Βεστφαλία και Ουτρέχτη: Οι Διεθνείς Σχέσεις στη νεωτερικότητα

Κυριαρχία και ισορροπία ισχύος. Δύο έννοιες που διαδραματίζουν σημαντικότατο ρόλο στη μελέτη των Διεθνών Σχέσεων και της Στρατηγικής, καθότι έχουν συγκεντρώσει πληθώρα αναλύσεων για τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνουν τη διεθνή πολιτική, ήδη από τον 17ο αιώνα.

Η ειρήνη της Βεστφαλίας του 1648 -η οποία σηματοδότησε το τέλος του Τριακονταετούς Πολέμου- συνίστατο από δύο συνθήκες: τη Συνθήκη του Münster, που πραγματοποιήθηκε στο σημερινό κρατίδιο της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας, και τη Συνθήκη του Osnabrück, η οποία έλαβε χώρα στο σημερινό κρατίδιο της Κάτω Σαξονίας. Οι κυριότερες διατάξεις των Συνθηκών σχετίζονταν με θρησκευτικά ζητήματα (κατοχύρωση θρησκευτικών μειονοτικών δικαιωμάτων), και με ζητήματα διευθέτησης εδαφών (προς ικανοποίηση των συμφερόντων της Γαλλίας και της Σουηδίας). Η “ειρήνη” της Βεστφαλίας, όμως, έχει καθιερωθεί στη βιβλιογραφία -όπως αναφέρει ο Krasner-, διότι επρόκειτο για μια “θεσμική ρύθμιση για την οργάνωση της πολιτικής ζωής, που βασίζεται σε δύο αρχές: την εδαφικότητα και τον αποκλεισμό των εξωτερικών παραγόντων από τις δομές της εγχώριας αρχής”.

Η έννοια της “κυριαρχίας” αφορά μια αρχή με δύο συνιστώσες. Πιο συγκεκριμένα, πρόκειται για την αρχή της απόλυτης εξουσίας που συνεπάγεται την απουσία μιας ανώτερης αρχής τόσο στις εσωτερικές υποθέσεις (εσωτερική εξουσιαστική δομή εντός εδαφικών ορίων του κράτους), όσο και στις εξωτερικές υποθέσεις (την ικανότητα του κράτους να ενεργεί ως ανεξάρτητος και αυτόνομος δρων στις διεθνείς σχέσεις) (Heywood, 2013). Από αυτήν την οπτική γωνία φαίνεται, εν τέλει, να έχει επηρεαστεί σε σημαντικό βαθμό από τις δύο προαναφερθείσες αρχές που διαμορφώθηκαν de facto μέσω του “Βεστφαλιανού μοντέλου”. Αποτελεί, δηλαδή, γενεσιουργό αιτία, αφενός, των κυρίαρχων κρατών ως κεντρικών δρώντων του διεθνούς συστήματος και, αφετέρου, της θεμελιώδους σύστασης του διεθνούς συστήματος.

Η νέα τάξη πραγμάτων που δημιουργήθηκε με την “Συνθήκη της Βεστφαλίας” ήταν απότοκος της απώλειας ηγεμονικών βλέψεων εκ μέρους των Αψβούργων, η οποία αποκρυσταλλωνόταν σε οικουμενική εξουσία (Watson, 2006). Εντούτοις, αποκαταστάθηκε από νέους δρώντες-κράτη, τα οποία αναδύθηκαν μέσα από τον κατακερματισμό μιας αυτοκρατορίας, έχοντας πλέον το δικαίωμα να συμμετέχουν στην ευρύτερη διεθνή κοινωνία. Ένα παράδειγμα που μπορεί να παραλληλιστεί με αυτού του είδους την αλλαγή στη μορφή του διεθνούς συστήματος αποτελούν τα κράτη που, κατά την περίοδο της αποαποικιοποίησης, ή μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, εισήλθαν στον ΟΗΕ, και κατέλαβαν μια θέση στη Γενική Συνέλευση.

Το τέλος του Τριακονταετούς Πολέμου είδε τη Γαλλία ως την ισχυρότερη δύναμη εντός του αντι-ηγεμονικού συνασπισμού – γεγονός που είχε ως αποτέλεσμα οι υπόλοιπες δυνάμεις να την αντιμετωπίζουν επιφυλακτικά. Μέσω μεγάλων μεταρρυθμίσεων στον οικονομικό, στρατιωτικό και πολιτικό τομέα της Γαλλίας, ο Λουδοβίκος ο 14ος κατόρθωσε να ενδυναμώσει την Γαλλία, και να προωθήσει επεκτατικές πολιτικές προς Ιταλία, Γερμανία και Κάτω Χώρες. Ωστόσο, η Αγγλία -υπό την καθοδήγηση του Γουλιέλμου της Οράγγης μετά την επανάσταση του 1688- αντιτέθηκε στα επεκτατικά πλάνα του Λουδοβίκου, και προχώρησε στη σύσταση και την ίδρυση της “Μεγάλης Συμμαχίας”, με στόχο την ανάσχεση μιας ενδεχόμενης γαλλικής ηγεμονίας στην ηπειρωτική Ευρώπη. Πρόκειται για ένα εξαιρετικό παράδειγμα λειτουργίας της ισορροπίας δυνάμεων (Kissinger, 1995), αλλά και χαρακτηριστικό της περιόδου όπου, πλέον, τη διαδικασία λήψης αποφάσεων διείπαν ορθολογικά κριτήρια (όπως φάνηκε στη συγκεκριμένη πολιτική του Γουλιέλμου), και όχι θρησκευτικές αξίες και αρχές (όπως συνέβη στην περίπτωση του Φερδινάνδου).

Η αντιπαράθεση του Λουδοβίκου του 14ου και της “Μεγάλης Συμμαχίας” κορυφώθηκε κατά τη διάρκεια του Πολέμου της Ισπανικής Διαδοχής, όταν ο Λουδοβίκος αποδέχτηκε ως διάδοχο του Ισπανικού θρόνου τον εγγονό του, Φίλιππο Ε’ – γεγονός που προκάλεσε αντίδραση, χωρίς, ωστόσο, να προκληθεί μια ένοπλη αναμέτρηση. Παρ’όλα αυτά, ο Λουδοβίκος προχώρησε περαιτέρω σε ενδυνάμωση της θέσης του, με την κατάκτηση του Βελγίου, και την αναγνώριση στο Φίλιππο Ε’ του δικαιώματος για το γαλλικό στέμμα. Αυτό επέφερε πλήγμα στην ισορροπία ισχύος εις βάρος της Αγγλίας και της Αυστρίας, αλλά και των υπολοίπων δυνάμεων. Ως αποτέλεσμα, το 1701 ξεκίνησε μια δεκαετής σύγκρουση που οδήγησε στη Συνθήκη της Ουτρέχτης του 1713, η οποία -στην ουσία- ήταν μια συλλογή ξεχωριστών διμερών ειρηνευτικών συνθηκών από τον Απρίλιο του 1713, μέχρι και το Φεβρουάριο του 1715.

Για ποιό λόγο, όμως, η Συνθήκη της Ουτρέχτης συνιστά σημείο αναφοράς στην Ιστορία των Διεθνών Σχέσεων; H απάντηση βρίσκεται στο άρ. 2 της Συνθήκης ειρήνης μεταξύ Ισπανίας και Αγγλίας στις 13 Ιουλίου 1713, στο οποίο αναφέρεται ρητά η αιτία πολέμου: “λόγω του μεγάλου κινδύνου που απειλούσε την ελευθερία και την ασφάλεια ολόκληρης της Ευρώπης από την πολύ στενή σχέση των βασιλέων της Γαλλίας και της Ισπανίας, προκειμένου να απομακρυνθούν οι ανησυχίες και η καχυποψία σχετικά με αυτή τη σχέση, και να εδραιωθεί η ειρήνη και η γαλήνη από μια ισορροπία ισχύος” (Lesaffer, 2014). Στο ίδιο άρθρο, η ισορροπία ισχύος χαρακτηρίζεται ως “το καλύτερο και πιο σταθερό θεμέλιο της αμοιβαίας φιλίας και συμφώνου που θα διαρκέσει από όλες τις πλευρές”. Πρόκειται, δηλαδή, για μια γραπτή αναγνώριση της ύπαρξης της ισορροπίας ισχύος ως αρχής που διέπει τις διεθνείς σχέσεις των κρατών, με σκοπό τη διατήρηση της ειρήνης.

Η έννοια της “ισορροπίας ισχύος”, με αφετηρία τη Συνθήκη της Ουτρέχτης, εκτός από άτυπη θεώρηση, πλέον είχε και τυπικά “συμβατικό” χαρακτήρα βάσει διεθνούς δικαίου. Ως αποτέλεσμα, κατέστη μια διαχρονική έννοια που θα διαμόρφωνε τις διακρατικές σχέσεις και τους κανονισμούς που θα τις διείπε στη νεότερη ιστορία αφού, όταν μια μεγάλη δύναμη συγκέντρωνε μεγάλη ισχύ, δημιουργούνταν ο φόβος ανόδου ενός νέου ηγεμονισμού. Ως εκ τούτου, οι υπόλοιπες συμμαχούσαν προς αντιμετώπισή του, υπό τη σύσταση ενός νέου αντι-ηγεμονικού συνασπισμού, επιδιώκοντας την αποκατάσταση της ισορροπίας ισχύος – όπως συστημικά έγινε τον 16ο και 17ο αιώνα κατά των Αψβούργων, τον 18ο αιώνα κατά του Λουδοβίκου του 14ου και, αργότερα, στη Γαλλία του Ναπολέοντα, και τη Γερμανία επί Γουλιέλμου Β’ και Χίτλερ (Παπασωτηρίου, 2008).

Καταλήγοντας, οι δύο αυτές έννοιες της “κυριαρχίας” και της “ισορροπίας ισχύος” συνδέονται με τις Συνθήκες της Βεστφαλίας του 1648 και της Ουτρέχτης του 1713, αντιστοίχως. Η σημασία τους στη μελέτη των Διεθνών Σχέσεων έχει αποτελέσει την αφετηρία πολλών αναλύσεων και συζητήσεων εντός της ακαδημαϊκής κοινότητας. Ένα παράδειγμα αποτελεί η νεορεαλιστική προσέγγιση του Kenneth Waltz περί σταθερότητας, εξαιτίας του διπολικού συστήματος κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, σε αντιδιαστολή με την αστάθεια που θα επιφέρει η πολυπολικότητα, μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ. Από την άλλη, η “κυριαρχία” αποτελεί κύριο χαρακτηριστικό του κράτους ως κυρίαρχου δρώντος στο άναρχο διεθνές σύστημα – κάτι που τέθηκε σε αμφισβήτηση από αρκετούς θεωρητικούς, λόγω φαινομένων όπως αυτού της νεοαποικιοποίησης.

Αδιαμφισβήτητα, λοιπόν, οι δύο αυτές Συνθήκες -παρά τις διάφορες κριτικές που έχουν δεχθεί αναφορικά με τη συμβολή τους- έχουν επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό τον κλάδο των Διεθνών Σχέσεων και του Διεθνούς Δικαίου. Τόσο το “Βεστφαλιανό σύστημα”, όσο και η Συνθήκη της Ουτρέχτης αποτέλεσαν σημεία αναφοράς για την νεωτερικότητα και την κωδικοποίηση εθιμικών αρχών δικαίου, αντιστοίχως.

Πηγές:

  1. Heywood, Α. (2013). Διεθνείς σχέσεις και πολιτική στην παγκόσμια πολιτική. Αθήνα: Κριτική.
  2. Kissinger, Η. (2017). Διπλωματία. Αθήνα: Λιβάνης.
  3. Lesaffer, R. (2014). The Peace of Utrecht, the Balance of Power, and the Law of Nations. Tilburg Law School Legal Studies Research Paper No. 05/2014.
  4. Watson, A. (2006). Η εξέλιξη της διεθνούς κοινωνίας. Μια συγκριτική ιστoρική. Αθήνα: Ποιότητα.
  5. Παπασωτηρίου, Χ. (2008). Η διεθνής πολιτική στον 21ο αιώνα. Αθήνα: Ποιότητα.

Tagged under:

Μεταπτυχιακός φοιτητής στις “Διεθνείς Σχέσεις και Στρατηγικές Σπουδές” του τμήματος ΔΕΠΣ στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Ερευνητής στις Ομάδες Στρατιωτική Ιστορία , Στρατηγική Κουλτούρα και Κυβερνοασφάλεια του Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων.

” The game is out there. Either you play or get played ”
-Omar Little-

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest