Οικονομικός Φιλελευθερισμος vs Νεοφιλελευθερισμός

 

Η οικονομική σκέψη και διδασκαλία της οικονομικής θεωρίας στα πανεπιστημιακά τμήματα μπορεί να χαρακτηρισθεί πολύ εύστοχα «μονοδιάστατη», για δυο λόγους. Ο πρώτος σχετίζεται με την αποκοπή της -πλήρως μαθηματικοποιημένης πλέον- οικονομικής από τις υπόλοιπες ανθρωποκεντρικές επιστήμες, υποθέτοντας πως η ίδια είναι «επιστημονικά πλήρης».Ο δεύτερος, δε, έχει να κάνει με τη δογματική προσήλωση στα μοντέλα της επικρατούσας ιδεολογίας των ελεύθερων αγορών και της μη παρέμβασης. Διαβάζοντας κανείς άρθρα και βιβλία της σύγχρονης οικονομικής θεωρίας χάνει την αίσθηση της ιστορίας και της κοινωνικής αλλαγής, χωρίς καν να ενημερώνεται πως το σύστημα που μελετά η οικονομική ανάλυση είναι ο καπιταλισμός. Ποιος καπιταλισμός όμως; Το ιδεατό φιλελεύθερο σύστημα των κλασικών οικονομολόγων, ή το σημερινό «ολοκληρωτικό» σύστημα που εξουσιάζει την παγκόσμια οικονομία;

Είναι γεγονός πως υπάρχει μια σύγχυση όταν γίνεται λόγος για τις δυο αυτές έννοιες. Η σύγχυση αυτή προκύπτει από την απουσία της χρήσης του όρου «νεοφιλελευθερισμός» σε επιστημονικά κείμενα και οικονομικές μελέτες. Λεξιλογικά και μόνο, ο όρος νεοφιλελευθερισμός σημαίνει αναγεννημένος φιλελευθερισμός. Υπάρχει, πράγματι, σύνδεση ανάμεσα στους δύο όρους;

Το περιεχόμενο του φιλελευθερισμού

Είναι σύνηθες ο φιλελευθερισμός να συνδέεται με την εμφάνιση και την ανάπτυξη της αστικής κοινωνίας, της ελεύθερης αγοράς και των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής, και να θεωρείται ότι υποστηρίζει τα συμφέροντα της αστικής τάξης. Παρ’ όλα αυτά, η γενική έννοια του φιλελευθερισμού -ως φιλοσοφία και πολιτική ιδεολογία- φέρεται να θέλει να συνδέεται μόνο με την ιδέα της ατομικής ελευθερίας και του ατόμου ως μονάδα ανάλυσης της κοινωνίας. Οι φιλελεύθεροι διανοητές είναι πολλοί και σημαντικοί, καθώς αρκετοί από αυτούς δεν ήταν μονάχα φιλελεύθεροι, αλλά και σπουδαίοι φιλόσοφοι. Ανάμεσά τους ο John Locke, ο David Hume, ο Voltaire, ο Montesquieu, ο John Stuart Mill και, φυσικά, ο David Ricardo και ο Adam Smith. (Χατζής, 2017α, Βανδώρος, 2015)

Ο θεωρητικός πατέρας του οικονομικού φιλελευθερισμού

Ο φιλελευθερισμός περιλαμβάνει στις ελευθερίες που υπερασπίζεται ως διακεκριμένη και σημαντική την οικονομική ελευθερία και, συνεπώς, ο αντίστοιχος τομέας που δημιουργείται ονομάζεται «οικονομικός φιλελευθερισμός».

Ο Adam Smith, γεννημένος το 1723 στο Kirkcaldy της Σκωτίας, καθηγητής Ηθικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Γλασκώβης, θεωρείται ο πατέρας της κλασικής πολιτικής οικονομίας και του οικονομικού φιλελευθερισμού. Η πολιτική οικονομία διακρίνεται ως ξεχωριστός κλάδος με την έκδοση του κύριου έργου του Adam Smith, του «Πλούτου των Εθνών», το 1776. Ο Smith θέτει ως αντικείμενο της ανάλυσής του την παραγωγή και ανταλλαγή εμπορευμάτων σε μία κοινωνία εργαζομένων ανθρώπων και εμπορευματοπαραγωγών – δηλαδή, σε μία καπιταλιστική κοινωνία.

Ο Smith -όπως και ο Ricardo- δεν χρησιμοποιεί μαθηματικά, ούτε κατασκευάζει κάποιο υπόδειγμα ατομικής οικονομικής συμπεριφοράς. Όμως, στον «Πλούτο των Εθνών» ίσως διακρίνεται ένα σκιαγράφημα ενός υποδείγματος αφού, κατά τον Smith, το άτομο δρα μόνο με βάση την επιδίωξη του ατομικού συμφέροντος (Καραμεσίνη, 2006).

 Φιλοσοφικές αφετηρίες

Η συγκρότηση του ρεύματος που ονομάζεται οικονομικός φιλελευθερισμός βασίζεται σε δύο φιλοσοφικές παραδοχές:

α) στην «οικονομική εκδοχή» της φύσης του ανθρώπου και

β) στην άποψη πως η οικονομική διαδικασία αποτελεί κινητήρια δύναμη της κοινωνικής εξέλιξης.

Σύμφωνα με τον Smith, η φύση του ανθρώπου χαρακτηρίζεται από μια τάση για ανταλλαγή ενός πράγματος με ένα άλλο. Με άλλα λόγια, ο άνθρωπος έχει οικονομική υπόσταση – δηλαδή, εγγενή αισθήματα για οικονομική συναλλαγή και εμπόριο με στόχο το κέρδος. Η προσέγγιση αυτή βασίζεται σε μια ανθρωπολογική φιλοσοφική θεώρηση, που αντιλαμβάνεται τη συνολική κοινωνική πρόοδο ως «διανυσματική συνισταμένη» της προόδου κάθε ατόμου ξεχωριστά. Ο οικονομικός φιλελευθερισμός βασίζεται στο άτομο αυτό καθαυτό: Αποδέχεται ως αξίωμα ότι η εξέλιξη της κοινωνίας καθορίζεται από τις ορθολογικές αποφάσεις και το συμφέρον κάθε μεμονωμένου ατόμου.(Βαρουφάκης, 2007).

«Το αόρατο χέρι»

Απέναντι σε όσους πιστεύουν πως ο οικονομικός φιλελευθερισμός εμφανίζεται ως απολογητής των «αδηφάγων» καπιταλιστών, η φιλελεύθερη οικονομική θεωρία υποστηρίζει το εξής: Παρότι οι επιχειρηματίες κατευθύνονται από απληστία και στοχεύουν μόνο στο κέρδος, θα καταλήξουν να έχουν μια συνεισφορά η οποία έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τις προθέσεις τους. Πώς επιτυγχάνεται αυτό; Σύμφωνα με τον ιδρυτή της κλασικής πολιτικής οικονομίας, αυτό επιτυχγάνεται με τον ισχυρότερο νόμο της αγοράς που ονομάζεται ανταγωνισμός. Στην καπιταλιστική κοινωνία, οι επιχειρηματίες το μόνο πράγμα που συνειδητά αναζητούν είναι το προσωπικό τους κέρδος. Αναγκαία, όμως, προϋπόθεση για την σύγκλιση των συμφερόντων των καπιταλιστών με το συμφέρον της κοινωνίας είναι η ύπαρξη πολλών καπιταλιστών που θα προσφέρουν τα προιόντα τους και θα ανταγωνίζονται  μεταξύ τους.

Ο Χ, ιδιοκτήτης εμπορικού καταστήματος, θέλει να αυξήσει την πελατεία του ώστε να κερδοφορήσει παραπάνω. Ο μόνος τρόπος που μπορεί να το επιτύχει είναι να μειώσει τις τιμές των προιόντων του, ώστε να γίνει πιο ανταγωνιστικός από τους υπόλοιπους εμπόρους. Παράλληλα με τον Χ, την ίδια σκέψη κάνουν συγχρόνως πολλοί άλλοι ανταγωνιστές του, καθώς έχουν το ίδιο κίνητρο για κέρδος. Ο ανταγωνισμός, λοιπόν, μεταξύ των εμπόρων καταλήγει να έχει θετικό αντίκτυπο στην κοινωνία, καθώς οι τιμές των αγαθών έχουν μειωθεί και τα προιόντα έχουν γίνει προσβάσιμα σε μεγαλύτερο αριθμό καταναλωτών. Σαν κάποιο αόρατο χέρι να εκμεταλεύεται τον εγωισμό των επιχειρηματιών και να τον στρέφει αντίθετα με τις προθέσεις τους – δηλαδή, σε οικονομική μεγέθυνση και ευημερία για τις μάζες.

Η πολιτική οικονομία του κλασικού φιλελευθερισμού συνοψίζεται ως εξής: Υπάρχει μια συμμορία εγωιστών που δρουν με βάση το συμφέρον τους και μόνο, αλλά οι δυνάμεις του ανταγωνισμού που δρουν πίσω από τις πλάτες τους οδηγούν σε μια άριστη κατανομή των πόρων – δηλαδή, προς συμφέρον του κοινωνικού συνόλου. Βέβαια, για να οδηγηθεί η κοινωνία σε αυτό το άριστο σημείο πρέπει ο ανταγωνισμός να μην παρακωλύεται από κρατικές παρεμβάσεις και μέτρα που να ρυθμίζουν τον ανταγωνισμό της αγοράς. Η καλύτερη οικονομική πολιτική του κράτους, όπως γράφει ο Smith, είναι να «αφήσει κάθε πράγμα να ακολουθήσει τον φυσικό του δρόμο», χωρίς έξωθεν παρεμβάσεις (Καραγιάννης, 2011)

Αυτός ήταν ο υπέροχος κόσμος του Adam Smith. Παρουσίασε μια όμορφη ιστορία, με υπέροχες εναλλαγές και ευτυχισμένο τέλος.

Η εμφάνιση του φαινομένου «Νεοφιλελευθερισμός»

Ο νεοφιλελευθερισμός είναι περισσότερο ένα φαινόμενο -παρά μια επίσημη ιδεολογία- που πρωτοπαρουσιάστηκε στις αρχές του 1980, και κυριαρχεί ως το κύριο οικονομικό μοντέλο μέχρι σήμερα (Χατζής, 2017β).

Ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του ’70 είχαν αρχίσει να εμφανίζονται στις χώρες της Δύσης τα πρώτα σημάδια παρακμής του κεϋνσιανού μοντέλου το οποίο, μετά τα πρώτα βραχυπρόθεσμα θετι­κά αποτελέσματα, αποδείχτηκε αναποτελεσματικό. Σαν αποτέλεσμα, δεν άργησαν οι κυβερνήσεις των χωρών αυτών να εγκαταλείψουν τις κεϋνσιανές πολιτικές, και να στραφούν ξανά στην οικονομία της αγοράς, στην απορύθμιση και στις ιδιωτικοποιήσεις, με σκοπό να περιορίσουν τον δυσλειτουργικό δημόσιο τομέα και να δώσουν νέα ώθηση στην οικονομία (Venogupal, 2015).

Οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές -όπως ονομάζονται- «χρεώθηκαν» κυρίως στις κυβερνήσεις των Η.Π.Α. και της Μεγάλης Βρετανίας, και ιδι­αίτερα στους Rοnald Reagan και Margaret Thatcher αντίστοιχα, μιας και στις δυο αυτές χώρες η στροφή προς την ελεύθερη αγορά ήταν και αρκετά έντονη, και ιδιαίτερα απότομη. Προκάλεσε, έτσι, εντονότατες αντιδρά­σεις, ακόμα και μέσα στα δύο κόμματα -το Συντηρητικό και το Ρεπουμπλικανικό-, ενώ οδήγησε σε ανεπιθύμητα ή, τουλάχιστον, απρόβλεπτα οικονομικά αποτελέσματα (Χατζής 2004).

Θεωρητικές βάσεις

Αν και επίσημη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία δεν υπάρχει, μέντορες του νεοφιλελευθερισμού θεωρούνται οι οικονομολόγοι της ελεύθερης αγοράς, ο Αυστριακός Friedrich von Hayek, ο Αμερικανός Milton Friedman, και όσοι επιτέθηκαν έντονα στον παρεμβατικό ρόλο του κράτους στην οικονομία.
Η νεοφιλελεύθερη προσέγγιση στηρίζεται στην Νεοκλασική μικροοικονομική θεωρία, όπως έχει αναπτυχθεί με βάση την πνευματική κληρονομιά των Leon Walras και Alfred Marshall, ενώ μακροοικονομικά έχει υιοθετήσει τις εξελίξεις της Νέας Κλασικής θεωρίας (Βλάχου, 1999α).

Μικροοικονομική βάση

Η νεοφιλελεύθερη οικονομική προσέγγιση έχει ως βάση της την οικονομική συμπεριφορά των μεμονομένων ατόμων, και θεωρεί πως ο άνθρωπος είναι homo economicus – δηλαδή, επιδιώκει το ατομικό του συμφέρον και είναι ορθολογικός. Υποθέτει, επίσης, πως ο ίδιος μεγιστοποιεί τη χρησιμότητά του, καθώς ικανοποιεί τις ανάγκες του κάτω από περιορισμούς, όπως ο εισοδηματικός περιορισμός.
Στο παραπάνω διάγραμμα παρουσιάζεται η καμπύλη αδιαφορίας Ι που εκφράζει την προσδοκώμενη χρησιμότητα ενός ατόμου μετά την χρησιμοποίηση κάποιου αγαθού, ενώ το ευθύγραμμο τμήμα MM’ είναι ο εισοδηματικός του περιορισμός. Το ατομικό συμφέρον του ατόμου, όπως περιγράφεται από την Νεοκλασική θεωρία βρίσκεται στο σημείο Ε, δηλαδή στο σημείο τομής της καμπύλης αδιαφορίας με τον εισοδηματικό περιορισμό. Το σημείο Ε αποτελεί βέλτιστη επιλογή για το άτομο, καθώς εκεί μεγιστοποιείται η χρησιμότητά του με δεδομένο το επίπεδο του εισοδήματός του.
Η ζήτηση και η προσφορά κάθε ατόμου, οι οποίες εξάγονται κάτω από την παραπάνω υπόθεση της αριστοποιητικής συμπεριφοράς υπό τους περιορισμούς τους εισοδήματος, προσδιορίζουν τη συνολική ποσότητα που θα παραχθεί και θα καταναλωθεί, και οδηγούν την οικονομία σε γενική ισορροπία.
Πρέπει να σημωθεί πως το αόρατο χέρι του Adam Smith, ο μηχανισμός της ανταγωνιστικής αγοράς, μπορεί να ικανοποιήσει τις συνθήκες αριστοποιήσης για την επίτευξη γενικής ισορροπίας. Συνεπώς, οι ανταγωνιστικές αγορές αποτελούν τη βέλτιστη οικονομική οργάνωση για την επίτευξη ισορροπίας στην οικονομία. Έτσι, η μικροοικονομική ανάλυση αποθεώνει τις ανταγωνιστικές αγορές – πράγμα που αιτιολογεί τις νεοφιλελεύθερες προσταγές για περιορισμό του κράτους και ιδιωτικοποιήσεις κρατικών επιχειρήσεων (Βλάχου, 1999β).

Μακροοικονομική Βάση

Η νεοφιλελεύθερη προσέγγιση υιοθετεί, επίσης, πολλές από τις θεωρήσεις της Νέας Κλασικής μακροοικονομικής θεωρίας. Αυτή βασίζεται στις αρχές της ταχείας ισορροπίας των αγορών, και στην άποψη πως οι μεταβολές στην προσφορά χρήματος οδηγούν σε μεταβολές των τιμών. Τα νεοφιλελεύθερα οικονομικά ισχυρίζονται πως τα μακροοικονομικά μεγέθη προκύπτουν από το άθροισμα των πράξεων των μεμονομένων οικονομικών μονάδων, ενώ, παράλληλα, υποθέτουν πως οι αγορές βρίσκονται συνεχώς σε ισορροπία. Ακολουθώντας τον Friedman, θεωρούν τον πληθωρισμό κυρίως νομισματικό φαινόμενο, ερμηνεύοντας την αύξηση των τιμών ως αποτέλεσμα των νομισματικών μέτρων της κυβέρνησης, ενώ συμπεριλαμβάνουν και την υπόθεση του «ποσοστού ανεργίας για μη επιταχυνόμενο πληθωρισμό» (NAIRU (Βλάχου, 1999γ).
Η υπόθεση αυτή υποστηρίζει πως το ποσοστό ανεργίας δεν μπορεί να διατηρείται μόνιμα σε χαμηλά επίπεδα με την άσκηση νομισματικής πολιτικής, δηλαδή θα υπάρχει οπωσδήποτε ένα σταθερό φυσικό ποσοστό ανεργίας (Μιχαλόπουλος, n.d.).
Στο διάγραμμα παρουσιάζονται δυο άξονες και δυο καμπύλες. Ο οριζόντιος άξονας αναπαριστά το ποσοστό ανεργίας (u) και ο κάθετος τον πραγματικό μισθό (w/p). Η μια καμπύλη καθορισμού τιμών (PS) είναι καμπύλη ζήτησης εργασίας, και η άλλη καμπύλη καθορισμού μισθών (WS) είναι καμπύλη προσφοράς εργασίας. Η κεντρική υπόθεση του διαγράμματος είναι πως ο πληθωρισμός παραμένει σταθερός.
Το σημείο Α όπου τέμνονται οι καμπύλες PS και WS είναι το σημείο ισορροπίας της οικονομίας. Με άλλα λόγια, η κατάσταση ισορροπίας ορίζεται ως αυτή όπου η συνολική προσφορά ισούται με την συνολική ζήτηση, και ο πληθωρισμός παραμένει σταθερός. Στο σημείο ισορροπίας διακρίνεται το NAIRU, δηλαδή το ποσοστό ανεργίας που δεν επιταχύνει τον πληθωρισμό, και που δεν μπορεί να μειωθεί μακροχρόνια ακόμα και με νομισματικά μέτρα (Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών, n.d., Begg & Vernasca, 2015).
Η αποτελεσματικότητα τόσο της δημοσιονομικής όσο και της νομισματικής πολιτικής είναι περιορισμένη -αν όχι ανύπαρκτη-, σύμφωνα με τις υποθέσεις και τα συμπεράσματα της νεοφιλελεύθερης προσέγγισης, πράγμα που έχει προφανείς επιπτώσεις και για το ρόλο του κράτους στην οικονομία, η οποία οφείλει να είναι η λιγότερη δυνατή.

Σύγκριση

Μετά την ποιοτική και ποσοτική ανάλυση, εξάγεται το συμπέρασμα πως υπάρχει σχέση ανάμεσα στα δυο ρέυματα οικονομικής σκέψης – τον οικονομικό φιλελευθερισμό και τον νεοφιλελευθερισμό; Για να αποφύγει κανείς τη σύγχυση ανάμεσα στις δύο έννοιες χρειάζεται να τις εντάξει στο ιστορικό πλαίσιο στο οποίο λειτουργούν(Μουζέλης,2017).

Οι πρώτοι θεωρητικοί οικονομικού φιλελευθερισμού, όπως και οι σύγχρονοι οπαδοί τους -οι νεοφιλελεύθεροι- ασπάζονται κοινές αρχές:
α) Προσέγγιση και ανάλυση της οικονομίας με βάση τον μεθοδολογικό ατομικισμό και τα συμφέροντα του «ελεύθερου ατόμου»
β) Απόλυτη πίστη στο laissez-faire και στους νόμους της αγοράς
γ) Τάση μείωσης του κράτους, εκχώρηση σε ιδιώτες ‒μέσω ιδιωτικοποιήσεων‒ πεδίων  δραστηριοποίησης του κράτους, μείωση του προσωπικού του, περιορισμός κοινωνικών δαπανών
δ) Τάση μετασχηματισμού του κράτους, με έμφαση στον εποπτικό και ρυθμιστικό ρόλο του, και λιγότερο ή καθόλου στην ανάπτυξη δημόσιων πολιτικών (Μανιάτης,1989).
Οι οικονομικές αντιλήψεις του νεοφιλελευθερισμού, συνεπώς, δεν διαφέρουν στην ουσία τους από την κλασική τους μορφή. Ο ατομισμός και η αντίληψη για το ελεύθερο άτομο είναι η κυρίαρχη φιλοσοφική αρχή, που πλέον παίρνει και έναν επιστημολογικό χαρακτήρα με την χρήση μαθηματικών μεθόδων οικονομικής ανάλυσης. Παρ’ όλα αυτά, η φιλελεύθερη οικονομία στον 19ο αιώνα ήταν εντελώς διαφορετική και πολύ λιγότερη παγκοσμιοποιημένη από την οικονομία του 21ου αιώνα. Οι επιχειρήσεις της εποχής του Adam Smith δεν μπορούσαν να διεισδύσουν στην περιφέρεια των εθνικών κρατών, ούτε να επηρέασουν τις κυβερνητικές πολιτικές στον βαθμό που οι πολυεθνικές το πετυχαίνουν σήμερα. М’ αυτήν την έννοια, ο νεοφιλελευθερισμός
υπερβαίνει τον «πρώιμο» οικονομικό φιλελευθερισμό.
Η οικονομική σκέψη του κλασικού φιλελευθερισμού, ως μετα-ιδεολογία, προσέφερε στην νεοφιλελεύθερη πολιτική το θεωρητικό υπόβαθρο για την παραγωγή και εφαρμογή ενός παγκόσμιου καπιταλιστικού οράματος που δεν θα περιορίζεται σε εθνικά κράτη, ούτε θα εμποδίζεται απο «κακόβουλες» κρατικές παρεμβάσεις.Το νεοφιλελεύθερο μοντέλο, ιδιαίτερα μετά την χρήση αναπτυγμένων μαθηματικών μεθόδων, κυριάρχησε και εξακολουθεί να μονοπωλεί στα πανεπιστημία, σε έγκυρα οικονομικά περιοδικά και στα μέσα μαζική ενημέρωσης. Σε τελική ανάλυση, οι οικονομολόγοι αποτελούν άρρηκτο μέρος του καπιταλιστικού συστήματος, και είναι πολύ πιθανό να διασφαλίζουν κάποιες συνθήκες για την ύπαρξή του.
Πηγές:
  1. Βανδώρος Σ. (2015). Εισαγωγή στις Πολιτικές Ιδεολογίες .https://repository.kallipos.gr/bitstream/11419/4733/4/00_master%20document_%CE%95%CE%99%CE%A3.%CE%A0%CE%9F%CE%9B.%CE%99%CE%94%CE%95%CE%9F%CE%9B_%CE%A4%CE%95%CE%9B%CE%99%CE%9A%CE%9F.pdf
  2. Βαρουφάκης, Γ. (2007). Πολιτική Οικονομία, Εκδόσεις Gutenberg. pp 38-45
  3. Βλάχου Α. (1999). Σύγχρονη Οικονομική Θεωρία . Εκδόσεις Τυπωθήτω. pp 13-40
  4. Καραμεσίνη Μ. (2006). Σημειώσεις για το μάθημα “Οικονομικές Θεωρίες της Κοινωνικής Πολιτικής”. Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών.http://www.eclass.teipel.gr/eclass2/modules/document/file.php/MHWUM199/%CE%9F%CE%99%CE%9A%CE%9F%CE%9D%CE%9F%CE%9C%CE%99%CE%9A%CE%95%CE%A3%20%CE%98%CE%95%CE%A9%CE%A1%CE%99%CE%95%CE%A3%20%CE%A4%CE%97%CE%A3%20%CE%9A%CE%9F%CE%99%CE%9D%CE%A9%CE%9D%CE%99%CE%9A%CE%97%CE%A3%20%CE%A0%CE%9F%CE%9B%CE%99%CE%A4%CE%99%CE%9A%CE%97%CE%A3.pdf
  5. Καραγιάννης Α. (2011). Οικονομικός Φιλελευθερισμός κατά τον Adam Smith.http://users.uoa.gr/~ahatzis/Karayiannis.pdf
  6. Μανιάτης Γ. (1989). Θεωρητικές και Μεθοδολογικές Προυποθέσεις της Νεοφιλελεύθερης Αντίληψης για το Κράτος https://www.didaktorika.gr/eadd/handle/10442/1232
  7. Μιχαλόπουλος Γ. (n.d). Μακροοικονομική:Το πρόβλημα της ανεργίας.http://opencourses.uom.gr/assets/site/public/349/244-Makrooikonomikh-10-Mixalopoulos.pdf
  8. Μουζέλης Ν. (2017). Φιλελευθερισμός και νεοφιλελευθερισμός. ΤΟ ΒΗΜΑhttp://www.tovima.gr/opinions/article/?aid=906021
  9. Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών(n.d) Μονεταρισμός και φυσικό ποσοστό ανεργίας http://openeclass.panteion.gr/modules/document/file.php/TMA240/5.pdf
  10. Χατζής Α. (2017). Φιλελευθερισμός. Εκδόσεις Παπαδόπουλος. pp 19-25,72-77
  11. Χατζής Α. (2004). Η Επίσημη Ιδεολογία της Παγκοσμιοποίησης: «Νεοφιλελευθερισμός», Φιλελευθερισμός και Οικονομική Επιστήμη.http://old.phs.uoa.gr/~ahatzis/Neoliberalism.htm
  12. Begg D. και Vernasca G. (2015). Εισαγωγή στην Οικονομική. Εκδόσεις Κριτική. pp 335-363
  13. Rajesh Venogupal. (2015). Neoliberalism as Concept. London School of Economics and Political Science http://personal.lse.ac.uk/venugopr/venugopal2014augneoliberalism.pdf

 

Tagged under:

Προπτυχιακός φοιτητής στο τμήμα Οικονομικής Επιστήμης του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, μέλος της ομάδας Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων(ΔΟΣ) στα πλαίσια της Power Politics. Δόκιμος Ερευνητής του Κέντρου Διεθνούς & Ευρωπαϊκής Πολιτικής Οικονομίας & Διακυβέρνησης( ΚεΔΕΠΟΔ) του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου καθώς και Δόκιμος Αναλυτής του Κέντρου Διεθνών Στρατηγικών Αναλύσεων-ΚΕΔΙΣΑ [email protected]

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest