Ευρωπαϊκό Ένταλμα Σύλληψης

Καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση κλείνει τα 60 της χρόνια, μια σύντομη ανασκόπηση του νομικού πολιτισμού θα οδηγούσε εύλογα στο συμπέρασμα ότι, από όλες τις ανά τα χρόνια νομοθετικές πρωτοβουλίες των οργάνων της, καμία δεν είναι περισσότερο θολή και αμφιλεγόμενη από το Ευρωπαϊκό Ένταλμα Σύλληψης. Το Ευρωπαϊκό Ένταλμα Σύλληψης (εφεξής ΕΕΣ) δημιουργήθηκε με την Απόφαση-πλαίσιο 2002/584/ΔΕΥ του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκή Ένωσης, στις 13 Ιουνίου 2002, ως μέσο διευκόλυνσης της συνεργασίας των δικαστηρίων για την εκδίκαση ποινικών υποθέσεων. Όπως καθίσταται σαφές και από το προοίμιο της απόφασης-πλαίσιο (σκ. 6), το ΕΕΣ αποτελεί την πρώτη περίπτωση εφαρμογής της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης των δικαστικών αποφάσεων από τα κράτη-μέλη στις ποινικές υποθέσεις. Πρακτικά, με το ΕΕΣ επιδιώκεται η ταχύτερη παράδοση από τις ποινικές αρχές του κράτους-μέλους ατόμου που έχει κατηγορηθεί ή καταδικαστεί σε άλλο κράτος-μέλος, προκειμένου να εκδικασθεί ή να εκτίσει την ποινή του εκεί. Τα ερωτήματα που εγείρονται είναι πολλά, και οι αντιρρήσεις έναντι της εφαρμογής του ακόμη περισσότερες. Στο παρόν άρθρο θα επιχειρηθεί μια συνοπτική ανάλυση του συστήματος που καθιερώνει η απόφαση-πλαίσιο για το ΕΕΣ.

Ι. Ιστορική Αναδρομή – Ορισμός

Ο παραδοσιακός τρόπος συνεργασίας των αρχών, προς το σκοπό της παράδοσης κατηγορουμένου ή καταδικασθέντος από ένα κυρίαρχο κράτος σε ένα άλλο, είναι ο θεσμός της έκδοσης. Ο θεσμός αυτός, εντούτοις, δεν φαίνεται να ικανοποιεί εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, λόγω της βραδύτητας και της αντιφατικότητας των εθνικών και διεθνών ρυθμίσεων που τον διέπουν. Έτσι, υπό το φως της Συνθήκης του Άμστερνταμ, δημοσιεύεται στις 3/12/1998 το Σχέδιο Δράσης της Βιέννης, με το οποίο τίθεται ως προτεραιότητα η διευκόλυνση της έκδοσης μεταξύ των κρατών μελών, ιδίως μέσω της χρήσης του μεθοδολογικού εργαλείου της αμοιβαίας αναγνώρισης – το οποίο ενυπάρχει στην ενωσιακή έννομη τάξη ήδη από το 1978 (Cassis de Dijon, – 120/78) στο πεδίο των οικονομικών ελευθεριών. Η αμοιβαία αναγνώριση δικαστικών αποφάσεων προκρίνεται από τα Συμπεράσματα του Συμβουλίου του Τάμπερε (15/16.10.1999) ως ο «ακρογωνιαίος λίθος» για τη συνεργασία των δικαστικών αρχών, τόσο σε αστικές, όσο και σε ποινικές υποθέσεις.

Ενώ, λοιπόν, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκδίδει δέσμη μέτρων, με γνώμονα την αμοιβαία αναγνώριση ποινικών αποφάσεων -μέσα στις οποίες περιλαμβάνεται, μεταξύ άλλων, και το ΕΕΣ-, το τρομοκρατικό χτύπημα της 11/9/2001 πυροδοτεί τις εξελίξεις. Ζητούμενο, πλέον, είναι η ταχεία λήψη μέτρων προς τη θωράκιση της Ένωσης έναντι της τρομοκρατικής απειλής. Στο πλαίσιο αυτό, η υιοθέτηση του ΕΕΣ προτάθηκε από την Επιτροπή στο Συμβούλιο, στις 19/9/2001, ως ο πλέον αποτελεσματικός τρόπος διεκπεραίωσης της παράδοσης μεταξύ των κρατών-μελών. Παρά τις έντονες συγκρούσεις, μια πρώτη συμφωνία σε πολιτικό επίπεδο επετεύχθη στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Λάακεν (14/15.12.2001), ενώ το τελικό κείμενο που υιοθετήθηκε από το Συμβούλιο στις 13/6/2002 όριζε το ΕΕΣ ως:

«δικαστική απόφαση, η οποία εκδίδεται από κράτος-μέλος, προς το σκοπό της σύλληψης και της παράδοσης από άλλο κράτος-μέλος προσώπου που καταζητείται για την άσκηση ποινικής δίωξης, ή για την εκτέλεση ποινής ή μέτρου στερητικών της ελευθερίας» (άρ. 1 παρ. 1 Απόφασης-πλαίσιο 2002/584/ΔΕΥ)

ΙΙ. Η Διαδικασία

Στο σύστημα που σκιαγραφείται στην απόφαση-πλαίσιο 2002/584/ΔΕΥ, κυρίαρχο ρόλο έχουν δύο κράτη: το «κράτος έκδοσης του εντάλματος σύλληψης» και το «κράτος εκτέλεσης» του ΕΕΣ. Το πρώτο αφορά το κράτος στην επικράτεια του οποίου έχει τελεστεί η αξιόποινη πράξη, και οι δικαστικές του αρχές εκδίδουν το ΕΕΣ, προκειμένου ο δράστης να δικασθεί ή να εκτίσει την ποινή στην οποία έχει ήδη καταδικασθεί στην επικράτειά του, ενώ το δεύτερο πρόκειται για το κράτος του οποίου οι δικαστικές αρχές υποχρεούνται χωρίς χρονοτριβή να διερευνήσουν, να βρουν το διαφεύγοντα δράστη, και να τον παραδώσουν στις αρχές του κράτους έκδοσης.

Για ποια εγκλήματα μπορεί να εκδοθεί ένταλμα σύλληψης;

Καθώς θα ήταν μάλλον αλυσιτελές να ενεργοποιείται η συγκεκριμένη διαδικασία διασυνοριακής παράδοσης για αξιόποινες πράξεις ήσσονος σημασίας -οι οποίες πολλές φορές, για λόγους επιείκειας, ίσως να έμεναν και ατιμώρητες-, ο ενωσιακός νομοθέτης θέτει ένα κατώτατο όριο ποινής για την έκδοση ΕΕΣ. Συγκεκριμένα, το άρ. 1 παρ. 1 της απόφασης-πλαισίου ορίζει ότι «Ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης μπορεί να εκδίδεται για πράξεις που τιμωρούνται από το δίκαιο του κράτους-μέλους έκδοσης του σχετικού εντάλματος, με στερητική της ελευθερίας ποινή, ή με στερητικό της ελευθερίας μέτρο ασφαλείας ανώτατης διάρκειας τουλάχιστον δώδεκα μηνών ή, εάν έχει ήδη επιβληθεί ποινή ή μέτρο ασφαλείας, για απαγγελθείσες καταδίκες διάρκειας τουλάχιστον τεσσάρων μηνών«.

Ακόμα, επειδή -όπως ήδη αναφέρθηκε- γενεσιουργός αιτία της θεσμοθέτησής του ήταν η καταπολέμηση της τρομοκρατίας και, συνακόλουθα, του διεθνούς οργανωμένου εγκλήματος, το ΕΕΣ μπορεί να εκδοθεί χωρίς έλεγχο του διττού αξιοποίνου της πράξης (βλ. κατωτέρω) για 32 κατηγορίες (σοβαρών) εγκλημάτων (π.χ. τρομοκρατία, εμπορία ανθρώπων, λαθρεμπόριο πυρηνικών ουσιών κ.λ.π.), εφόσον αυτές τιμωρούνται «στο κράτος-μέλος έκδοσης του εντάλματος, με στερητική της ελευθερίας ποινή, ή στερητικό της ελευθερίας μέτρο ασφάλειας ανώτατης διάρκειας τουλάχιστον τριών ετών» (άρ. 2 παρ. 2 απόφασης πλαίσιο).

Πώς εκτελείται το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης;

Εφόσον οι δικαστικές αρχές του κράτους έκδοσης του εντάλματος γνωρίζουν πού βρίσκεται ο καταδικασθείς-καταζητούμενος, διαβιβάζουν στο κράτος εκτέλεσης το ΕΕΣ. Οι δικαστικές αρχές του κράτους εκτέλεσης έχουν υποχρέωση έρευνας και σύλληψης του δράστη. Όταν η αρμόδια αρχή συλλάβει τον κατηγορούμενο, οφείλει να τον ενημερώσει για την ύπαρξη και το περιεχόμενο του ΕΕΣ (άρ. 11), και αποφασίζει περί της σκοπιμότητας θέσης του υπό κράτηση (άρ. 12). Ο καταζητούμενος μπορεί να δηλώσει ότι συγκατατίθεται με την παράδοσή του στις αρχές του κράτους έκδοσης (άρ. 13), ενώ σε αντίθετη περίπτωση έχει το δικαίωμα ακρόασης ενώπιον των αρμόδιων αρχών του κράτους εκτέλεσης (άρ. 14).

Ελαφρά διαφοροποίηση παρατηρείται στην περίπτωση όπου ο καταζητούμενος είναι ύποπτος, αλλά όχι καταδικασθείς. Το κράτος-μέλος υποχρεούται να προβεί στην ακρόαση ή την προσωρινή διαμεταγωγή του καταζητούμενου, με τη δυνατότητα, όμως, ο ίδιος να επιστρέψει εκ νέου στο κράτος εκτέλεσης (άρ. 18). Σε όλες τις περιπτώσεις, το κράτος εκτέλεσης -λαμβάνοντας υπόψη τις πληροφορίες που του έχουν διατεθεί από το κράτος έκδοσης- αποφασίζει σχετικά με την εκτέλεση του ΕΕΣ και την παράδοση του καταζητούμενου (άρ. 15), την οποία και διαβιβάζει αμελλητί στο κράτος έκδοσης (άρ. 22).

ΙΙΙ. Διαφορές από την έκδοση

Κατά έναν διεθνώς αποδεκτό ορισμό, έκδοση είναι «το νόμιμο μέτρο που κατατείνει στην παράδοση ενός ατόμου, το οποίο έχει κατηγορηθεί ή καταδικαστεί για ένα έγκλημα από το κράτος στο οποίο έχει καταφύγει στο κράτος που το αιτεί, προκειμένου το τελευταίο να το δικάσει, ή να το υποχρεώσει να εκτίσει την ποινή που του έχει επιβληθεί«. Prima facie, το σύστημα της έκδοσης δεν φαίνεται να διαφέρει σημαντικά από αυτό του ΕΕΣ. Μια προσεκτικότερη ματιά, όμως, θα αναδείξει τις εξής διαφορές:

  • Αρχή του διττού αξιοποίνου: Η μεγαλύτερη ρωγμή που επέφερε το ΕΕΣ στην παραδοσιακώς θεωρούμενη έκδοση είναι η μη απαραίτητη -πλέον- τήρηση της αρχής του διπλού αξιοποίνου. Με άλλα λόγια, ενώ στην έκδοση απαιτείται η πράξη να είναι αξιόποινη, τόσο στο δίκαιο του κράτους που ζητά, όσο και σε αυτό του κράτους που πραγματώνει την παράδοση, στο ΕΕΣ για τα 32 σοβαρά εγκλήματα της παρ. 2 του άρ. 2 δεν απαιτείται η πράξη να είναι αξιόποινη στο κράτος εκτέλεσης του εντάλματος. Πρόκειται για αποσόβηση της μεγαλύτερης, ίσως, ασφαλιστικής δικλείδας του καταζητούμενου, η αντιστάθμιση της οποίας επιχειρείται με τις εγγυήσεις που αναγράφονται στο άρ. 5 της απόφασης-πλαισίου.
  • Προθεσμίες: Όπως ρητά ορίζεται στο άρ. 17 παρ. 1 της απόφασης-πλαισίου, κατά την εξέταση και εκτέλεση του εντάλματος ακολουθείται διαδικασία επείγοντος, γεγονός που δικαιολογεί τις συντομότατες προθεσμίες επί της απόφασης εκτέλεσής του – ήτοι 60 ημέρες και, σε περίπτωση συγκατάθεσης του καταζητουμένου, 10 μέρες από τη συγκατάθεση. Στην έκδοση δεν υπάρχουν τόσο στενά χρονικά περιθώρια.
  • Αρμόδιο όργανο: Στο ΕΕΣ ρητά εμπλέκονται μόνο δικαστικές αρχές, ενώ για την έκδοση συχνά χρειάζεται πολιτική απόφαση.
  • Παράδοση υπηκόων: Υπό το σύστημα της έκδοσης, απαγορεύεται παράδοση ατόμου που έχει την ιθαγένεια του κράτους από το οποίο ζητάται η παράδοση, ενώ ΕΕΣ μπορεί να εκδοθεί και για υπήκοο του κράτους-μέλους εκτέλεσης, το οποίο δεν μπορεί να αρνηθεί την εκτέλεσή του γι’ αυτόν το λόγο.
  • Λόγοι άρνησης παράδοσης: Κατά την έκδοση, ένα κράτος μπορεί να αρνηθεί ελεύθερα την παράδοση του καταζητούμενου, ειδικά εφόσον η σχετική απόφαση είναι πολιτική. Δεν ισχύει, όμως, το ίδιο και στο ΕΕΣ, όπου αναγράφονται περιοριστικά υποχρεωτικοί (αμνηστία, ne bis in idem, ανηλικότητα) και προαιρετικοί (εκκρεμής ποινική διαδικασία στο κράτος εκτέλεσης, παραγραφή κ.α.) λόγοι άρνησης της παράδοσης (άρ. 3 και 4 απόφασης-πλαίσιο).

IV. Το ΔΕΕ για το Ευρωπαϊκό Ένταλμα Σύλληψης

Η πρώτη φορά που το ΔΕΕ ήρθε αντιμέτωπο με το θέμα της νομιμότητας του ΕΕΣ ήταν το 2007, στην υπόθεση Advocaten voor de Wereld VZW (C-303/05). Το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι νομική βάση της απόφασης-πλαισίου είναι το άρ. 31 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, το οποίο προωθεί τη δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις, και το άρ. 34, το οποίο αναθέτει στο Συμβούλιο την υλοποίηση αυτής της συνεργασίας, με τα μέτρα που θεωρεί κατάλληλα. Κανένα από αυτά τα άρθρα δεν προτάσσει κάποιον τρόπο δέσμευσης ως προτιμότερο έναντι άλλου, με αποτέλεσμα η επιλογή του νομικού εργαλείου της απόφασης-πλαισίου έναντι της συνθήκης να κρίνεται νόμιμη. Το Δικαστήριο αποφάνθηκε, επίσης, περί της νομιμότητας του ΕΕΣ ως μη παραβιάζον την αρχή «ουδεμία ποινή άνευ νόμου», κρίνοντας ότι η απόφαση-πλαίσιο δεν έχει σκοπό την εναρμόνιση των ουσιαστικών κανόνων ποινικής δικαιοσύνης των κρατών μελών, αλλά μόνο τη διαδικασία παράδοσης. Έτσι, τα 32 σοβαρά εγκλήματα του άρ. 2 παρ. 2 -αν και δεν ορίζονται εντός της απόφασης- τιμωρούνται κατά τους νόμους που ισχύουν στο εκάστοτε κράτος μέλος.

Από τότε, το ΔΕΕ συνέχισε να υπερασπίζεται το ΕΕΣ, ιδίως έναντι εθνικών (πολλές φορές συνταγματικών) δικαστηρίων, τα οποία ζητούσαν τη δυνατότητα άρνησης εκτέλεσης ΕΕΣ, σε περίπτωση που τα δικαιώματα του καταζητούμενου ετίθεντο υπό αμφισβήτηση. Τομή, εντούτοις, δημιουργήθηκε το 2009, με την υιοθέτηση της Συνθήκης της Λισαβόνας, η οποία ανήγαγε το Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ σε πρωτογενές δίκαιο, και τη συνακόλουθη υιοθέτηση έξι νομοθετημάτων για τη δίκαιη δίκη, πέντε από τα οποία είχαν άμεση σχέση και με το ΕΕΣ. Το ΔΕΕ δεν μπορούσε να μείνει ανεπηρέαστο, και έτσι άρχισε να δίνει μια νέα διάσταση στα δικαιώματα που θίγει το ΕΕΣ στη μετέπειτα νομολογία του. Χαρακτηριστική είναι η απόφαση Aranyosi και Caldaruru (C‑404/15 και C‑659/15 PPU), όπου το Δικαστήριο τόνισε ότι, όταν υπάρχουν ανησυχίες πως στο κράτος έκδοσης του εντάλματος οι συνθήκες κράτησης είναι τέτοιες που παραβιάζουν το άρ. 3 ΕΣΔΑ (απαγόρευση των βασανιστηρίων), το κράτος εκτέλεσης του εντάλματος υποχρεούται να αναβάλει την παράδοση μέχρι να βελτιωθεί η κατάσταση.

V. Αντί Επιλόγου

Εν κατακλείδι, το Ευρωπαϊκό Ένταλμα Σύλληψης είναι ένα όπλο στη νομοθετική φαρέτρα της Ένωσης για την καταπολέμηση του εγκλήματος, και τη δημιουργία ενός χώρου ασφάλειας και δικαιοσύνης. Θα μπορούσε, δε, να ιδωθεί ως η «αντίστροφη όψη» της ελεύθερης κυκλοφορίας των προσώπων: σε ένα χώρο όπου ο καθένας κυκλοφορεί ελεύθερα και, άρα, δύναται να εγκληματεί, θα πρέπει και η σύλληψή του να μπορεί να γίνεται εξίσου εύκολα. Ο σκοπός του -ήτοι, η αντικατάσταση του θεσμού της έκδοσης μεταξύ των κρατών μελών με ταχύτατες και ευέλικτες διαδικασίες- επετεύχθη ήδη από τα πρώτα χρόνια της ισχύος του. Το ερώτημα, εντούτοις, επί της διακινδύνευσης των ατομικών δικαιωμάτων των κρατουμένων έχει επανειλημμένα απαντηθεί αποφατικά από το ΔΕΕ. Μένει μόνο η σκληρή απάντηση της σύγχρονης πραγματικότητας του διεθνοποιημένου εγκλήματος, για να αποφανθούμε τελεσιδίκως επί της χρησιμότητάς του.

Πηγές:

  1. BBC News. (2014).Q&A: European Arrest Warrant. [online] Available at: http://www.bbc.com/news/world-europe-23239493 [Accessed 25 Mar. 2017].
  2. europa.eu. (2017).CURIA – Documents. [online] Available at: http://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf;jsessionid=9ea7d0f130d6bf135fdee29d4260aadb90cff75fbcf3.e34KaxiLc3eQc40LaxqMbN4PahyLe0?text=&docid=61470&pageIndex=0&doclang=el&mode=lst&dir=&occ=first&part=1&cid=1563206 [Accessed 25 Mar. 2017].
  3. europa.eu. (2017).CURIA – Documents. [online] Available at: http://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf?text=&docid=175547&pageIndex=0&doclang=el&mode=lst&dir=&occ=first&part=1&cid=1683404 [Accessed 25 Mar. 2017].
  4. europa.eu. (2016).European Arrest Warrant – European Commission. [online] Available at: http://ec.europa.eu/justice/criminal/recognition-decision/european-arrest-warrant/index_en.htm [Accessed 25 Mar. 2017].
  5. E-justice.europa.eu. (2017). Διαδικτυακή πύλη της ευρωπαϊκής ηλεκτρονικής δικαιοσύνης – Ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης. [online] Available at: https://e-justice.europa.eu/content_european_arrest_warrant-90-el.do [Accessed 25 Mar. 2017].
  6. Eur-lex.europa.eu. (2017). EUR-Lex – 32002F0584. [online] Available at: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=celex:32002F0584 [Accessed 25 Mar. 2017].
  7. Eur-lex.europa.eu. (2017). EUR-Lex – l33167. [online] Available at: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=uriserv:l33167 [Accessed 25 Mar. 2017].
  8. Κυριτσάκη, Ι. (2017). Το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης και η αρχή του διττού αξιόποινου. [online] Available at: http://thesis.ekt.gr/thesisBookReader/id/25114#page/62/mode/2up [Accessed 25 Mar. 2017].

Tagged under:

Η Αντωνία- Ευαγγελία Χριστοπούλου είναι τελειόφοιτη φοιτήτρια της Νομικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντά της εντοπίζονται στους τομείς του δημοσίου, ευρωπαϊκού και διεθνούς δικαίου, καθώς και στην προστασία των ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων. Έχει συμμετάσχει σε προσομοιώσεις διεθνών και περιφερειακών οργανισμών, ενώ κατά το τρέχον εξάμηνο κάνει πρακτική άσκηση στην Εθνική Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Ηλεκτρονική Διεύθυνση: [email protected]

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

X

Pin It on Pinterest

X
Share This