Βενεζουέλα-Ελλάδα: Κοινωνικά Δικαιώματα σε περιόδους κρίσης

Το τελευταίο χρονικό διάστημα η επικαιρότητα μάς προσφέρει πλήθος δυσάρεστων ειδήσεων, οι οποίες φανερώνουν τα ποικίλα προβλήματα που ταλανίζουν όχι μόνο την Ελλάδα, αλλά και ολόκληρο τον κόσμο. Η γενικευμένη οικονομική κρίση είναι ένα από αυτά. Πιο συγκεκριμένα, οι ελλείψεις βασικών ειδών πρώτης ανάγκης και ρευστού είναι μερικά μόνο από τα φαινόμενα που παρουσιάζονται σε πολλά μέρη του πλανήτη, με τη Βενεζουέλα να αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η έκρυθμη κατάσταση που επικρατεί εκεί έχει απασχολήσει τα ειδησεογραφικά μέσα σε μεγάλο βαθμό. Το παρόν άρθρο δεν θα προσπαθήσει να εξηγήσει τις συνθήκες και τους λόγους για τους οποίους το Κοινοβούλιο της Βενεζουέλας κήρυξε τη χώρα σε ανθρωπιστική κρίση. Αντιθέτως, στόχος του είναι η βαθύτερη κατανόηση της παραβίασης των κοινωνικών δικαιωμάτων των πολιτών -και ειδικότερα των ευαίσθητων κοινωνικών ομάδων (π.χ. παιδιά)- και, έμμεσα, των παροχών που πρέπει να προσφέρει ένα κράτος πρόνοιας.

Διάκριση Δικαιωμάτων

Σύμφωνα με την παραδοσιακή θεωρία -θεωρία των status- που αναπτύχθηκε από τον Γερμανό νομικό G. Jellinek, τα δικαιώματα διακρίνονται με βάση το περιεχόμενο της πράξης στην οποία πρέπει να προβεί το κράτος, προκειμένου να διασφαλισθεί η προστασία του δικαιώματος. Με βάση, λοιπόν, το είδος του κινδύνου που τα απειλεί, ο G. Jellinek τα διέκρινε σε ατομικά δικαιώματα (status negativus), σε κοινωνικά δικαιώματα (status positivus) και σε πολιτικά δικαιώματα (status activus).

Με την έννοια του ατομικού δικαιώματος, ο Jellinek (1892) προσπάθησε να προστατεύσει την ιδιωτική αυτονομία από τη δράση της κρατικής εξουσίας. Με άλλα λόγια, υποχρέωνε το κράτος να απέχει από οποιαδήποτε ενέργεια που θα μπορούσε να βλάψει το περιεχόμενο ενός δικαιώματος, αφήνοντας ελεύθερα τα άτομα να δρουν, όπως εκείνα επιθυμούν. Έτσι, τα ατομικά δικαιώματα θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν και ως αμυντικά, αφού στόχος τους είναι η άμυνα των πολιτών από τις κρατικές επεμβάσεις, και η εξασφάλιση ενός πλαισίου ελεύθερης δράσης. Από την άλλη πλευρά, τα κοινωνικά δικαιώματα έχουν θετικό περιεχόμενο. Υποχρεώνουν το κράτος να επεμβαίνει και να εξασφαλίζει στους πολίτες παροχές αγαθών και υπηρεσιών, προκειμένου να απολαμβάνουν όλοι τα αναγκαία βιοτικά αγαθά, καθιερώνοντας, με αυτόν τον τρόπο, την έννοια της κοινωνικής δικαιοσύνης. Τέλος, τα πολιτικά δικαιώματα προασπίζουν τη συμμετοχή των πολιτών στην κρατική εξουσία -και, γενικότερα, στη διαμόρφωση της πολιτειακής ζωής-, αποτελώντας, έτσι, τη βάση της δημοκρατίας (Τσάτσος Δ. 1987).

Ειδικότερα, τα κοινωνικά δικαιώματα ανήκουν στη δεύτερη γενιά ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αφού, σύμφωνα με τους μελετητές, άρχισαν να κατοχυρώνονται από τον 20ό αιώνα, ιδίως μετά τον Ά Παγκόσμιο Πόλεμο (Χρυσόγονος Κ. 2006). Η ταυτόχρονη υποκειμενική, αλλά και αντικειμενική πλευρά τους, σε συνδυασμό με την προγραμματική τους φύση, τα χαρακτηρίζει ως δεσμευτικούς κανόνες δικαίου – ως ισχύον δίκαιο. Η μορφή τους και η παγκόσμια αναγνώρισή τους είναι αποτέλεσμα της  καθιέρωσης της προστασίας της αξίας του ανθρώπου, και γι’ αυτό αποτελούν δικαιώματα όχι του μεμονωμένου, αλλά του κοινωνικού ατόμου. Λόγω ακριβώς του περιεχομένου τους, προστατεύονται έναντι των ατομικών και των πολιτικών δικαιωμάτων, ακόμη και σε απολυταρχικά καθεστώτα, αφού η εφαρμογή τους αμβλύνει τις κοινωνικές εντάσεις.

Τα κοινωνικά δικαιώματα διακρίνονται από ορισμένα βασικά χαρακτηριστικά (Δημητρόπουλος Α. 2008):

  • Το αγαθό που προστατεύουν είναι η ίδια η ανθρώπινη ζωή, γι’ αυτό και παρουσιάζονται ως δικαιώματα υπόστασης. Στόχος τους, λοιπόν, είναι η εξασφάλιση των αναγκαίων για την επιβίωση αγαθών και, στην τελική, η ίδια η επιβίωση. Λόγω ακριβώς της σημασίας τους, τα κοινωνικά δικαιώματα τοποθετούνται στην κορυφή της πυραμίδας των δικαιωμάτων που χρήζουν άμεση και απόλυτη προστασία. Άλλωστε, αν η επιβίωση δεν είναι εφικτή, τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα στερούνται το υποκείμενό τους.
  • Τα κοινωνικά αγαθά πρέπει να παρέχονται σε όλους ανεξαιρέτως τους ανθρώπους – να τα απολαμβάνουν, δηλαδή, όλοι οι πολίτες. Με βάση αυτή τη σκέψη, το κράτος υποχρεούται να τα προσφέρει σε ολόκληρο το κοινωνικό σύνολο.
  • Στόχος τους -μεταξύ άλλων- είναι η εξασφάλιση ενός κατώτατου ορίου διαβίωσης – ενός Εxistenzminimum. Πρόκειται, στην ουσία, για τον καθορισμό -ποιοτικό και ποσοτικό- του περιεχομένου του δικαιώματος. Η καθιέρωση των κατώτατων αυτών ορίων, αν και κρίνεται αντικειμενικά, εξαρτάται απόλυτα από την οικονομική κατάσταση ενός κράτους.

Σύμφωνα με όλα τα παραπάνω, και με βάση τις διεθνείς συμβάσεις και συμφωνίες, μπορούμε εύκολα να κατανοήσουμε ποια δικαιώματα κατατάσσονται στα κοινωνικά. Χαρακτηριστικά, αξίζει να αναφέρουμε τα δικαιώματα της παιδείας, της υγείας, της εργασίας, της κοινωνικής ασφάλισης, της προστασίας της οικογένειας και της παιδικής ηλικίας.

Η κρίση στη Βενεζουέλα

Ζώντας σε μια κοινωνία που συνεχώς μεταβάλλεται, δεν είναι δύσκολο να εντοπίσουμε ποια είναι εκείνα τα στοιχεία που αναπροσαρμόζουν τα βασικά της χαρακτηριστικά, και επηρεάζουν, κατ’ επέκταση, όλη την ανθρωπότητα ανά τους αιώνες. Η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας και της βιομηχανίας, οι κανόνες της ελεύθερης οικονομίας, και οι λανθασμένες -σε πολλές περιπτώσεις- πολιτικές επιλογές ήταν ορισμένοι από τους παράγοντες που οδήγησαν στη γενικευμένη οικονομική κρίση. Υπό αυτές τις συνθήκες, τα κράτη προσπαθούν να ικανοποιήσουν τις ανάγκες των πολιτών -οι οποίες, λόγω της υπάρχουσας κατάστασης, είναι αυξημένες-, χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία. Η Βενεζουέλα αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα χώρας που δεν μπορεί να ανταποκριθεί τη δεδομένη χρονική στιγμή στα κοινωνικά δικαιώματα των πολιτών, θέτοντας, έτσι, σε κίνδυνο τη ζωή τους. Σύμφωνα, μάλιστα, με έκθεση του 2012 που δημοσιεύθηκε από την Οικονομική Επιτροπή για τη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική (ECLAC), το ποσοστό φτώχειας στη Βενεζουέλα αυξήθηκε από 27,8% το 2010 σε 29,5% το 2011.

Όπως έχει προαναφερθεί, τα κοινωνικά δικαιώματα πρέπει να τα απολαμβάνουν όλοι οι πολίτες, ανεξαρτήτως ηλικίας, υγείας, πνευματικής κατάστασης ή εισοδήματος. Η τροφή είναι η πιο βασική ανάγκη των ανθρώπων, η βασικότερη παροχή αγαθού από το κράτος. Ωστόσο, τα δημόσια εμπορικά καταστήματα στη Βενεζουέλα σταμάτησαν να λειτουργούν, με αποτέλεσμα όλοι οι πολίτες να καταφεύγουν στα ιδιωτικά, τα οποία, όμως, έχουν περιορισμένο και υπερτιμημένο εισαγόμενο εμπόρευμα (ποσοστό πάνω από 80%). Χιλιάδες άνθρωποι σχηματίζουν καθημερινά ουρές στους δρόμους, προσπαθώντας να εξασφαλίσουν τρόφιμα τόσο για τους ίδιους, όσο και την οικογένειά τους, χωρίς πάντα να είναι εγγυημένη η θετική έκβαση της προσπάθειάς τους (Gupta, 2015). Ορισμένοι πολίτες, μάλιστα, ταξιδεύουν σε άλλες πόλεις γειτονικών χωρών, διασχίζοντας ακόμη και ποτάμια, προκειμένου να βρεθούν σε μια πιο πλούσια αγορά, ενώ άλλοι αναζητούν τρόφιμα στα πεταμένα φρούτα και λαχανικά υπαίθριων αγορών, ή ακόμη και στα σκουπίδια των πόλεων (Mail Online, 2016).

Η κοινωνική αυτή εξαθλίωση έχει επηρεάσει, όπως είναι λογικό, και άλλες εκφάνσεις των κοινωνικών δικαιωμάτων. Σύμφωνα με δημοσιεύματα του Τύπου, η Βενεζουέλα έχει ήδη πολλά σημαντικά προβλήματα στο χώρο της υγείας, και ειδικότερα στις υποδομές των νοσοκομείων. Χαρακτηριστικά, τα νεογνά τοποθετούνται σε πλαστικές λεκάνες και χαρτόκουτα, αντί για θερμοκοιτίδες, με αποτέλεσμα να εκτίθενται σε πολλούς κινδύνους (Embury-Dennis 2016, News 2017). Επιπλέον, δεν υπάρχουν επαρκείς αποστειρωμένοι χώροι στα νοσοκομεία, ενώ δεν παρέχονται οι απαραίτητες υπηρεσίες. Η έλλειψη φαρμάκων, τόσο στο δημόσιο τομέα όσο και στην ελεύθερη αγορά -ποσοστό 80%-, οδήγησε τη Βενεζουέλα να ζητήσει τη βοήθεια του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Οι ίδιοι οι γιατροί της χώρας προχώρησαν σε διαδηλώσεις, ζητώντας τον κατάλληλο εξοπλισμό για να μπορέσουν να θεραπεύσουν τους ασθενείς τους (Human Rights Watch, 2017). Από ό,τι φαίνεται, λοιπόν, η Βενεζουέλα δεν μπορεί να προσφέρει την αρμόζουσα περίθαλψη στους πολίτες της, αν και αποτελεί μια πλούσια πετρελαιοπαραγωγική χώρα.

Η κρίση στην Ελλάδα

Η οικονομική κρίση δεν έχει επηρεάσει μόνο τη Βενεζουέλα. Η χώρα μας αποτελεί ένα ακόμη χαρακτηριστικό θύμα. Βέβαια, η κοινωνία της Ελλάδας δεν είχε -και ούτε έχει- φτάσει σε αυτά τα ακραία όρια. Καθοριστική ήταν η βοήθεια των Μη Κερδοσκοπικών Οργανώσεων, οι οποίες προσέφεραν καθημερινά γεύματα και είδη πρώτης ανάγκης σε πολλούς πολίτες των Δήμων και των Εκκλησιών που οργάνωναν συσσίτια, αλλά και η συνδρομή των χιλιάδων πολιτών, οι οποίοι προσέφεραν ό,τι μπορούσαν σε αυτούς που είχαν ανάγκη.

Για να συγκρίνουμε και να κατανοήσουμε, όμως, καλύτερα την κατάσταση της Βενεζουέλας, σε σχέση με την κρίση της Ελλάδας, αξίζει να αναφερθούμε σε ορισμένα άρθρα, όπως αυτό του BBC με τον χαρακτηριστικό τίτλο “Πολύ φτωχοί οι Έλληνες γονείς για να φροντίσουν τα παιδιά τους“. Το συγκεκριμένο άρθρο εστίαζε στην ανικανότητα της μέσης ελληνικής οικογένειας να προσφέρει στα παιδιά της τα απολύτως απαραίτητα, περιγράφοντας, μάλιστα, και αρκετά περιστατικά εγκατάλειψης παιδιών από τους γονείς τους σε ιδρύματα και νοσοκομεία (Hadjimatheou, 2012). Η βρετανική εφημερίδα Guardian είχε δημοσιεύσει και εκείνη σχετικό άρθρο, με τον τίτλο “Η ελληνική οικονομική κρίση μετατρέπεται σε τραγωδία για τα παιδιά που τα εγκαταλείπουν οι οικογένειές τους” (Smith, 2011).

Πέρα, όμως, από το διεθνή Τύπο, και ο εγχώριος έχει κατά καιρούς ασχοληθεί με αυτήν την κατάσταση. Αποκαλυπτικό ήταν το ρεπορτάζ του Έθνους, το οποίο ανέφερε πως στην εισαγγελία ανηλίκων απευθύνονται κάθε μέρα όλο και περισσότεροι γονείς, οι οποίοι, μη μπορώντας να εξασφαλίσουν στα παιδιά τους τα απαραίτητα προς το ζην, ζητούν να τα στείλουν σε κάποιο ίδρυμα μέχρι να ορθοποδήσουν και πάλι. Αξιοσημείωτο ήταν και το περιστατικό στην Πάτρα, όπου μαθητής δημοτικού κατέρρευσε μπροστά στα μάτια μαθητών και γονέων. Αφού του προσέφεραν τις πρώτες βοήθειες, αποδείχθηκε στη συνέχεια πως το παιδί είχε να φάει δύο ημέρες, καθώς οι γονείς του αδυνατούσαν να εξασφαλίσουν τα στοιχειώδη για τη διατροφή της οικογένειας. Το περιστατικό αυτό -αν και δεν είναι το μοναδικό- πήρε μεγάλες διαστάσεις, λόγω της δημοσιότητάς του.

Δυστυχώς, καθημερινά και σε παγκόσμιο επίπεδο, αυξάνονται οι περιπτώσεις των γονέων που αδυνατούν να καλύψουν τις ανάγκες των παιδιών τους. Στην Ελλάδα έχει καταγραφεί ότι το 2011 αυξήθηκαν κατά 65%, ενώ η συντριπτική πλειοψηφία αφορούσε Έλληνες (80%), και μόνο το 20% οικονομικούς μετανάστες (ethnos.gr, 2011). Υπό αυτές τις συνθήκες, οι γονείς -επιθυμώντας το καλύτερο για τα παιδιά τους, και κρίνοντας πως δεν έχουν άλλη επιλογή- τα παρέδιδαν -και τα παραδίδουν ακόμα και σήμερα- σε ανάδοχες οικογένειες ή σε ιδρύματα προστασίας. Σύμφωνα με την τελευταία ετήσια έκθεση της UNICEF με τίτλο “Η Κατάσταση των Παιδιών στην Ελλάδα 2017 – Τα παιδιά της κρίσης“, ο κίνδυνος φτώχειας των παιδιών βρισκόταν σε ποσοστό 23% το 2009. Το ποσοστό αυτό αυξήθηκε το 2012 σε 28,8 %, ενώ το 2014 μειώθηκε στο 26,6%. Με βάση τα στοιχεία αυτά, μισό εκατομμύριο παιδιά στη χώρα ζουν σε φτωχές οικογένειες (Unicef.gr, 2017).

Όπως είναι φανερό, η Ελλάδα, αν και αντιμετωπίζει έντονα την οικονομική κρίση, έχει ξεπεράσει τον κίνδυνο της ανθρωπιστικής, καθώς δημόσιες και ιδιωτικές επιχειρήσεις προσπαθούν με προσιτές τιμές να καλύψουν όλες τις διατροφικές, φαρμακευτικές και ιατρικές ανάγκες των πολιτών. Η Βενεζουέλα, από την άλλη, καλείται να αντιμετωπίσει μια έντονη κρίση σε πολλά επίπεδα, η οποία έχει ήδη οδηγήσει στη σφοδρή καταπάτηση των κοινωνικών δικαιωμάτων. Το κράτος, μαζί με τους αρμόδιους κοινωνικούς φορείς, πρέπει να αντιμετωπίσει άμεσα τα δεινά της υπάρχουσας κατάστασης, προασπίζοντας μια σειρά βασικών δικαιωμάτων. Όπως αναφέρεται, άλλωστε, στο 1ο άρθρο της Οικουμενικής Διακήρυξης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα: “Όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι στην αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα. Είναι προικισμένοι με λογική και συνείδηση, και οφείλουν να συμπεριφέρονται μεταξύ τους με πνεύμα αδελφοσύνης“.

 

Πηγές:

  1. Δημητρόπουλος Α. (2008). Σύστημα συνταγματικού δικαίου, Τόμος Γ’, Συνταγματικά Δικαιώματα, Αθήνα- Θεσσαλονίκη, Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα., σελ. 123-132
  2. Τσάτσος Δ. (1987), Συνταγματικό δίκαιο, τόμ. Γ΄, Θεμελιώδη Δικαιώματα, Ι., γενικό μέρος, Αθήνα – Κομοτηνή, εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα,  σελ. 192 – 222
  3. Χρυσόγονος Κ. (2006). Ατομικά και Κοινωνικά Δικαιώματα, Αθήνα, Νομική Βιβλιοθήκη, σελ. 43
  4. Embury-Dennis, T. (2016). The country whose newborns are having to be kept in cardboard boxes. [online] The Independent. Available at: http://www.independent.co.uk/news/world/americas/venezuela-economic-crisis-new-low-newborn-babies-sleeping-cardboard-boxes-a7323101.html [Accessed 23 Mar. 2017].
  5. ethnos.gr. (2011). Η κρίση γεννά οικογενειακές τραγωδίες. [online] Available at: http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22768&subid=2&pubid=63553950 [Accessed 23 Mar. 2017].
  6. Gupta, G. (2015). Venezuela’s food shortage keeps getting worse. [online] Business Insider. Available at: http://www.businessinsider.com/venezuelas-food-shortage-keeps-getting-worse-2015-8 [Accessed 23 Mar. 2017].
  7. Jellinek, G. (1892), System der subjektiven öffentlichen Rechte. Mohr, Freiburg im Breisgau σελ. 86 επ.
  8. Hadjimatheou, C. (2012). The Greek parents too poor to care for their children – BBC News. [online] BBC News. Available at: http://www.bbc.co.uk/news/magazine-16472310 [Accessed 23 Mar. 2017].
  9. Human Rights Watch. (2017). Venezuela. [online] Available at: https://www.hrw.org/world-report/2017/country-chapters/venezuela [Accessed 28 Mar. 2017].
  10. Mail Online. (2016). Venezuelan people forced to sort through rubbish or go without food. [online] Available at: http://www.dailymail.co.uk/news/article-3631570/The-wealthy-middle-classes-forced-rummage-bins-food-Business-owners-pensioners-facing-STARVATION-Venezuela-s-economy-freefalls.html [Accessed 23 Mar. 2017].
  11. News, T. (2017). Newborn Babies in Cardboard Boxes in Venezuela Hospital Shock The World. [online] TODAY VENEZUELA NEWS. Available at: http://todayvenezuela.com/2016/09/23/newborn-babies-in-cardboard-boxes-in-venezuela-hospital-shock-the-world/ [Accessed 23 Mar. 2017].
  12. Smith, H. (2011). Greek economic crisis turns tragic for children abandoned by their families. [online] the Guardian. Available at: http://www.guardian.co.uk/world/2011/dec/28/greek-economic-crisis-children-victims [Accessed 23 Mar. 2017].
  13. Unicef.gr. (2017). Έκθεση unicef «η κατάσταση των παιδιών στην ελλάδα 2017. [online] Available at: https://www.unicef.gr/2-953-8 [Accessed 3 Apr. 2017].

Tagged under:

Απόφοιτος της Νομικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τα κοινωνικά προβλήματα και την ανεύρεση μεθόδων επίλυσης τους. Ανήκω στη Συντακτική Επιτροπή του ανεξάρτητου φοιτητικού περιοδικού «Νομικός Παλμός», έχω διατελέσει μέλος στην Επιτροπή Επιστημονικών Εκδηλώσεων του Ερευνητικού Ομίλου Φοιτητών Νομικής (Ε.Ο.Φ.Ν.) για το ακαδημαϊκό έτος 2015-2016, ενώ παράλληλα έχω συμμετάσχει σε σεμινάρια και συνέδρια προσομοίωσης, αποσπώντας διακρίσεις . Πρόσφατα ολοκλήρωσα το Πρόγραμμα Επαγγελματικής Επιμόρφωσης με τίτλο «Ιατρική Δεοντολογία και Βιοηθική» του Κέντρου Επαγγελματικής Κατάρτισης του Ε.Κ.Π.Α.

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest