Ειρηνευτικές Δυνάμεις του ΟΗΕ: μια ελπίδα ειρήνης σ’ έναν κόσμο πολέμου

Είναι παγκοίνως δεκτό ότι ο πόλεμος είναι η απαξίωση του ανθρώπινου πνεύματος και πολιτισμού – της ανθρωπότητας στον πυρήνα της. Η φύση αυτή του πολέμου φανερώθηκε σε όλο της το μεγαλείο στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, με τους δύο Παγκοσμίους Πολέμους. Για τον τερματισμό των πολέμων αυτών, καθώς και την αντιμετώπιση των χιλιάδων υλικών ζημιών και ηθικών «τραυμάτων» που τα εχθρικά στρατεύματα άφησαν στο διάβα τους, κεντρικός απεδείχθη ο ρόλος της πολυμερούς διπλωματίας. Και αν η Κοινωνία των Εθνών δεν κατάφερε να συμβιβάσει τα αντιμαχόμενα συμφέροντα, και -πολύ περισσότερο- να τα οξύνει, δεν συνέβη το ίδιο και με τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών. Ήδη, από τα πρώτα χρόνια της ίδρυσής του, φανερώθηκε ότι βασική αποστολή του είναι να απαλλάξει γενιές από τη μάστιγα του πολέμου, καθώς και να διατηρήσει την ειρήνη και ασφάλεια στην παγκόσμια κοινότητα.

Ένας από τους πιο αποτελεσματικούς μηχανισμούς του ΟΗΕ για την επίτευξη αυτού του καίριου και διαχρονικού αιτήματος δεν είναι άλλος από τις ειρηνευτικές δυνάμεις (peacekeeping troops), ο ρόλος των οποίων αναδεικνύεται ακόμη μεγαλύτερος σήμερα, υπό το φως της παγκόσμιας τρομοκρατίας, του διεθνούς οργανωμένου εγκλήματος και της επικράτησης εξτρεμιστικών τάσεων. Όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει ο Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών, Antonio Guterres, «οι ειρηνευτικές επιχειρήσεις είναι μία επένδυση στην παγκόσμια ειρήνη, την ασφάλεια και την ευημερία».

Οι ειρηνευτικές αποστολές-επιχειρήσεις του ΟΗΕ (τα μέλη των οποίων είναι γνωστά και ως «Κυανόκρανοι») δημιουργήθηκαν το 1948, σε μία περίοδο που οι εχθρότητες του Ψυχρού Πολέμου συχνά παρέλυαν τις διεργασίες του Συμβουλίου Ασφαλείας. Η διεθνής κοινότητα χαρακτηριζόταν από ιδιαίτερη αστάθεια, γεγονός που δημιούργησε την ανάγκη ανάπτυξης του δόγματος της Επιβολής της Ειρήνης, το οποίο προέβλεπε ότι άοπλοι παρατηρητές θα εγκαθίσταντο σε συγκρουσιακές ζώνες (περιοχές στις οποίες δεν υπήρχε διάθεση για συνεργασία και επίλυση της διαφοράς), προκειμένου να εναρμονιστούν οι αντιτιθέμενες απόψεις μέσω της ειρηνικής οδού. Οι αποστολές αυτές αρχικά περιορίζονταν στην κατάπαυση του πυρός, παρέχοντας συγχρόνως σημαντική υποστήριξη στις πολιτικές προσπάθειες για ειρηνική επίλυση των διαφορών. Η πρώτη ειρηνευτική επιχείρηση πραγματοποιήθηκε το 1948. Συγκεκριμένα, ο Οργανισμός Επίβλεψης Ανακωχής του ΟΗΕ (United Nations Truce Supervision Organization) απεστάλη στο Ισραήλ, όταν η σύγκρουση με τα αραβικά κράτη για τη δημιουργία του Ισραήλ έφτασε σε εκεχειρία. Τις δεκαετίες του 1960-1970 πραγματοποιήθηκε πληθώρα ειρηνευτικών επιχειρήσεων στη Δομινικανή Δημοκρατία, την Υεμένη, την Κύπρο και τη Μέση Ανατολή, ενώ το 1988 απονεμήθηκε στους Κυανόκρανους το βραβείο Νόμπελ Ειρήνης για τη συνολική συνεισφορά τους στο σεβασμό της θεμελιώδους αρχής των Ηνωμένων Εθνών – την επίτευξη της παγκόσμιας ειρήνης.

Νομική βάση- Ο ρόλος του συμβουλίου ασφαλείας

Ο Καταστατικός Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών αποτελεί τη νομιμοποιητική βάση για τη δράση και λειτουργία των ειρηνευτικών αποστολών. Παρά το γεγονός ότι δεν υπάρχει σαφής και ειδική ρύθμιση σχετικά με τις ειρηνευτικές δυνάμεις και τον τρόπο λειτουργίας τους, στο 6ο κεφάλαιο παρέχεται στο Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών (στο εξής ΣΑ) γενική εξουσιοδότηση για τη διατήρηση της ειρήνης και της ασφάλειας. Προς την εκπλήρωση αυτού του σκοπού, το ΣΑ δύναται να υιοθετήσει πληθώρα μέτρων, στα οποία συγκαταλέγεται και η πραγματοποίηση ειρηνευτικών επιχειρήσεων.

Τα τελευταία χρόνια, το Συμβούλιο υιοθέτησε την πρακτική της επίκλησης του 6ου κεφαλαίου του Χάρτη για την εξουσιοδότηση ειρηνευτικών αποστολών του ΟΗΕ σε ευμετάβλητες μετασυγκρουσιακές περιοχές, καθώς το κράτος στο έδαφος του οποίου ανήκαν δεν ήταν σε θέση να διατηρήσει την ασφάλεια και τη δημόσια τάξη. Η επίκληση του εν λόγω κεφαλαίου από το ΣΑ -εκτός από ένδειξη για τη νομιμοποιητική βάση της δράσης του- μπορεί να θεωρηθεί ως δήλωση σταθερής πολιτικής βούλησης και υπενθύμισης στα κράτη της υποχρέωσης εφαρμογής των αποφάσεών του. Με το πέρασμα των χρόνων, το φάσμα των καθηκόντων που έχουν ανατεθεί στις ειρηνευτικές δυνάμεις έχει επεκταθεί σημαντικά, ως απάντηση στην όξυνση των συγκρούσεων και, κατ’ επέκταση, στην καλύτερη αντιμετώπιση των απειλών κατά της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας.

Για τη δημιουργία μιας νέας ειρηνευτικής επιχείρησης, το ΣΑ εξετάζει πολλούς παράγοντες, μεταξύ των οποίων την κατάπαυση του πυρός, την ύπαρξη σαφούς πολιτικού στόχου, καθώς και την παροχή εύλογων εγγυήσεων από τα κράτη για την ασφάλεια και προστασία του προσωπικού των επιχειρήσεων. Όταν, λοιπόν, κρίνει απαραίτητη τη διενέργεια μιας ειρηνευτικής αποστολής, το Συμβούλιο υιοθετεί ψήφισμα με το οποίο οριοθετείται το μέγεθος και ο σκοπός της αποστολής. Ψηφίσματα-ορόσημα αποτέλεσαν -μεταξύ άλλων- το S/RES/1325 σχετικά με το ρόλο των γυναικών σε ένοπλες συγκρούσεις, και το S/RES/1612 για την προστασία των παιδιών, αλλά και των αμάχων, κατά τη διάρκεια ενόπλων συρράξεων.

Λειτουργία – Συγκρότηση

Αξίζει να σημειωθεί ότι οι ειρηνευτικές επιχειρήσεις καλούνται όχι μόνο να διατηρήσουν την ειρήνη και την ασφάλεια των πολιτών σε επίμαχες περιοχές, αλλά και:
• να διευκολύνουν τις πολιτικές διαδικασίες,
• να βοηθήσουν στον αφοπλισμό,
• να προστατεύσουν και να προωθήσουν τα ανθρώπινα δικαιώματα
• να συμβάλλουν στην αποκατάσταση του κράτους δικαίου.

Για την επίτευξη αυτών των στόχων, η δράση τους διαπνέεται από 3 βασικές αρχές, και συγκεκριμένα: την αρχή της συναίνεσης των μερών, της αμεροληψίας και της μη χρήσης βίας. Ειδικότερα, οι ειρηνευτικές επιχειρήσεις των Ηνωμένων Εθνών διενεργούνται μόνο με τη συγκατάθεση των κυρίων μερών της σύγκρουσης. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι τα μέρη δεσμεύονται σε μια πολιτική διαδικασία, και η αποδοχή μιας ειρηνευτικής επιχείρησης στα εδάφη τους παρέχει στον ΟΗΕ την απαραίτητη ελευθερία δράσης για την εκτέλεση των εντολών του Συμβουλίου Ασφαλείας.

Παράλληλα, η αμεροληψία είναι ζωτικής σημασίας για τη διατήρηση της συνεργασίας των μερών, ενώ δεν πρέπει να συγχέεται με την ουδετερότητα ή την αδράνεια. Με άλλα λόγια, οι ειρηνευτικές δυνάμεις -δρώντας ως οιονεί διαιτητικά όργανα- θα πρέπει να είναι αμερόληπτες στις σχέσεις τους με τα εμπλεκόμενα στη σύγκρουση μέρη, αλλά όχι ουδέτερες κατά την εκτέλεση των καθηκόντων τους. Ανεξάρτητα από την ανάγκη διατήρησης καλών σχέσεων με τα μέρη, μια ειρηνευτική αποστολή δεν πρέπει να αποφεύγει την αυστηρή εφαρμογή της αρχής της αμεροληψίας από φόβο παρερμηνείας ή αντιποίνων, καθώς αυτό θα μπορούσε να υπονομεύσει την αξιοπιστία και τη νομιμότητα των επιχειρήσεων και, κατ’ επέκταση, να οδηγήσει σε πιθανή απόσυρση της συγκατάθεσης ενός ή περισσοτέρων μερών.

Όσον αφορά την αρχή της μη χρήσης βίας, γίνεται δεκτό ότι οι ειρηνευτικές δυνάμεις δεν αποτελούν μέσο επιβολής και, συνεπώς, δεν δύνανται να χρησιμοποιούν βία σε τακτικό επίπεδο, παρά μόνο εάν ενεργούν σε αυτοάμυνα ή κατ’ εξουσιοδότηση του Συμβουλίου Ασφαλείας. Συγκεκριμένα, σε ορισμένες ασταθείς καταστάσεις, το ΣΑ έδωσε στις ειρηνευτικές δυνάμεις εξουσιοδότηση να «χρησιμοποιήσουν όλα τα απαραίτητα μέσα» για να ανατρέψουν προσπάθειες διατάραξης των πολιτικών διαδικασιών, να προστατεύσουν τους αμάχους από επικείμενη απειλή επίθεσης, και να συμβάλλουν τις εθνικές αρχές στην εγκαθίδρυση δημοκρατικών θεσμών, και στη θεμελίωση του κράτους δικαίου.

Οι ειρηνευτικές δυνάμεις συντίθενται από τη συμβολή κρατών-μελών του ΟΗΕ σε εθελοντική βάση, δεδομένου ότι ο ΟΗΕ δεν διαθέτει δική του στρατιωτική δύναμη. Το 2017, το συνολικό μέγεθος εκτιμάται σε 95.300 μονάδες αστυνομικών δυνάμεων, στρατευμάτων και στρατιωτικών εμπειρογνωμόνων. Τα ευρωπαϊκά κράτη συνεισφέρουν κατά μέσο όρο 6.000 μονάδες επί του συνόλου, ενώ στους μεγαλύτερους συνεισφέροντες αναφέρονται το Πακιστάν, η Ινδία και το Μπαγκλαντές με 8.000 μονάδες ανά κράτος.

Όσον αφορά την χρηματοδότηση των ειρηνευτικών επιχειρήσεων, δεδομένου ότι τα κράτη-μέλη του ΟΗΕ μοιράζονται το κόστος διατήρησης της ειρήνης, η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών αναλαμβάνει το ρόλο της κατανομής των δαπανών αυτών με βάση μια ειδική κλίμακα εκτιμήσεων, λαμβάνοντας υπόψη το σχετικό οικονομικό πλούτο των κρατών-μελών. Τα μόνιμα μέλη του ΣΑ πληρώνουν το μεγαλύτερο μερίδιο, λόγω της ιδιαίτερης ευθύνης τους για τη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας. Η Γενική Συνέλευση επιβλέπει επίσης την επίδοση των Ειρηνευτικών αποστολών, μέσω της Ειδικής Επιτροπής για τις Ειρηνευτικές Αποστολές, η οποία ιδρύθηκε το 1965, για να διεξάγει μια συνολική ανασκόπηση όλων των θεμάτων που σχετίζονται με τη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης. Αξίζει να σημειωθεί ότι το κόστος των ειρηνευτικών επιχειρήσεων είναι πολύ μικρότερο από άλλες μορφές διεθνούς παρέμβασης. Ενδεικτικά, ο προϋπολογισμός τους για την περίοδο μεταξύ 1 Ιουλίου 2016 και 30 Ιουνίου 2017 είναι περίπου 7,8 δισεκατομμύρια δολάρια – ποσό που αντιπροσωπεύει σχεδόν το 0,5% των παγκόσμιων στρατιωτικών δαπανών.

Υφισταμενη παρουσία

Σήμερα, 16 ειρηνευτικές επιχειρήσεις δραστηριοποιούνται σε τέσσερις ηπείρους. Στο Νότιο Σουδάν (UNMISS) οι Κυανόκρανοι παρέχουν στέγη σε παραπάνω από 200.000 αμάχους που έχουν εγκαταλείψει τα σπίτια τους, επειδή καταστράφηκαν στον πόλεμο. Ιδιαίτερα ενεργή είναι η παρουσία των ειρηνευτικών δυνάμεων και στην Κύπρο (UNFICYP), όπου -λόγω της αδυναμίας πολιτικής διευθέτησης του κυπριακού ζητήματος- οι Κυανόκρανοι αναλαμβάνουν την εποπτεία των γραμμών κατάπαυσης του πυρός, τη διατήρηση ζώνης ασφαλείας, και τη διενέργεια ανθρωπιστικών δραστηριοτήτων. Παράλληλα, καίρια είναι η συμβολή των Κυανόκρανων και στην Κεντροαφρικανική Δημοκρατία (MINUSCA), όπου -λόγω της παρεμβολής τους- η χώρα έχει καταφέρει να εκλέξει καινούργια κυβέρνηση μέσω δημοκρατικής διαδικασίας, και αγωνίζεται για την εγκαθίδρυση της ειρήνης, τη σταθερότητα και το κράτος δικαίου.

Τακτικό στοιχείο στην ειρηνευτική διαδικασία του ΟΗΕ καθίστανται και οι δημιουργικές συνεργασίες με διεθνείς και περιφερειακούς οργανισμούς. Ορισμένα πρόσφατα παραδείγματα περιλαμβάνουν τη συνεργασία με την Αφρικανική Ένωση στο Darfur, με το ΝΑΤΟ στο Κοσσυφοπέδιο, και με την Ε.Ε στο Chad.

Ο ρόλος των γυναικών

Η αναγνώριση και η ενσωμάτωση των γυναικών σε όλες τις πτυχές των ειρηνευτικών επιχειρήσεων του ΟΗΕ είναι ουσιώδους σημασίας για την επιτυχία και αποτελεσματικότητα των προσπαθειών για την οικοδόμηση της ειρήνης. Συγκεκριμένα, σε όλους τους τομείς των ειρηνευτικών αποστολών (στρατιωτικό, πολιτικό, ανθρωπιστικό), οι γυναίκες κυανόκρανοι έχουν αποδείξει ότι μπορούν να επιτελούν τους ίδιους ρόλους, στο ίδιο επίπεδο, και υπό τις ίδιες δύσκολες συνθήκες όπως και οι άνδρες ομόλογοί τους. Σε πολλές περιπτώσεις, μάλιστα, οι γυναίκες είναι οι πλέον κατάλληλες για να φέρουν εις πέρας κρίσιμης σημασίας ειρηνευτικές αποστολές, όπως οι συνεντεύξεις με θύματα σεξουαλικής και σεξιστικής βίας, η εργασία σε γυναικείες φυλακές, η παροχή βοήθειας σε πρώην γυναίκες μαχητές κατά τη διαδικασία της αποστράτευσης, καθώς και η εκπαίδευση γυναικών δοκίμων στις αστυνομικές σχολές. Παράλληλα, οι γυναίκες κυανόκρανοι πολύ συχνά λειτουργούν ως πρότυπα για τις τοπικές κοινωνίες, δίνοντας ώθηση σε κορίτσια και γυναίκες ανδροκρατούμενων περιοχών να διεκδικήσουν τα δικαιώματά τους, και να συμμετάσχουν ενεργά στις ειρηνευτικές διαδικασίες.

Το ποσοστό των γυναικών που ανήκουν στο προσωπικό των ειρηνευτικών επιχειρήσεων υπολογίζεται στο 30%, ενώ σήμερα δύο γυναίκες ηγούνται ειρηνευτικών επιχειρήσεων, ως Ειδικοί Αντιπρόσωποι του Γενικού Γραμματέα. Το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών έχει εκδώσει, μάλιστα, 7 ψηφίσματα σχετικά με τη συμμετοχή των γυναικών στις αποστολές για την επίτευξη της ειρήνης και της ασφάλειας, που καταδεικνύουν τη σημασία της ισότιμης και πλήρους συμμετοχής των γυναικών, ως ενεργών παραγόντων στην πρόληψη και επίλυση των συγκρούσεων, στην οικοδόμηση και τη διατήρηση της ειρήνης. Ταυτόχρονα, το ΣΑ προτρέπει όλα τα κράτη-μέλη να ενισχύσουν τη συμμετοχή των γυναικών στις ειρηνευτικές διαδικασίες, καθώς και να αναπτύξουν δείκτες για τη μέτρηση της προόδου.

Συμπεράσματα

Είναι αδιαμφισβήτητο ότι η επικρατούσα έξαρση της παγκόσμιας τρομοκρατίας, η ανθρωπιστική κρίση που αντιμετωπίζουν διάφορες περιοχές, καθώς και το διεθνικό έγκλημα καθιστούν το αίτημα για επικράτηση της διεθνούς ειρήνης πιο επίκαιρο από ποτέ. Οι Κυανόκρανοι των Ηνωμένων Εθνών καλούνται να εκπληρώσουν αυτόν τον οικουμενικό στόχο ερχόμενοι, ωστόσο, συχνά αντιμέτωποι με το κενό ανάμεσα στους στόχους και στα μέσα που διαθέτουν για να τους πετύχουν. Είναι φανερό ότι η αντιμετώπιση της νέας πραγματικότητας απαιτεί προσαρμογή και στρατιωτική μεταρρύθμιση, βασισμένη στις δυνατότητες των ειρηνευτικών αποστολών, στην ανάλυση των εντολών του Συμβουλίου Ασφαλείας, και τη συνεργασία με κυβερνήσεις και περιφερειακές οργανώσεις.

Πηγές:

  1. Un.org. (n.d.). What is peacekeeping? United Nations Peacekeeping. [online] Available at: http://www.un.org/en/peacekeeping/operations/peacekeeping.shtml [Accessed 28 Jun. 2017].
  2. Γκουτιέρες, Α. (2017). Οι ειρηνευτικές επιχειρήσεις του ΟΗΕ. [online] Kathimerini.gr. Available at: http://www.kathimerini.gr/913339/opinion/epikairothta/politikh/oi-eirhneytikes-epixeirhseis-toy-ohe [Accessed 28 Jun. 2017].
  3. Unric.org. (n.d.). ΕΙΡΗΝΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΟΗΕ ΕΙΝΑΙ ΖΩΤΙΚΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑΣ. [online] Available at: https://www.unric.org/el/index.php?option=com_content&view=article&id=26403&Itemid=21 [Accessed 28 Jun. 2017].
  4. Καλογεροπούλου, Α. (2017). Ο «ανθρωπιστικός» χαρακτήρας των επεμβάσεων. [online] Power Politics. Available at: https://powerpolitics.eu/%CE%BF-%CE%B1%CE%BD%CE%B8%CF%81%CF%89%CF%80 [Accessed 28 Jun. 2017].
  5. Σπυρόπουλος, Γ. (2000). Η ανθρωπιστική επέμβαση στις διεθνείς σχέσεις. Αθήνα: Παπαζήσης.
  6. 6. Un.org. (n.d.). Landmark resolution on Women, Peace and Security (Security Council resolution 1325). [online] Available at: http://www.un.org/womenwatch/osagi/wps/ [Accessed 22 Jun. 2017].
  7. Un.org. (2005). Adopted by the Security Council at its 5235th meeting, on 26 July 2005 [online] Available at: http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/RES/1612(2005) [Accessed 22 Jun. 2017].

Tagged under:

Η Αναστασία Τηλεμάχου είναι τριτοετής φοιτήτρια της Νομικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους τομείς του διεθνούς και ευρωπαϊκού δικαίου,διεθνών σχέσεων καθώς και διεθνούς προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. [email protected]

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest