Γεωπολιτική: Aπό τους κλασσικούς μέχρι σήμερα

Καθώς τα χρόνια περνούν, οι αντιλήψεις για τον κόσμο αλλάζουν – πολλές φορές, σημαντικά. Η σημερινή θεώρηση της γεωπολιτικής -με την οποία θα ασχοληθεί αυτό το άρθρο- έχει μετατραπεί από την κλασσική σε μια πιο κριτική μορφή. Οι πιο σύγχρονες αντιλήψεις είναι βασισμένες στα “πιστεύω” των θεωρητικών, αλλά και των τοπικών πληθυσμών. Τη σήμερον ημέρα, ακόμα και οι τοπικοί πληθυσμοί έχουν αποκτήσει δική τους γεωπολιτική αντίληψη. Η κλασσική θεώρηση είναι τελείως διαφορετική.

Ως γεωπολιτική ορίζεται η επιρροή γεωγραφικών στοιχείων (όπως η τοποθεσία και τα δημογραφικά στοιχεία, δηλαδή το πληθυσμιακό μέγεθος μιας χώρας) στις διεθνείς σχέσεις. Ο πρώτος ορισμός του Kjellen το 1916 δεν διαφέρει και πολύ από τον παραπάνω (Parker, 2002). Ποιος ήταν, όμως, ο λόγος που ο όρος δεν χρησιμοποιήθηκε για 25 χρόνια, και γιατί κατηγορήθηκε εξ’ αρχής;
Ο λόγος ονομάζεται Klaus Haushofer, εκπρόσωπος της γερμανικής σχολής της Geopolitik, δεύτερος σε αναγνωσιμότητα σε σχέση με τον “πατέρα” -όπως τον αποκάλεσε ο Kjellen- και ιδρυτή της γερμανικής σχολής, Friedrich Ratzel. Στο σημείο αυτό, είναι σημαντικό να δηλωθεί ότι ο Ratzel δεν χρησιμοποίησε ποτέ τον όρο “γεωπολιτική”, αλλά “πολιτική γεωγραφία” – όπως και οι Γάλλοι. Πριν και κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Τύπος θεωρούσε τον Haushofer το μυαλό πίσω από τον Hitler, καθώς και ότι ο πρώτος τον στήριζε σε κάθε βήμα του (Herwig, 1999). Η αλήθεια φαίνεται να απέχει άρδην.
Είναι αλήθεια ότι οι Ναζί βάσισαν ένα τμήμα της τακτικής τους πάνω στη θεωρία του Haushofer, γιατί αυτή είχε σταθερές βάσεις για την εποχή. Συνδύαζε τις θεωρίες των Ratzel και Kjellen, που βασίζονταν στη θεώρηση του κράτους ως ζωντανού οργανισμού, και του Mackinder περί της ισχύος των δυνάμεων, με τις αντιλήψεις του εθνικιστικού Αlldeutch κινήματος. Πιο συγκεκριμένα, ο Ratzel εισήγαγε τον όρο του “Lebensraum” (ζωτικός χώρος), που αποτελεί σταθερά του Haushofer. O Ratzel, επηρεασμένος από τον Darwin και τον Haeckel, καθώς και από τις σπουδές του στη βιολογία, δημιούργησε μια θεωρία στην οποία παρουσιάζει το κράτος σαν ζωντανό οργανισμό. Τα κράτη βρίσκονται σε έναν μόνιμο αγώνα επιβίωσης, με έπαθλο τον “χώρο” (γερμανικά: Raum). Τα επιτυχημένα κράτη έχουν την ισχυρότερη κουλτούρα, και προελαύνουν σε διπλανά κράτη, κατακτώντας τα και επιβάλλοντας την κουλτούρα τους (Ηρακλείδης, 2015). Η ισχύς φέρνει εγγυημένη επιβίωση, η οποία -με τη σειρά της- οδηγεί σε περισσότερη ισχύ. Όσο μεγαλύτερο το κράτος, τόσο περισσότερος ζωτικός χώρος απαιτείται για την επιβίωσή του. Είναι οφθαλμοφανές πως η θεωρία του Ratzel αποτελεί τον κορμό της Geopolitik. Από τον Σουηδό μαθητή του Ratzel, τον Kjellen, ο Haushofer δανείστηκε την ιδέα της οικονομικής αυτάρκειας σε στρατηγικούς πόρους λόγω των κινδύνων της αγοράς. Αυτή η βασική θεωρία του Kjellen ήταν η βάση της στρατηγικής των Ναζί. Μια από τις πρώτες τους απόπειρες ήταν να σιγουρέψουν τον έλεγχο πηγών πετρελαίου και καουτσούκ, καθώς και τις εύφορες πολωνικές πεδιάδες.

Από τις θεωρίες του Mackinder ο Haushofer επηρεάστηκε διπλά. Ο Mackinder έγραψε ότι μια μεγάλη δύναμη που θα ελέγχει την ενδοχώρα (αγγλικά: Heartland) της Ευρασίας θα έλεγχε και το παγκόσμιο νησί, Ευρασία και Αφρική – και, κατά συνέπεια, τον κόσμο (Ikenberry, 2014). Πρώτα, λοιπόν, ο Haushofer επηρεάστηκε από τη θεωρία του Heartland (κυρίως για την περιοχή της σημερινής Ρωσίας), και έπειτα από τη θεωρία της ισχύος δυνάμεων ξηράς και θαλάσσης. Ωστόσο, ο Mackinder φοβόταν την πιθανή συμμαχία μεταξύ Ρωσίας (μετέπειτα Ε.Σ.Σ.Δ.) και Γερμανίας, αλλά ο Haushofer την προωθούσε. Γι’ αυτό και, μετά το Σύμφωνο Ribbentrop-Molotov το 1939 (μια συμφωνία για τον διαμοιρασμό της Πολωνίας, και για μη επίθεση μεταξύ των δύο δυνάμεων), αμερικανικές εφημερίδες, όπως η “The New Statesman & Nation” (26/8/1939), ονόμασαν το Σύμφωνο “πνευματικό έργο” του Haushofer, ενώ η Daily Express (12/1939) τον αποκάλεσε “the man who stood behind Hitler’s war aims”, και θεώρησε την επίθεση στην Πολωνία υποκινούμενη από αυτόν (Herwig, 1999).
Το τελευταίο συστατικό της θεωρίας της Geopolitik είναι αυτό που την κάνει να παρουσιάζεται -με “μια δόση ισχυρού γερμανικού σωβινισμού”– ως η “νομιμοποιητική βάση για γερμανικό επεκτατισμό” (Ηρακλείδης, 2015): το Παγγερμανικό κίνημα (γερμανικά: Alldeutch). Ο στόχος ήταν να ισχυροποιηθεί η Γερμανία και εκτός της χώρας, και να αναβιώσει το πατριωτικό συναίσθημα των Γερμανών -από το 1903 και έπειτα-, έτσι ώστε αυτό να “ξυπνήσει” και να “καλλιεργήσει” τη φυλετική και πολιτισμική ενότητα των πολιτών. Το γεγονός ότι οι πρώτες εισβολές των Ναζί νομιμοποιούνταν από την προστασία ή την επανένταξη γερμανικών μειονοτήτων στη χώρα ενίσχυσε την πεποίθηση ότι ο Haushofer ήταν το μυαλό πίσω από τον Hitler.
Για τον Haushofer, η γερμανο-ρωσική συμμαχία ήταν υποχρεωτική, καθώς τα κράτη ήταν καταδικασμένα σε μια μόνιμη πολεμική διαμάχη, μέχρι να γίνουν ηγεμονίες σε μία παν-ήπειρο. Γι’ αυτό και -κατά την Geopolitik του Haushofer- τα σύνορα των κρατών θεωρούνται ρευστά και ασταθή, όντας σε μία μόνιμη πολεμική διαμάχη.
Όπως, όμως, περιγράφει ο Herwig (1999) στο περιοδικό του, ο Haushofer προσπάθησε μάταια να μεταπείσει την κοινή γνώμη για το ότι δεν ανήκει στον κύκλο επιρροής του Hitler, προτάσσοντας τη φυλάκιση του ίδιου και της οικογενείας του -για άγνωστους λόγους-, καθώς και το λουκέτο στο περιοδικό του από τους Ναζί. Αρνήθηκε ακόμα και να γραφτεί στο κόμμα. Μολαταύτα, ούτε η σχέση της οικογενείας του με τον Rudolf Hess, τον συνταγματάρχη του Hitler, ούτε οι επισκέψεις του στους Hess και Hitler με σκοπό να τους διδάξει -όπως είναι καταγεγραμμένο- όταν οι δυο τους ήταν κρατούμενοι, δεν δούλεψαν υπέρ του.
Η υπόθεση του Haushofer, όμως, και η εξαφάνιση του όρου της γεωπολιτικής δεν είναι τίποτα περισσότερο από αυτή ενός αποδιοπομπαίου τράγου. Πέραν του γεγονότος ότι ο Haushofer δεν πέρασε καλά στα χέρια των Ναζί, ο ίδιος κατέκρινε πολλά από αυτά που έκανε το καθεστώς. Ταυτόχρονα, το τελευταίο ξέφευγε πολύ από τη Geopolitik του Haushofer. Κρεματόρια, στρατόπεδα συγκέντρωσης, δολοφονίες αντιφρονούντων και απόλυτος έλεγχος, ακόμα και η επίθεση στην Ε.Σ.Σ.Δ., αποτέλεσαν δράσεις που ο Haushofer ούτε υποστήριξε, ούτε ήθελε για το κράτος του. Όμως, για τα επόμενα 25 χρόνια ο Haushofer -αλλά και ο όρος της γεωπολιτικής- έπεσαν στην αφάνεια, γιατί καθιερώθηκαν ως ψευδοεπιστήμη. Σύμφωνα με τον Γάλλο Aron, η γερμανική σχολή δεν ήταν στην ουσία παρά μία “βιολογική-γεωγραφική ιδεολογία” που εξυπηρετούσε συγκεκριμένες ανάγκες και επιδιώξεις της Γερμανίας με επιστημονικοφανή επικάλυψη (Ηρακλείδης, 2015).
Η αμφισβήτηση των κλασσικών εδραιώθηκε από τον Yves Lacoste στη δεκαετία του 1970. Αυτός θεωρούσε τον Ηρόδοτο “πατέρα” όχι της ιστορίας, αλλά της γεωγραφίας. Στο περιοδικό του “Hérodote”, λοιπόν, ακολούθησε μια τελείως διαφορετική πορεία από την κλασσική ντετερμινιστική Geopolitik. Η Geopolitique δεν είναι στρατευμένη, επικεντρωμένη στον πόλεμο, ή κρατοκεντρική. Επικεντρώνεται σε μια ολιστική προσέγγιση, με την ανθρωπότητα και το περιβάλλον στο επίκεντρό της. Είναι ειρηνική, και προάγει την ειρήνη και στον υπόλοιπο κόσμο. Η ιδέα αυτή ούτε κράτησε, αλλά ούτε και διαδόθηκε πολύ.
Εν μέσω του Ψυχρού Πολέμου, και μετά το πέρας αυτού, ο όρος επέστρεψε πάλι σε χρήση. Μεγάλες προσωπικότητες, όπως ο Brzezinski και ο Kissinger, βάσισαν ολόκληρες πολιτικές επάνω της. Σαν τί άλλο θα μπορούσε να θεωρηθεί το δόγμα Truman, παρά σαν η εδραίωση του αμερικανικού ελέγχου στο μαλακό υπογάστριο της Ε.Σ.Σ.Δ.; Ποιον άλλον σκοπό εξυπηρετούσαν οι Συνθήκες ίδρυσης του North Atlantic Treaty Organization (NATO), του Central Treaty Organization (CENTO) και του South Eastern Treaty Organization (SEATO), παρά να απαγορεύσουν -όσο περισσότερο μπορούσαν- την πρόσβαση της Ε.Σ.Σ.Δ. στη θάλασσα; Δεν γίνεται να αγνοήσει κανείς την παραδοχή περί θαλάσσης: η θάλασσα έχει το πλεονέκτημα του κύριου εμπορικού δρόμου και της ευκολότερης μετακίνησης αγαθών και στρατού σε σχέση με την ξηρά.
Από το 1980 μέχρι σήμερα, πολλές ιδέες ξεφύτρωσαν -όπως το σχήμα του Huntington- βασισμένες σε διαφορές χώρες, θρησκείες, κουλτούρες, κ.α. – με κύριο και ισχυρότερο εκπρόσωπο την κριτική σχολή. Η τελευταία δεν χρησιμοποιεί καθόλου τον όρο “γεωπολιτική”, και μιλάει για κοινωνική κατασκευή του χώρου του κράτους. Για παράδειγμα, οι αντιδράσεις της Μεγάλης Βρετανίας στην πολιτική που κρατάει απέναντι στην Ευρώπη σε όλα τα χρόνια της ζωής της, υποδεικνύουν ότι αντιλαμβάνεται εαυτόν ως τελείως αποκομμένο από την ηπειρωτική Ευρώπη, και ότι -κατά συνέπεια- σχεδόν τίποτα δεν την επηρεάζει. Η κριτική σχολή κατακρίνει την πολιτική σκοπιμότητα που εντοπίζει στους κλασσικούς, όπως στον Ratzel, τον Mackinder και τον Haushofer, αλλά και σε σύγχρονους μελετητές. Επίσης, θεωρεί ότι υπάρχει σύνδεση μεταξύ γεωγραφικών υποθέσεων και πολιτικών πρακτικών και, τέλος, ότι έχει την υποχρέωση να αμφισβητεί κάθε τι δεδομένο. Κατά συνέπεια, ο μελετητής καλείται να εξετάζει εξονυχιστικά τις πράξεις των πολιτικών και των διεθνών οργανισμών, για να καταλήξει σε συμπεράσματα, και να μην λαμβάνει καμία σταθερά ως “θρησκεία”.
Συνοψίζοντας, μέσα στα χρόνια, οι θεωρίες της γεωπολιτικής έχουν αλλάξει άρδην: από τη θεωρία που υπαγόρευε τη ροή των πραγμάτων, στην αφάνεια, και πάλι σε σημαντικό πρωταγωνιστή με τελείως διαφορετική ουσία. Αυτό που μπορεί να ειπωθεί με σιγουριά είναι πως, εάν η γεωπολιτική δεν είχε περάσει τον δικό της μεσαίωνα, μπορεί σήμερα να είχε καταστεί ένα εντελώς διαφορετικό εργαλείο αντίληψης του κόσμου.

Πηγές:

  1. Ηρακλείδης, Α. (2015). Διεθνείς Σχέσεις και Διεθνής Πολιτική. Εκδόσεις Κάλλιππος
  2. Ikenberry, G. (2014). H Ψευδαίσθηση της Γεωπολιτικής: Η Διαρκής Δύναμη της Φιλελεύθερης Τάξης.Foreign Affairs:. http://www.foreignaffairs.gr/articles/69953/g-john-ikenberry/i-pseydaisthisi-tis-geopolitikis?page=3.
  3. Parker, G. (2002). Γεωπολιτική: Παρελθόν, Παρόν και Μέλλον. Εκδόσεις Ροές.
  4. Herwig, H. (1999). Geopolitik: Haushofer, Hitler and Lebensraum. Journal of strategic Studies http://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/01402399908437762?needAccess=true&instName=University+of+Peloponnese
  5. Peters, M. (n.d.). Alldeutscher Verband (ADV) 1891-1939. Historisches Lexikon Bayerns. https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/Alldeutscher_Verband_(ADV),_1891-1939#Ziele
  6. Van Efferink, L. (2015). Five minutes for Critical geopolitics: A slightly provocative introduction. Exploring Geopolitics. http://www.exploringgeopolitics.org/publication_klinke_ian_five_minutes_for_critical_geopolitics_a_slightly_provocative_introduction/

Tagged under:

Ο Ηρακλής Αραβίδης είναι φοιτητής του τμήματος Πολιτικών Επιστημών και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου. Ασχολείται με τη Διεθνή Πολιτική και τη διπλωματία καθώς και έχει λάβει μέρος σε αρκετές προσομοιώσεις διεθνών οργανισμών σε Ελλάδα και εξωτερικό.
iaravidis@powerpolitics.eu

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest