Εκκλησία και Κράτος

Λίγο πριν από την έναρξη της φετινής σχολικής χρονιάς, ο Υπουργός Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων, Νικόλαος Φίλης, εξήγγειλε αλλαγές στο μάθημα των θρησκευτικών στα σχολεία. Η κρισιμότητα των αλλαγών αυτών εντοπιζόταν στην αλλαγή στόχευσης του μαθήματος, το οποίο θα μετατρεπόταν σε μάθημα θρησκειολογίας, με τη χρήση -πλέον- και φιλοσοφικών και λογοτεχνικών κειμένων, και θα απεκδυόταν τον ορθοδοξοκεντρικό χαρακτήρα που μέχρι τώρα είχε.

Στις παραπάνω αλλαγές η Εκκλησία αντέδρασε δια του Αρχιεπισκόπου Ιερωνύμου, διεκδικώντας λόγο στη θρησκευτική παιδεία. Εν συνεχεία, ο Υπουργός κατηγόρησε την Εκκλησία για το ρόλο της κατά τη γερμανική Κατοχή και την περίοδο της χούντας των Συνταγματαρχών, κατά τρόπο προσβλητικό. Ο Αρχιεπίσκοπος απάντησε ιστορικά, και οι διαπληκτισμοί συνεχίστηκαν. Η επίλυση επήλθε από μία συνεδρίαση ανάμεσα στους δύο κυβερνητικούς εταίρους, τον Υπουργό και τον Αρχιεπίσκοπο, όπου αποφασίστηκε η αναστολή της απόφασης, και η έναρξη δημοσίου διαλόγου. Από τη σύγκρουση αυτή, ανάμεσα στον Υπουργό Παιδείας και τον Αρχιεπίσκοπο, ανακύπτει ξανά το ζήτημα του κατά πόσο η Εκκλησία δύναται να επεμβαίνει σε ζητήματα της Πολιτείας, ποια είναι η θέση της Εκκλησίας σε ένα σύγχρονο κράτος, ποιες πρέπει να είναι οι μεταξύ τους σχέσεις και, κατ’ επέκταση, το ζήτημα του διαχωρισμού Εκκλησίας-Κράτους – θέματα που δεν έχουν απασχολήσει μόνον την Ελλάδα.

filis_arxiepiskopos

 

ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ

Ιστορικά στην Ευρώπη, η θρησκεία, η ιεραρχία της Εκκλησίας και οι κανόνες της αποτελούσαν τον κύριο -ή και μοναδικό σε κάποιες περιπτώσεις- θεσμό ρύθμισης και κατεύθυνσης της κοινωνίας και της κοινωνικής συμπεριφοράς. Υπήρχε, δηλαδή, μια ταύτιση των θρησκευτικών κανόνων, που διατυπώνονταν δια της Εκκλησίας, με τους κανόνες της κοινωνίας. Επιπροσθέτως υπήρχε, σε σημαντικό βαθμό, ταύτιση της κρατικής εξουσίας με την εκκλησιαστική. Η ταύτιση αυτή εντοπιζόταν στη διοίκηση (π.χ. ο αρχηγός του Κράτους είναι και αρχηγός της Εκκλησίας) και, κατά συνέπεια, στο δίκαιο του Κράτους. Ανά την ευρωπαϊκή ιστορία, η Εκκλησία καθόριζε την πολιτική και είχε δικαιοδοτικές (δικαστικές) αρμοδιότητες, συμμετέχοντας έτσι στις κρατικές λειτουργίες ως δομικό χαρακτηριστικό του Κράτους.

church-state-e1350872870662
Όταν, ωστόσο, η μορφή των ευρωπαϊκών πολιτευμάτων άρχισε να αλλάζει προς μια φιλελεύθερη κατεύθυνση, η σχέση αυτή άρχισε να αποδυναμώνεται – και πλέον μιλούμε για την Εκκλησία και την Πολιτεία ως δύο διακριτές οντότητες, όχι όμως ασύνδετες. Η Εκκλησία, επομένως, λίγο συμμετέχει (ή και καθόλου) πλέον στην πολιτειακή εξουσία, δεν δύναται δηλαδή να επιβάλλει πλέον εξαναγκαστικούς κανόνες για τους πολίτες ενώ, όπου ασκεί τέτοια εξουσία, την ασκεί σε πολύ περιορισμένο βαθμό (π.χ. εκκλησιαστικά δικαστήρια. Ωστόσο, μόνο σε λίγες περιπτώσεις υπάρχει πλήρης διάκριση.

Το πρόβλημα, λοιπόν, που ανακύπτει είναι το εξής: πώς μπορεί η συμμετοχή της -ιστορικά κρατούσας- Εκκλησίας στις κρατικές υποθέσεις ή, αντίστροφα, η επέμβαση της Πολιτείας στις εκκλησιαστικές υποθέσεις να συγκεραστεί με τη σύγχρονη φιλελεύθερη δημοκρατία, η οποία προβλέπει την ανεξιθρησκία (δηλαδή την, κατά κάποιο τρόπο, ανοχή σε μειοψηφικές θρησκείες) ή, ακόμη περισσότερο και συνηθέστερα, τη θρησκευτική ελευθερία (δηλαδή την υποχρέωση του κράτους να εξασφαλίζει σε κάθε πολίτη τη δυνατότητα άσκησης της θρησκευτικής του λατρείας); Επίσης, όταν μιλάμε για δημιουργία κανόνων δικαίου, μπορούν αυτοί να έχουν και θρησκευτική δικαιολόγηση, ή απαιτείται να έχουν μόνο κοσμική; Τέλος, μπορεί να υποστηριχθεί ότι, στα πλαίσια της σύγχρονης φιλελεύθερης δημοκρατικής πολιτειακής δομής, η Εκκλησία δεν μπορεί να έχει καμιά απολύτως συμμετοχή στη ρύθμιση της κοινωνίας των πολιτών. Ωστόσο, μπορεί ο καθένας με τη δική του βούληση να επιλέγει να ρυθμίζει την κοινωνική του ζωή, και να υπόκειται στους θρησκευτικούς κανόνες, όπως τους διατυπώνει η Εκκλησία;

 

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗ

Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής

in-god-we-trust

Οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι το πρώτο κράτος στο οποίο η Εκκλησία σταμάτησε να έχει δεσμούς με την Πολιτεία, ήδη λίγα χρόνια μετά τη διακήρυξη της ανεξαρτησίας από τους Βρετανούς, όταν στο Αμερικανικό Σύνταγμα προσετέθη το λεγόμενο Bill of Rights (τροπολογίες που αφορούν στα δικαιώματα των πολιτών, 1791). Συγκεκριμένα, στην 1η τροπολογία του Αμερικανικού Συντάγματος θεσμοθετείται η θρησκευτική ελευθερία, και η αρχή ότι δεν δύναται να υπάρχει επικρατούν εκκλησιαστικό καθεστώς. Χαρακτηριστική είναι και η ρύθμιση του άρθρου 6 στην παράγραφο 3 όπου ορίζεται ότι, για τον όρκο των βουλευτών και των γερουσιαστών δεν λαμβάνεται υπόψη το θρήσκευμα. Εν συνεχεία, κάθε μία από τις 50 πολιτείες διαχωρίστηκαν πλήρως από τις εκκλησίες με τις οποίες ήταν συνδεδεμένες.

Πρακτικά, όλα τα παραπάνω υποδεικνύουν ότι οι εκκλησίες είναι μια αμιγώς ιδιωτική υπόθεση στις Ηνωμένες Πολιτείες. Είναι νομικά πρόσωπα ιδιωτικού δικαίου, δεν μπορούν να χρηματοδοτηθούν από τον κρατικό προϋπολογισμό -όπως έχει νομολογήσει το Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο- και το κράτος δεν επεμβαίνει στα ζητήματα των εκκλησιών. Αντιθέτως, οι νόμοι του κράτους επιβάλλονται σε όλους και κατισχύουν των θρησκευτικών κανόνων, όταν αυτοί είναι αντίθετοι στη δημόσια τάξη (π.χ. πολυγαμία Μορμόνων). Το κράτος εμφανίζεται ουδετερόθρησκο σε κάθε έκφανση και δραστηριότητά του.

 

Ηνωμένο Βασίλειο

synod_2015-04-e1468502585923-2

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η θεσμική ταύτιση Εκκλησίας και Κράτους είναι εξέχουσα. Από τότε που η Εκκλησία της Αγγλίας ανεξαρτητοποιήθηκε από το Βατικανό το 16ο αιώνα μ.Χ., ο Μονάρχης -τώρα η Βασίλισσα- που είναι αρχηγός του κράτους, είναι και επικεφαλής της Αγγλικανικής Εκκλησίας και ορκίζεται με όρκο θρησκευτικό. Η Βασίλισσα διορίζει τους Αρχιεπισκόπους και τους Επισκόπους, 26 από τους οποίους συμμετέχουν στο νομοθετικό -και μέχρι πρότινος και ανώτατο δικαστικό- σώμα της Βουλής των Λόρδων. Ο Μονάρχης ανήκει πάντα υποχρεωτικά στο Αγγλικανικό Δόγμα, ενώ διατηρεί μια ειδική σχέση με την ελεύθερη Εκκλησία της Σκωτίας, η οποία έχει εθνικό χαρακτήρα. Επίσης, η Εκκλησία διατηρεί σώματα στο βασιλικό στρατό. Πάραυτα, η Αγγλικανική Εκκλησία δε λαμβάνει τακτική χρηματοδότηση από το Κράτος, παρά μόνο πλαγίως και σπάνια (υπό τη μορφή βοήθειας σε φιλανθρωπίες) και αυτοσυντηρείται οικονομικά. Είναι πρόδηλο ότι το Ηνωμένο Βασίλειο είναι μια περίπτωση κατά την οποία γίνεται απόλυτα σεβαστή η θρησκευτική ελευθερία όλων των θρησκειών και των δογμάτων, και αυτή η αρχή συνυπάρχει καλώς με την ισχυρή παράδοση της σιαμαίας σχέσης του βρετανικού Κράτους με την Εκκλησία.

 

Γαλλία

loi-1905-1-pΗ Γαλλική Δημοκρατία χωρίστηκε πλήρως πολιτειακά από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία το 1905, με τη λεγόμενη «Loi de la Séparation». Οι εκκλησίες στη Γαλλία είναι μόνον ιδιωτικού δικαίου νομικά πρόσωπα, και η μόνη ουσιαστική σχέση τους με το κράτος είναι η καταγραφή τους (υπό κάποιες προϋποθέσεις) προκειμένου να πάρουν φοροαπαλλαγή, και αυτή είναι η μόνη μορφή μιας τύποις αναγνώρισης που μπορεί να λάβει μια εκκλησία από το γαλλικό κράτος. Σε κάθε έκφανσή του το κράτος είναι ουδετερόθρησκο, ωστόσο, από το 1956, επιτρέπεται η ιδιωτική ομολογιακή εκπαίδευση. Ο νόμος του 1905 καθιερώνει την απαγόρευση αναγνώρισης επικρατούσας θρησκείας, και περιορίζει την κρατική χρηματοδότηση σε ελάχιστες εκφάνσεις, οι οποίες έχουν να κάνουν κυρίως με τη δημόσια εκπαίδευση, τα σωφρονιστικά καταστήματα και τη συντήρηση κάποιων Ρωμαιοκαθολικών ναών. Η μόνη σχέση που διατηρείται ακόμα είναι ότι η ανάδειξη Επισκόπων της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας γίνεται έπειτα από συμβουλή του Προέδρου της Γαλλικής Δημοκρατίας – μια διαδικασία καθόλα τυπική και όχι ουσιαστική.

 

 

Ιταλική Δημοκρατία

4007-angelsdemons03newpopeΗ Ιταλία είναι τυπικά ένα κοσμικό κράτος από το 1985. Το άρθρο 8 του Συντάγματος ορίζει την κατάσταση των θρησκευτικών ενώσεων και εκκλησιών κατά τρόπο ισότιμο, χωρίς να προκρίνεται η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία. Από το 1929 το Βατικανό ανεξαρτητοποιήθηκε και, από τότε, η όποια σχέση του με το Ιταλικό Κράτος καθορίζεται με συμβάσεις που υπογράφουν μεταξύ τους οι εκπρόσωποι των δύο θεσμών. Πέρα από τη μακραίωνη παράδοση και τη συντριπτική πλειοψηφία των Ιταλών που ακολουθεί την Καθολική Εκκλησία, οι σχέσεις Κράτους-Εκκλησίας στην Ιταλία είναι κυρίως οικονομικές, με κλασσικά παραδείγματα την πληρωμή καθηγητών θρησκευτικών στα δημόσια σχολεία, την οποία ορίζει η Εκκλησία, και έναν φόρο αποδιδόμενο στο Βατικανό, τον οποίο επιλέγει το 40% των Ιταλών πολιτών να πληρώνει. Κατά τα άλλα, η θρησκευτική ελευθερία ασκείται για κάθε άλλο δόγμα.

 

Σαουδική Αραβία

shariaΗ Σαουδική Αραβία αποτελεί πρότυπο θεοκρατικού καθεστώτος. Ο Βασικός Νόμος του 1992 καθορίζει το Σουνιτικό Ισλάμ ως την επίσημη θρησκεία της χώρας, και ως Σύνταγμα το Κοράνι και τη Σούνα, τα ιερά βιβλία του προφήτη Μωάμεθ, ερμηνευμένα σύμφωνα με τη Χανμπαλιτική Σχολή. Η θρησκευτική ελευθερία (που νομικώς δεν κατοχυρώνεται), όταν αναφέρεται σε άλλες θρησκείες ή δόγματα, σπανίως γίνεται επιτρεπτή από την κυβέρνηση και, σε κάθε περίπτωση, απαγορεύεται να ασκείται δημόσια. Το πιο σημαντικό ζήτημα που πρέπει να έχει κανείς ως πρόκριμα για να αντιληφθεί τις σχέσεις Εκκλησίας-Κράτους στη Σαουδική Αραβία (αλλά και τα υπόλοιπα ισλαμικά κράτη θεοκρατικού τύπου) είναι ότι το Ισλάμ δεν είναι απλώς μια θρησκεία. Πρόκειται για ένα ολόκληρο σύστημα δικαίου, το οποίο διέπει τα θεοκρατικά ισλαμικά κράτη (άρα και τη Σαουδική Αραβία). Το μουσουλμανικό δίκαιο, η Σαρία, θεωρείται πως έχει θεϊκή προέλευση, και οι εφαρμοστές του (δικαστές) κρίνουν με βάση το Κοράνι και τη Σούνα τις γνώμες και τους κανονισμούς (φετφά) που εκδίδει ένα ανώτατο συμβούλιο κληρικών. Πρόκειται για πλήρη ταύτιση θρησκείας και δικαίου, Εκκλησίας και Κράτους.

 

 

 

ΣΧΕΣΕΙΣ ΕΚΛΗΣΙΑΣ – ΚΡΑΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Ιστορικό σχέσης Ελληνισμού – Ορθοδοξίας

Η πρώτη επαφή των Ελλήνων με το Χριστιανισμό ξεκινά, ουσιαστικά, με τα κηρύγματα του Αποστόλου Παύλου. Πρόσωπο σταθμό σε αυτή τη σχέση αποτέλεσε τον 4ο μ.Χ. με  τις δράσεις του ο Αυτοκράτορας Μέγας Κωνσταντίνος, με την υπογραφή του διατάγματος των Μεδιολάνων (313 μ.Χ.) : τη μεταφορά της πρωτεύουσας της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στην Κωνσταντινούπολη, και τη σύγκληση της 1ης Οικουμενικής Συνόδου της Νίκαιας. Από το 733 μ.Χ. η ελληνική Εκκλησία υπάγεται στο Οικουμενικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης. Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, η Ορθόδοξη Εκκλησία ήταν ο μόνος αναγνωρισμένος από το Οθωμανικό Κράτος θεσμός, στον οποίο υπόκειντο -εθνικά κυρίως- οι Έλληνες. Ο θεσμός αυτός συνέβαλε καθοριστικά στη διατήρηση της εθνικής ταυτότητας των τελευταίων, γι’ αυτό και αποτέλεσε σημείο αναφοράς για την επανάσταση του 1821. Με την ίδρυση του Ελληνικού Κράτους, το 1833, ιδρύεται η Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ελλάδος.

Τις τελευταίες δεκαετίες εξακολουθούν οι στενότατοι δεσμοί των Ελλήνων με την Ορθοδοξία, ωστόσο έχουν υπάρξει μερικές συγκρούσεις με φορείς της Πολιτείας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα υπήρξε η σύγκρουση της Εκκλησίας το 1987 με τον τότε Υπουργό Παιδείας, Απ. Κακλαμάνη, για ζητήματα που αφορούσαν τη μοναστηριακή περιουσία, έπειτα από την οποία ακολούθησαν διαπραγματεύσεις τις οποίες ανέλαβε ο νέος Υπουργός Παιδείας, Αντώνης Τρίτσης. Συνεπήχθη μεγάλη ένταση, με μεγάλα συλλαλητήρια που διοργάνωσε η ιεραρχία και, παράλληλα, ήλθε στην επιφάνεια η σκέψη του διαχωρισμού Εκκλησίας-Κράτους. Η υπόθεση έληξε με καταδίκη της Ελλάδας στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

Άλλη μία χαρακτηριστική περίπτωση σύγκρουσης, η οποία έφερε στο προσκήνιο το θέμα του διαχωρισμού, ήταν η υπόθεση των ταυτοτήτων το 2000. Τότε, η κυβέρνηση αποφάσισε να εφαρμόσει έναν παλαιότερο νόμο προκειμένου να σταματήσει η αναγραφή του θρησκεύματος στις αστυνομικές ταυτότητες, για λόγους προσωπικών δεδομένων. Η Εκκλησία αντέδρασε έντονα, με ομιλίες, συλλαλητήρια και συλλογή εκατομμυρίων υπογραφών για τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος. Τελικώς, το θρήσκευμα σταμάτησε να αναγράφεται στις ταυτότητες, και το 2004, ουσιαστικά, το ζήτημα έληξε.

 

Θεσμικό πλαίσιο

9118805_orig

Το Σύνταγμα της Ελληνικής Δημοκρατίας είναι το μόνο στην Ευρώπη που υπογράφεται «Εις το όνομα της Αγίας και Ομοουσίου και Αδιαιρέτου Τριάδος». Στο άρθρο 3 (στο πρώτο μέρος των διατάξεων που τιτλοφορείται ως «βασικές διατάξεις») το ελληνικό Σύνταγμα κατοχυρώνει ως επικρατούσα στην Ελλάδα τη θρησκεία της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας του Χριστού, και ρυθμίζει κάποια ζητήματα σχέσεων του Κράτους με την Εκκλησία, ζητήματα εσωτερικής λειτουργίας της Εκκλησίας και σχέσεων της Εκκλησίας με το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Παράλληλα, στο άρθρο 13 κατοχυρώνει την ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης και λατρείας. Η απόλαυση των δικαιωμάτων δεν εξαρτάται από τις θρησκευτικές πεποιθήσεις· η λατρεία κάθε γνωστής θρησκείας τελείται απρόσκοπτα κατά τους νόμους, οι λειτουργοί όλων των γνωστών θρησκειών υπόκεινται στην κρατική εποπτεία, και κανείς δεν εξαιρείται από τις υποχρεώσεις του προς το κράτος και τους νόμους λόγω θρησκείας. Στο άρθρο 16 κατοχυρώνεται για το Κράτος υποχρέωση παροχής θρησκευτικής παιδείας. Τέλος, στα άρθρα 33 και 59 κατοχυρώνεται θρησκευτικός όρκος για τους βουλευτές και τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας.

Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω, δεν θα ήταν ακριβές να μιλήσει κανείς για πλήρως ουδετερόθρησκο Κράτος, εξαιτίας της διακήρυξης στην αρχή του συνταγματικού κειμένου, του άρθρου 3 και των όρκων, ειδικά αν λάβουμε υπόψη ότι υπάρχουν χριστιανικές εικόνες σε όλα τα σχολεία και τα δικαστήρια, καθώς και θρησκευτικός όρκος στα τελευταία. Επίσης, το άρθρο 3 ορίζει τον τρόπο διοίκησης της Εκκλησίας, την ψήφιση του Καταστατικού της Χάρτη ως νόμο του Κράτους, και την κρατική εποπτεία των κληρικών (άρα διορίζει τους κληρικούς όλων των θρησκευμάτων, όπως τους Μουφτίδες της Θράκης, οι οποίοι έχουν ακόμη και δικαστικές αρμοδιότητες επί μουσουλμάνων Ελλήνων της περιοχής και ασκούν μεγάλη επιρροή), με φυσικό επακόλουθο την υπαγωγή των διαφορών από πράξεις της Εκκλησίας στο Συμβούλιο της Επικρατείας.

Ωστόσο, μπορεί να γίνει λόγος για κάποια ουδετερότητα, καθώς το άρθρο 3 αναγνωρίζει επικρατούσα θρησκεία, αλλά την αντιμετωπίζει κατά τρόπο ισότιμο με τις άλλες θρησκείες στο άρθρο 13, το οποίο αφορά το δικαίωμα των πολιτών στη θρησκευτική ελευθερία. Άλλωστε, σε νομοθετικό επίπεδο έχουν γίνει τις τελευταίες δεκαετίες σημαντικά βήματα προς την ουδετεροποίηση: π.χ. το 1982 θεσμοθετήθηκε και ο πολιτικός γάμος, ενώ μέχρι τότε μπορούσε κανείς να παντρευτεί μόνο με θρησκευτικό. Φυσικά, οι εκκλησίες είναι νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου και αντιμετωπίζονται καθ’ όλα ως τέτοια. Όμως, το σημαντικότερο προς την ουδετερότητα επιχείρημα που προκύπτει, είναι ότι η Ελλάδα δεν έχει απλώς ανεξιθρησκία, αλλά θρησκευτική ελευθερία – πράγμα που σημαίνει ότι, σε συνδυασμό με την κρατική εποπτεία που ασκεί στις εκκλησίες όλων των θρησκειών, οφείλει να εξασφαλίζει στους πιστούς και την δυνατότητα τέλεσης λατρείας, ανάλογα με τις ανάγκες.

Η σχέση, όμως, Εκκλησίας-Κράτους στην Ελλάδα δεν είναι μόνο συνταγματική, αλλά και οικονομική. Η Ελληνική Πολιτεία πληρώνει τους κληρικούς ως δημοσίους υπαλλήλους. Αυτό συμβαίνει διότι, ανά τα χρόνια, η Εκκλησία έχει παραχωρήσει στο Ελληνικό Κράτος, κατόπιν συμφωνίας, το μεγαλύτερο μέρος της ακίνητης περιουσίας της – προκείμενου να διαμοιραστεί αυτό σε ακτήμονες ή να αξιοποιηθεί για έργα κοινής ωφέλειας -, με αντάλλαγμα την ανάληψη από το Κράτος της μισθοδοσίας των κληρικών.

 

 

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Οι Εκκλησίες και τα Κράτη συνυπάρχουν ως θεσμοί που ρυθμίζουν τις κοινωνίες εδώ και αιώνες. Η διαφορετική τους αφετηρία οδηγεί σε συγκρούσεις και στη μεταξύ τους απομάκρυνση, όπως φαίνεται από των διαφόρων ειδών και βαθμών σχέσεις Κρατών και Εκκλησιών που έχουν διαμορφωθεί ανά τον κόσμο – όπου άλλοτε η εκκλησία δεν έχει καμιά σχέση με το κράτος, και άλλοτε η εκκλησία είναι το κράτος. Στην Ελλάδα, από τη θεσμική ανάλυση δεν προκύπτει κάποια κρατική εξουσία της Εκκλησίας· δεν μπορεί, δηλαδή, η Εκκλησία να επιβάλει θεσμικά κάποια απόφαση, γι’ αυτό και ένα αίτημα διαχωρισμού με αυτή τη βάση θα ήταν άτοπο. Θα πρέπει να γίνει μια διάκριση ανάμεσα στις έννοιες της εξουσίας και της δύναμης. Η Εκκλησία στην Ελλάδα δεν διαθέτει εξουσία, αλλά διαθέτει δύναμη, δηλαδή μεγάλη επιρροή στην ελληνική κοινωνία. Η επιρροή αυτή εδράζεται πάνω στους στενούς ιστορικούς δεσμούς της με το Ελληνικό Έθνος, οι οποίοι προκύπτουν από τη συμβολή της σε δύσκολες περιόδους για τον ελληνισμό, και από το ευρύτατο διαχρονικό φιλανθρωπικό της έργο, το οποίο καλύπτει συχνά την κρατική ανεπάρκεια. Σαν αποτέλεσμα, η ορθόδοξη πίστη αποτελεί καίριο στοιχείο της σύγχρονης εθνικής και πολιτιστικής ελληνικής ταυτότητας. Και αν αυτό μπορεί να θεωρηθεί αρνητικό από κάποιους, ο πλήρης διαχωρισμός με το Κράτος σε επίπεδο θεσμών και πάλι δε θα το ανέτρεπε σε επίπεδο κοινωνικής πραγματικότητας. Συμφέρει, όμως, τελικά το Κράτος ο διαχωρισμός; Οι οικονομικοί δεσμοί με την Εκκλησία, καθώς και η δημόσια εποπτεία όλων των θρησκειών, που εξυπηρετεί και γεωστρατηγικούς σκοπούς, υποδεικνύουν μάλλον το αντίθετο.

 

 

 

 

 

Πηγές:

  1. CNN Greece (2016) Αλλάζει το μάθημα των Θρησκευτικών. Available at: http://www.cnn.gr/news/ellada/story/46342/allazei-to-mathima-ton-thriskeytikon (Accessed: 12 November 2016).
  2. enikos.gr (2016) Έντονη αντίδραση του Ιερώνυμου για τις αλλαγές στα Θρησκευτικά. Available at: http://www.enikos.gr/society/409881,Entonh-antidrash-toy-Ierwnymoy-gia-tis-allages-sta-8rhskeytika.html (Accessed: 12 November 2016).
  3. HuffPost Greece (2016) Φίλης: Η εκκλησία έχει συμβάλει στην ηθική έκπτωση της κοινωνίας. Available at: http://www.huffingtonpost.gr/2016/09/21/koinonia-politiki-filis-ekklisia_n_12112452.html (Accessed: 12 November 2016).
  4. HuffPost Greece (2016) Με νέα επιστολή προς τον Νίκο Φίλη ο Αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος εξηγεί ‘πού ήταν η εκκλησία στη χούντα’. Available at: http://www.huffingtonpost.gr/2016/09/23/koinonia-politiki-filis-ieronymos-ekklisia_n_12149966.html (Accessed: 12 November 2016).
  5. CNN Greece (2016) Ν. Φίλης: Να μην επιστρέψει η Εκκλησία στην εποχή Χριστόδουλου. Available at: http://www.cnn.gr/news/politiki/story/48585/n-filis-na-min-epistrepsei-i-ekklisia-stin-epoxi-xristodoyloy (Accessed: 12 November 2016).
  6. CNN Greece (2016) Ιερώνυμος: Προβληματικός ο Φίλης – μητρική η σχέση μεταξύ Εκκλησίας και λαού. Available at: http://www.cnn.gr/news/ellada/story/52825/ieronymos-provlimatikos-o-filis-mitriki-i-sxesi-metaxy-ekklisias-kai-laoy (Accessed: 12 November 2016).
  7. CNN Greece (2016) Ανακωχή στη ‘μάχη’ των θρησκευτικών – Τι συμφώνησαν Ιερώνυμος – Τσίπρας. Available at: http://www.cnn.gr/news/ellada/story/49166/anakoxi-sti-maxi-ton-thriskeytikon-ti-symfonisan-ieronymos-tsipras (Accessed: 12 November 2016).
  8. Τσιμπλάκη, Κ. (2016) Ιερώνυμος: Δεν μπορεί να συνεχιστεί αυτός ο τρόπος λειτουργίας Εκκλησίας και Πολιτείας. Available at: http://www.cnn.gr/news/politiki/story/48939/ieronymos-den-mporei-na-synexistei-aytos-o-tropos-leitoyrgias-ekklisias-kai-politeias (Accessed: 12 November 2016).
  9. The Editors of Encyclopædia Britannica (2016) ‘Church and state’, in Encyclopædia Britannica. Available at: https://www.britannica.com/topic/church-and-state (Accessed: 12 November 2016).
  10. Eberle, C. and Cuneo, T. (2015) Religion and political theory. Available at: http://plato.stanford.edu/entries/religion-politics/ (Accessed: 12 November 2016).
  11. Baltzell, G.W. (1933) Constitution of the United States – we the people. Available at: http://constitutionus.com/#a6c3 (Accessed: 12 November 2016).
  12. Boici Center Papers (no date) Separation of Church and State. Available at: http://www.bc.edu/content/dam/files/centers/boisi/pdf/bc_papers/BCP-ChurchState.pdf (Accessed: 12 November 2016).
  13. U.S. Supreme court decisions on separation of church and state (1995) Available at: http://infidels.org/library/modern/church-state/decisions.html (Accessed: 12 November 2016).
  14. Hollman, H. (2016) Symposium: Ban on state funding of churches protects independence. Available at: http://www.scotusblog.com/2016/08/symposium-ban-on-state-funding-of-churches-protects-independence/ (Accessed: 12 November 2016).
  15. Yale Law School (2002) Reflections on the Separation of Church and State. Available at: http://digitalcommons.law.yale.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3221&context=fss_papers (Accessed: 12 November 2016).
  16. Yale Law School (2006) When Church and State Collide: Averting Democratic Disaffection in a Post-Smith World. Available at: http://digitalcommons.law.yale.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1544&context=ylpr (Accessed: 12 November 2016).
  17. University of Chicago – Law School (2002) Separation of Church and State: A Theologically Liberal, Anti-Catholic, and American Principle. Available at: http://chicagounbound.uchicago.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1022&context=occasional_papers (Accessed: 12 November 2016).
  18. Τhe Church of England (no date) The structure of the church of England. Available at: https://www.churchofengland.org/about-us/structure.aspx (Accessed: 12 November 2016).
  19. Morris, R.M. (2008) Church and state: Some reflections on church establishment in England. London: Constitution Unit. Available at: https://www.ucl.ac.uk/constitution-unit/publications/tabs/unit-publications/143.pdf
  20. Cranmer, F. (2006) Church and State: A mapping experience. London: Constitution Unit. Available at:  https://www.ucl.ac.uk/constitution-unit/publications/tabs/unit-publications/133.pdf
  21. Church-state separation in constitution of 1795 and law of 1905: Excerpts (no date) Available at: http://www.concordatwatch.eu/kb-1525.834 (Accessed: 12 November 2016).
  22. Guerlac, O. (1908) ‘The separation of church and state in France’, Political Science Quarterly, 23(2), pp. 259–296. doi: 2141325. Available at: https://www.jstor.org/stable/2141325?seq=7#page_scan_tab_contents
  23. Ferrari, A. and Ferrari, S. (no date) Religion and the Secular State: The Italian Case. Available at: https://www.iclrs.org/content/blurb/files/Italy.pdf (Accessed: 12 November 2016).
  24. Concordat Watch (no date) Italy. Available at: http://www.concordatwatch.eu/showsite.php?org_id=878 (Accessed: 12 November 2016).
  25. SAUDI ARABIA 2012 INTERNATIONAL RELIGIOUS FREEDOM REPORT (2012) Available at: http://www.state.gov/documents/organization/208622.pdf (Accessed: 12 November 2016).
  26. Συγκριτικό Δίκαιο, Ελίνα Ν. Μουσταΐρα, εκδόσεις Νομική Βιβλιοθήκη, σελ. 89-93
  27. Davis, R.H.C. (2011) Ιστορία της Μεσαιωνικής Ευρώπης – Πρώτο Κεφάλαιο. Available at: https://static.eudoxus.gr/books/69/chapter-11869.pdf (Accessed: 12 November 2016).
  28. Μανίκας, Κ. (no date) Σημειώσεις Εκκλησιαστικής Ιστορίας της Ελλάδος. Available at: http://www.theol.uoa.gr/fileadmin/theol.uoa.gr/uploads/PDF/SC-pdf_2011-12/manikasxeimerino2012.pdf (Accessed: 12 November 2016).
  29. The Editors of Encyclopædia Britannica (2016) ‘Eastern orthodoxy | Christianity’, in Encyclopædia Britannica. Available at: https://www.britannica.com/topic/Eastern-Orthodoxy (Accessed: 12 November 2016).
  30. Γιανναράς, Χ. (no date) Ο ιστορικός ορίζοντας. Available at: http://users.uoa.gr/~nektar/history/tributes/xrhstos_giannaras/orthodoxy_and_west_historical_horizon.htm (Accessed: 12 November 2016).
  31. Kefalonia roots (1960) A Brief History Of The Greek Orthodox Church. Available at: http://www.keffyroots.com/church.htm (Accessed: 12 November 2016).
  32. Η σύγκρουση με την κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου (2016) Available at: http://www.tovima.gr/politics/article/?aid=232907 (Accessed: 12 November 2016).
  33. Κονιδάρης, Ι. (2000) Θρήσκευμα με ή χωρίς ταυτότητα; Available at: http://www.tovima.gr/relatedarticles/article/?aid=122214 (Accessed: 12 November 2016).
  34. Η μάχη για τις ταυτότητες (2016) Available at: http://www.kathimerini.gr/311604/article/epikairothta/politikh/h-maxh-gia-tis-taytothtes (Accessed: 12 November 2016).
  35. Παπαδοπούλου, Λ. (2013) Περί του θρησκεύματος των ταυτοτήτων. Available at: http://www.constitutionalism.gr/%CE%B8%CF%81%CE%AE%CF%83%CE%BA%CE%B5%CF%85%CE%BC%CE%B1%CF%82-%CF%84%CE%B1%CF%85%CF%84%CF%8C%CF%84%CE%B7%CF%84%CE%B5%CF%82/ (Accessed: 12 November 2016).
  36. Τζέλη, Φ. (2005) Θρησκευτική Ελευθερία. Available at: http://eclass.uoa.gr/modules/document/file.php/LAW169/%CE%98%CF%81%CE%B7%CF%83%CE%BA%CE%B5%CF%85%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE%20%CE%95%CE%BB%CE%B5%CF%85%CE%B8%CE%B5%CF%81%CE%AF%CE%B1%20(976)%20-%20%CE%A4%CE%B6%CE%AD%CE%BB%CE%B7%20%CE%A6%CF%89%CF%84%CE%B5%CE%B9%CE%BD%CE%AE.pdf (Accessed: 12 November 2016).
  37. Σύνταγμα της Ελλάδας (no date) Available at: http://www.hellenicparliament.gr/Vouli-ton-Ellinon/To-Politevma/Syntagma/ (Accessed: 12 November 2016).
  38. Συνταγματικό Δίκαιο Ατομικά Δικαιώματα, Π.Δ. Δαγτόγλου, εκδόσεις Σάκκουλα, 2012, σελ. 308-338
  39. Μαντζούφας, Π. (2013) Θρησκεία και εκπαίδευση. Το ιστορικό και συνταγματικό πλαίσιο της θρησκευτικής εκπαίδευσης. Available at: http://www.constitutionalism.gr/2034-triskeia-kai-ekpaideysi-to-istoriko-kai-syntagmati/ (Accessed: 12 November 2016).
  40. Μισθοί Κληρικών – Εκκλησιαστική περιουσία – μερικές αλήθειες (2013) Available at: http://www.impantokratoros.gr/830E060F.el.aspx (Accessed: 12 November 2016).
  41. Wabash Center (2014) Church and State Bibliography. Available at: http://www.wabashcenter.wabash.edu/resources/article2.aspx?id=13531 (Accessed: 12 November 2016).

Tagged under:

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest