηφώντας τον κίνδυνο: η προστασία των δημοσιογράφων κατά τις ένοπλες συρράξεις

Η κλιμάκωση της βίας -κυρίως στη Μέση Ανατολή- κόστισε τη ζωή σε χιλιάδες ανθρώπους, αμάχους και μη. Στους πρώτους συγκαταλέγονται γυναίκες και παιδιά, όσοι άνδρες δεν επιστρατεύθηκαν, εργάτες παροχής ανθρωπιστικής βοήθειας, αλλά και δημοσιογράφοι. Ενώ άλλοι φεύγουν από τη μάχη, οι τελευταίοι την επιδιώκουν. Προκειμένου να ασκήσουν το θεμελιώδες δικαίωμα στην πληροφόρηση, και να αποκτήσουν την πραγματική και ευρύτερη εικόνα της κατάστασης της σύγκρουσης, εισέρχονται στο πεδίο της μάχης (ICRC, 2010). Λόγω της φύσης του επαγγέλματός τους, εκτίθενται σε κινδύνους που σχετίζονται με τις στρατιωτικές επιχειρήσεις και με τη στοχευμένη βία και, επομένως, μπορούν να λογοκριθούν, να τραυματιστούν, να τεθούν υπό κράτηση, να απαχθούν, να βασανιστούν και, τέλος, να σκοτωθούν, είτε εσκεμμένα είτε ακούσια κατά τη μετάδοση των συγκρούσεων, ως παράπλευρες απώλειες.

Το Ιράκ ως μόνιμη κοιτίδα κινδύνου

Το Ιράκ θεωρείται μία από τις πιο επικίνδυνες χώρες για τους δημοσιογράφους, οι οποίοι στοχοποιούνται από ενόπλους με φιλοκυβερνητικές πολιτοφυλακές, αλλά και από μάχιμες ομάδες αντιπολίτευσης, συμπεριλαμβανομένου του Ισλαμικού Κράτους, το οποίο πραγματοποιεί πόλεμο εδαφικής κατάκτησης στη χώρα (Reporters Without Borders, 2017). Από το 1992, 179 δημοσιογράφοι έχουν χάσει τη ζωή τους λόγω του επαγγέλματός τους στη χώρα, ενώ εξίσου μεγάλος είναι και ο αριθμός αυτών που τελούν μέχρι και σήμερα υπό φυλάκιση (Committee to Protect Journalists, 2017).

Δημοσιογράφοι για τους οποίους το R.S.F. μπορεί να δηλώσει με σιγουριά πως σκοτώθηκαν ή φυλακίστηκαν για λόγους σχετικούς με το επάγγελμά τους. Δεν συμπεριλαμβάνει αυτούς που σκοτώθηκαν ή φυλακίστηκαν για λόγους μη σχετικούς με την εργασία τους, ή αυτούς των οποίων η σύνδεση με το επάγγελμα δεν έχει ακόμα επιβεβαιωθεί.
(R.S.F., 2017)

Στην επιδείνωση της κατάστασης συνέβαλαν οι συρράξεις στη Μοσούλη, καθώς οι ομάδες του Ι.Κ. χρησιμοποιούν -μεταξύ άλλων- χημικά όπλα (CPJ, 2016). Ωστόσο, το Ι.Κ. δεν είναι ο μόνος δρων που στόχευσε τους δημοσιογράφους. Στη χώρα έχουν σημειωθεί και περιστατικά όπου ελεύθεροι επαγγελματίες δημοσιογράφοι πυροβολήθηκαν από στρατεύματα των Η.Π.Α., τα οποία μπέρδεψαν τον εξοπλισμό της κάμερας με οπλικό μηχανισμό (The Guardian, 2005). Τα περιστατικά αυτά έχουν προκαλέσει την έντονη αντίδραση της διεθνούς κοινότητας, η οποία καλεί για αποτελεσματικότερη διάκριση των στόχων, αλλά και για περαιτέρω διερεύνηση των αιτιών των συμβάντων.

Ποια είναι, όμως, η αιτία στοχοποίησης των δημοσιογράφων, και ποιες οι προβλέψεις της διεθνούς κοινότητας για τη διασφάλιση της σωματικής και ψυχικής τους ακεραιότητας;

Η φύση του κινδύνου και οι ενέργειες της διεθνούς κοινότητας

Οι σύγχρονες συρράξεις δεν περιορίζονται μόνο σε συμβατικούς πολέμους, αλλά περιλαμβάνουν και τον πόλεμο της πληροφορίας (information warfare). Η έκβαση μίας σύρραξης, δηλαδή, δεν καθορίζεται μόνο από συμβατικά μέσα, όπως τα οπλικά συστήματα που διαθέτουν, και τη στρατηγική που ακολουθούν τα εμπλεκόμενα μέρη, αλλά και από τη γνωστοποίηση απόρρητων πληροφοριών, η οποία θα δώσει στη μία πλευρά το συγκριτικό πλεονέκτημα.

Δεδομένου αυτού, η δράση των δημοσιογράφων δεν είναι πάντα ευπρόσδεκτη από τις κυβερνήσεις. Η άμεση πρόσβαση στην αλήθεια μπορεί να αποβεί επιβλαβής για την αξιοπιστία μιας κυβέρνησης, καθώς μπορεί να προωθήσει ή να επικρίνει και, συνεπώς, να δυσφημίσει την πολιτική της. Τα γεγονότα που παρουσιάζονται από τα κυβερνητικώς ελεγχόμενα κανάλια είναι συχνά αντιφατικά με τα πραγματικά περιστατικά, και η έκθεση της αλήθειας μπορεί να έχει αποφασιστική επίδραση στην έκβαση της ένοπλης σύγκρουσης (βλ. παραπομπή 6).

Για να αντιμετωπίσει και να εξαλείψει τους πολυεπίπεδους κινδύνους που οι δημοσιογράφοι υφίστανται, η διεθνής κοινότητα έχει προβεί σε μία σειρά ενεργειών, είτε μέσω νομικών -δεσμευτικών και μη- εγγραφών, είτε μέσω εκπαίδευσης, παροχής ψυχολογικής βοήθειας και προστατευτικού εξοπλισμού.

Οι δημοσιογράφοι αποτελούν μία από τις ομάδες πληθυσμού που προστατεύονται κατά τις ένοπλες συρράξεις, κατά κύριο λόγο από το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο (Δ.Ε.Σ./Δ.Α.Δ.). Η προστασία τους, όμως, προβλέπεται από το Δ.Α.Δ. μόνο εφόσον αυτοί θεωρούνται άμαχοι, και δεν αναλαμβάνουν δράση που να επηρεάζει την ιδιότητά τους αυτή (Μαρούδα, 2012). Με άλλα λόγια, δικαιούνται προστασίας όταν δεν υποστηρίζουν κάποιο από τα εμπλεκόμενα μέρη της σύρραξης με οποιονδήποτε τρόπο, όπως, για παράδειγμα, αν υπηρετούν ως φρουροί ή σε επιφυλακή, ως πράκτορες κατασκοπείας, ή αν χρησιμοποιούν μέσα μεταφοράς ενός μέρους της αντιπαράθεσης (ICRC, Customary IHL, Κανόνας 6). Για την άμεση εμπλοκή σε εχθροπραξίες δεν υπάρχει ακριβής ορισμός. Ωστόσο, σε κάθε περίπτωση, η ιδιότητα των δημοσιογράφων δεν θα πρέπει να συγχέεται με αυτή των πολεμικών ανταποκριτών. Οι δεύτεροι είναι διαπιστευμένοι στις ένοπλες δυνάμεις, και έχουν λάβει την άδεια των στρατιωτικών δυνάμεων που συνοδεύουν ενώ, σε περίπτωση που συλληφθούν, τους αναγνωρίζεται καθεστώς αιχμαλώτων πολέμου, τη στιγμή που στους πρώτους αναγνωρίζεται καθεστώς πολιτών (Άρθρο 4 Α (4), 3η Σύμβαση της Γενεύης).

Δημοσιογράφος που καταγράφει τα γεγονότα της 18ης Φλεβάρη 2014 στην Πλατεία Ανεξαρτησίας του Κιέβου, στην Ουκρανία.

Ποιος, επομένως, θεωρείται δημοσιογράφος, και τί προστασία λαμβάνει;

Ελλείψει διεθνώς αποδεκτού ορισμού που να υποδεικνύει άμεσα ποιος είναι δημοσιογράφος, τα διεθνή και περιφερειακά όργανα για τα ανθρώπινα δικαιώματα υιοθέτησαν μια γενικά λειτουργική -αν και όχι ταυτόσημη- προσέγγιση της έννοιας. Στην έκθεσή του, τον Ιούνιο του 2012, ο Ειδικός Εισηγητής για την ελευθερία της γνώμης και της έκφρασης, Frank la Rue, δήλωσε ότι οι δημοσιογράφοι «καθορίζονται από τη λειτουργία και την υπηρεσία τους» (Human Rights Council, 2012). Βάσει αυτού, μπορεί να υπάρξει μία κατηγοριοποίηση των δημοσιογράφων σε: α) ανεξάρτητους δημοσιογράφους (independent journalists), β) ενσωματωμένους δημοσιογράφους (embedded journalists), γ) ελεύθερους επαγγελματίες (free-lancers) και δ) πολεμικούς ανταποκριτές (war correspondents).

Η διαφοροποίηση των παραπάνω ιδιοτήτων συνεπάγεται και διαφοροποίηση της προστασίας τους. Όπως διακρίνεται από το Δ.Α.Δ., υπάρχουν δύο τύποι ενόπλων συγκρούσεων: α) οι Διεθνείς ένοπλες συγκρούσεις, που περιλαμβάνουν δύο ή περισσότερα κράτη, και β) οι Μη διεθνείς ένοπλες συγκρούσεις μεταξύ κυβερνητικών δυνάμεων και μη κυβερνητικών ενόπλων ομάδων, ή μεταξύ τέτοιων ομάδων μόνο (ICRC, 2008). Καθώς η περιπτωσιολογία είναι εκτενής, στο παρόν θα εξεταστεί η προστασία των ανεξάρτητων δημοσιογράφων κατά τις ένοπλες συρράξεις.

Ακρογωνιαίο λίθο της προστασίας του πυρήνα του επαγγέλματος των δημοσιογράφων αποτελεί η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (Ο.Δ.Δ.Α., 1948). Όπως διατυπώνεται στο προοίμιο αυτής, «όλα τα ανθρώπινα όντα θα πρέπει να απολαμβάνουν ελευθερία της έκφρασης», ενώ στα Άρθρα 3 και 19 αναφέρεται «το δικαίωμα στη ζωή, ελευθερία και ασφάλεια» και «το δικαίωμα στην ελευθερία της άποψης και έκφρασης· αυτό το δικαίωμα συμπεριλαμβάνει την ελευθερία για διατύπωση απόψεων χωρίς παρεμβολή, και για αναζήτηση, λήψη και μετάδοση πληροφοριών και ιδεών μέσω οποιουδήποτε μέσου και ανεξαρτήτως συνόρων», αντίστοιχα.

Ακολουθεί το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα (Δ.Σ.Α.Π.Δ., 1966), όπου διατυπώνεται το δικαίωμα στη ζωή, η προστασία από βασανιστήρια και βάναυση, απάνθρωπη ή υποτιμητική μεταχείριση ή τιμωρία, η προστασία από στοχευμένη σύλληψη ή κράτηση, και το δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης (Άρθρο 19, Δ.Σ.Α.Π.Δ. 1966).

Οι Συμβάσεις της Γενεύης, καθώς και τα Πρόσθετα Πρωτόκολλα (Π.Π.) αυτών -όπως, εν προκειμένω, το Άρθρο 79 του 1ου Π.Π.- προβλέπουν ότι οι δημοσιογράφοι απολαμβάνουν όλα τα δικαιώματα και την προστασία που δίνεται στους πολίτες κατά τις διεθνείς ένοπλες συρράξεις, ενώ το ίδιο ισχύει και για τις μη-διεθνείς συρράξεις, όπως έχει ερμηνευθεί από την I.C.R.C. (μελέτη I.C.R.C. για το Διεθνές Ανθρωπιστικό και Εθιμικό δίκαιο, Κανόνας 34). Συνεπώς, οι διατάξεις των Συμβάσεων της Γενεύης που αφορούν τους πολίτες ισχύουν και για τους δημοσιογράφους. Βάσει αυτού, στις τέσσερις Συμβάσεις της Γενεύης, στο Κοινό Άρθρο 3, αλλά και στο 2ο Π.Π., οι δημοσιογράφοι -ως πολίτες- λαμβάνουν προστασία και σε περιπτώσεις μη διεθνούς ένοπλης σύρραξης. Στην περίπτωση, ωστόσο, που η εθνική τους ταυτότητα δεν είναι ίδια με εκείνη της χώρας στην οποία είναι κρατούμενοι, οι δημοσιογράφοι λαμβάνουν την προστασία που προβλέπεται στην 4η Σύμβαση της Γενεύης. Αντίθετα, στην περίπτωση που είναι γηγενείς ενός κράτους το οποίο δεν έχει υπογράψει τις Συμβάσεις τις Γενεύης, δεν λαμβάνουν καμία προστασία από τους παραπάνω διεθνείς συμβατικούς κανόνες (Άρθρο 4, 4η Σύμβαση της Γενεύης).

Επιπλέον, ανεξαρτήτως συνθηκών, το Άρθρο 75 του 1ου Π.Π. ορίζει τις θεμελιώδεις εγγυήσεις που οι δημοσιογράφοι δέχονται, όπως την πρόβλεψη για απαγόρευση βίας από ένα μέρος της διεθνούς σύγκρουσης προς τη ζωή ή την υγεία των ατόμων, την απαγόρευση οποιουδήποτε βασανιστηρίου, χλευασμών της προσωπικής αξιοπρέπειας και κράτησης ομήρων, αλλά και την πρόβλεψη για εγγύηση δίκαιης δίκης των ατόμων που κρατούνται για ποινικές παραβάσεις.

Το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο, επίσης επονομαζόμενο ως «Δίκαιο Ενόπλων Συρράξεων», λειτουργεί ως ένα σύστημα κανόνων για τις περιπτώσεις ένοπλης σύρραξης, και διευθετεί ζητήματα εχθροπραξιών, αλλά και νομιμοποίησης των προσώπων που μάχονται (Fleck D., 2013). Από το δίκαιο αυτό απορρέουν ορισμένες αρχές αναφορικά με την προστασία των δημοσιογράφων ως πολιτών, τις οποίες πρέπει να σέβονται οι μαχητές, και οι οποίες ισχύουν και για τους πολεμικούς ανταποκριτές (OHCHR, 2011). Αυτές είναι: η αρχή της α) διάκρισης, β) απαγόρευσης επίθεσης σε όσους είναι εκτός μάχης, γ) στρατιωτικής αναγκαιότητας, δ) αναλογικότητας και ε) απαγόρευσης πρόκλησης ανώφελου πόνου – οι προαναφερόμενες αυτές αρχές είναι νομικά δεσμευτικές. Η πρώτη περιγράφει τη διάκριση μεταξύ μαχητών και αμάχων, και μεταξύ στρατιωτικών και πολιτικών στόχων, ενώ η δεύτερη -η επονομαζόμενη hors de combat- προβλέπει τη μη επίθεση σε πολίτες. Η τρίτη προβλέπει την εκτέλεση επιχειρήσεων για την απόκτηση νομότυπου στρατιωτικού αντικειμενικού σκοπού, ενώ η αρχή της αναλογικότητας αναφέρεται στη μη χρήση περισσότερης βίας από την αναγκαία για την απόκτηση του προσδοκώμενου στρατιωτικού πλεονεκτήματος. Τέλος, η πέμπτη υπογραμμίζει την απαγόρευση της πρόκλησης αναίτιας βίας και πόνου.

Άλλες μορφές διεθνούς προστασίας

Εκτός από το διεθνές νομικό πλαίσιο προστασίας των δικαιωμάτων των δημοσιογράφων, κομβική είναι η συμβολή και άλλων παραγόντων, πρωτοβουλιών, ανεξάρτητων οργανισμών και επιτροπών. Καταλυτικής σημασίας είναι η δράση της Διεθνούς Επιτροπής του Ερυθρού Σταυρού (I.C.R.C.), όχι μόνο για την παροχή κατευθυντήριων γραμμών προστασίας των δημοσιογράφων, αλλά και για την άμεση βοήθεια αυτών, μέσω μόνιμων τηλεφωνικών γραμμών. Σε αυτές, δημοσιογράφοι, εργοδότες και συγγενείς μπορούν να αναφέρουν περιστατικά εξαφάνισης, τραυματισμού, κράτησης, αλλά και αιτήματος βοήθειας. Ακόμα, ιδιαίτερα σημαντική είναι η Επιτροπή Προστασίας των Δημοσιογράφων (Committee to Protect Journalists, C.P.J.), η οποία καταγράφει και αναφέρει περιστατικά παραβιάσεων σε καταπιεστικές χώρες, σε ζώνες σύγκρουσης, αλλά και σε μη δημοκρατικές κοινωνίες.

Δημοσιογράφος του Τύπου που διαφεύγει από δακρυγόνα τα οποία χρησιμοποίησαν Ισραηλινές δυνάμεις στα σύνορα της Γάζας. (Πηγή Infopal)

Προβληματικές του ζητήματος της ελευθερίας της έκφρασης

Στην ελευθερία της έκφρασης τίθενται βασικοί περιορισμοί που διασφαλίζουν πως δεν θα γίνεται κατάχρηση του δικαιώματος αυτού εις βάρος της ελευθερίας των άλλων. Στην περίπτωση των δημοσιογράφων κατά τις ένοπλες συρράξεις, κομβικής σημασίας είναι το Άρθρο 20 του Δ.Σ.Α.Π.Δ., που απαγορεύει την προπαγάνδα του πολέμου (Άρθρο 20, Δ.Σ.Α.Π.Δ. 1966). Βάσει αυτού, οι δημοσιογράφοι οφείλουν να παρουσιάζουν πραγματικά γεγονότα, με αντικειμενικότητα στις πληροφορίες, έτσι ώστε να μην χρησιμοποιούν την ιδιότητά τους ως μηχανισμό εκούσιας δυσφήμισης, πρόκλησης του κοινωνικού αισθήματος, κοινωνικής αναταραχής και απειλής της εθνικής ασφάλειας μιας χώρας.

Ως κατακλείδα, πρέπει να σημειωθεί, ωστόσο, πως ο βασικός παράγοντας που παρέλκει την επίλυση του ζητήματος της προστασίας των δημοσιογράφων κατά τις ένοπλες συρράξεις δεν είναι η έλλειψη πλαισίου ή κανόνων, καθώς το υπάρχον νομοθετικό πλαίσιο είναι ήδη επαρκές. Η ευθύνη θα πρέπει να αποδοθεί, αφενός, στη μη εφαρμογή των υφιστάμενων κανόνων και, αφετέρου, στην ανάγκη συστηματικής διερεύνησης, δίωξης και τιμωρίας των παραβατών, κυρίως στις περιπτώσεις ανεξάρτητων και μη αναγνωρισμένων δρώντων.

Πηγές:

  1. International Committee of the Red Cross. (2008). How is the Term «Armed Conflict» Defined in International Humanitarian Law?. [online] ICRC. Available at: https://www.icrc.org/eng/resources/documents/article/other/armed-conflict-article-170308.htm [Accessed 9 May 2017].
  2. International Committee of the Red Cross. (2008). Iraq : Assailed on all sides | Reporters without borders. [online] Available at: https://rsf.org/en/iraq [Accessed 5 May 2017].
  3. Cpj.org. (2017). Iraq – Mosul offensive brings risks for journalists. [online] Available at: https://cpj.org/mideast/iraq/ [Accessed 5 May 2017].
  4. Cpj.org. (2016). Iraqi journalist killed in Kirkuk fighting – Committee to Protect Journalists. [online] Available at: https://cpj.org/2016/10/iraqi-journalist-killed-in-kirkuk-fighting.php#more [Accessed 6 May 2017].
  5. Cozens, C. (2005). CBS cameraman shot by US troops. [online] the Guardian. Available at: https://www.theguardian.com/media/2005/apr/08/broadcasting.Iraqandthemedia [Accessed 5 May 2017].
  6. Erkara, B. (2017). Opinion | Propaganda in Istanbul. [online] Nytimes.com. Available at: https://www.nytimes.com/2017/03/10/opinion/sunday/propaganda-in-istanbul.html?_r=0 [Accessed 5 May 2017].
  7. Μαρούδα, M. (2012). Ανθρωπιστικό Δίκαιο που εφαρμόζεται σε ένοπλες συρράξεις, Κεφάλαιο 17 στο Αντωνόπουλου Κ., Μαγκλιβέρα Κ., Δίκαιο Διεθνούς Κοινωνίας, Νομική Βιβλιοθήκη, σελ. 513-562
  8. International Committee of the Red Cross. (2017). Customary IHL – Rule 6. Civilians’ Loss of Protection from Attack. [online] Available at: https://ihl-databases.icrc.org/customary-ihl/eng/docs/v1_rul_rule6 [Accessed 9 May 2017].
  9. Ohchr. (2012). Special Rapporteur on the promotion and protection of the right to freedom of opinion and expression. [online] Available at: http://www.ohchr.org/EN/Issues/FreedomOpinion/Pages/OpinionIndex.aspx [Accessed 9 May 2017].
  10. International Committee of the Red Cross. (2008). How is the term «Armed Conflict» defined in international humanitarian law? – ICRC. [online] Available at: https://www.icrc.org/eng/resources/documents/article/other/armed-conflict-article-170308.htm [Accessed 6 May 2017]
  11. Icrc.org. (2017). How does international humanitarian law protect journalists in armed-conflict situations? – ICRC. [online] Available at: https://www.icrc.org/eng/resources/documents/interview/protection-journalists-interview-270710.htm [Accessed 9 May 2017].
  12. Bothe, M. and Fleck, D. (2014). The handbook of international humanitarian law. 3rd ed. Oxford [u.a.]: Oxford Univ. Press. p. 79-80 and 231-234.
  13. United Nations Humans Righs. (2011). International legal protection of human rights in armed conflict. [online] 1st ed. Geneva, United Nations, 2011, p. 65, Available at: http://www.ohchr.org/Documents/Publications/HR_in_armed_conflict.pdf

Tagged under:

Γεννήθηκε στην Θεσσαλονίκη στις 20/07/1995, όπου και σπουδάζει στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας. Πραγματοποιεί πρακτική άσκηση στην Πρεσβεία της Ελλάδος στην Ρώμη, ενώ προηγουμένως συμμετείχε στην ίδια θέση στον όμιλο Unesco Youth Club of Thessaloniki αλλά και ως μέλος του Δ.Σ της Πανελλήνιας Ένωσης Φοιτητών Πολιτικών και Οικονομικών Επιστημών (GRAPESS)

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

1 Comment

  1. Pingback: Το μέτωπο των δημοσιογράφων στον Μεξικανικό Πόλεμο κατά των Ναρκωτικών » Power Politics

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest