Ζώντας με τον εχθρό: Τείχος Βερολίνου και κατασκοπεία

Μία Σκιά καλύπτει την Ευρώπη

«Από το Stenino στη Βαλτική, έως την Τεργέστη στην Αδριατική Θάλασσα, ένα Σιδηρούν Παραπέτασμα πέφτει πάνω στην ήπειρο«: αυτά ήταν τα λόγια του Winston Churchill το Μάρτιο του 1946, που προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις στην κοινή γνώμη, η οποία έβλεπε τη Σοβιετική Ένωση σαν έναν δυνατό σύμμαχο που απώθησε με επιτυχία τα ναζιστικά στρατεύματα. Οι ραγδαίες εξελίξεις, όμως, σε πολιτικό επίπεδο δεν άργησαν να επιβεβαιώσουν τα λεγόμενα του Βρετανού ηγέτη, και να καθιερώσουν την οργουελική έκφραση «Ψυχρός Πόλεμος» στο παγκόσμιο ιστορικό λεξιλόγιο.
Μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, το κατεχόμενο από τις νικητήριες δυνάμεις Βερολίνο αποτέλεσε το κέντρο εντάσεων της ανήσυχης ευρωπαϊκής πολιτικής σκηνής. Η εν λόγω πρωτεύουσα ακολούθησε την ίδια εδαφική διαίρεση με το υπόλοιπο γερμανικό κράτος: η Γαλλία, οι Η.Π.Α. και η Μεγάλη Βρετανία τριχοτόμησαν το δυτικό Βερολίνο, αφήνοντας την εδαφική «μερίδα του λέοντος» του ανατολικού τμήματος υπό τη διοίκηση της Σοβιετικής Ένωσης. Τάσεις στεγανοποίησης των συνόρων εκδηλώθηκαν έντονα από τις απαρχές κιόλας της παράδοξης αυτής διεθνικής συμβίωσης. Η αίσθηση αμοιβαίας απειλής υποδαύλισε και ενέτεινε το κλίμα δυσπιστίας μεταξύ των δύο πλευρών. Έτσι, τους τελωνειακούς υπαλλήλους και τους αποσπασμένους στρατιωτικούς, που τελούσαν χρέη συνοριοφυλάκων στη διαχωριστική γραμμή, διαδέχθηκαν σύντομα τα ισχυρά πλέγματα, προετοιμάζοντας το έδαφος για τον οριστικό διαχωρισμό της ηττημένης πόλης.

«Μεγάλα και υψηλά τριγύρω μου έκτισαν τείχη»

Ο γεωγραφικός διαχωρισμός της πόλης

Η επιλογή της 13ης Αυγούστου του 1961 -ημέρα Κυριακή- για την ανέγερση του Τείχους του Βερολίνου δεν ήταν δεν ήταν διόλου τυχαία. Το καθεστώς του Ανατολικού Βερολίνου την επέλεξε, ώστε να κυκλοφορούν στον δρόμο όσο το δυνατόν λιγότεροι πολίτες. Φοιτητικές διαδηλώσεις, αλλά και μαζικές συλλήψεις των ταραξιών που αντέδρασαν, δεν έλειψαν κατά τη διάρκεια του επόμενου τριημέρου, η επιλογή όμως των ημερομηνιών ήταν στρατηγική, ώστε να υπάρχει το μικρότερο δυνατό ποσοστό όχλησης κατά την ανέγερση του «αντιφασιστικού τείχους». Βεβαίως, ενώ για τους πολίτες και των δύο πλευρών η ολική διακοπή κάθε είδους επικοινωνίας μεταξύ ανατολικού και δυτικού τμήματος υπήρξε ξαφνική, οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες ήδη από το 1957 εξέταζαν το ενδεχόμενο περίφραξης της ανατολικής πλευράς.
Η -παράλογη για πολλούς- περίφραξη του ανατολικού τμήματος του Βερολίνου εξυπηρετούσε κυρίως έναν σημαντικό σκοπό: να τεθεί ένας φραγμός στο ανεξέλεγκτο κύμα φυγής των Ανατολικογερμανών προς τη Δύση. Πράγματι, το εργατικό δυναμικό, που εξασθενούσε ολοένα λόγω των μαζικών φυγών, υποσκάπτοντας την όποια δυναμική οικονομικής ανάπτυξης της ανατολικής πλευράς, κατάφερε με αυτό τον τρόπο να έρθει σε ισορροπία. Από την άλλη, η διακοπή της επικοινωνίας με τη Δύση ήταν σε τέτοιο βαθμό απόλυτη και ξαφνική που, σχεδόν εν μία νυκτί, οι διαμένοντες στο ανατολικό τμήμα -αλλά εργαζόμενοι στο δυτικό- έχασαν τις δουλειές τους, αλλά και κάθε δυνατότητα επικοινωνίας με την άλλη πλευρά. Εκτός των άλλων, το ψυχροπολεμικό Τείχος στήθηκε ερήμην των ανθρώπινων συναισθημάτων, καθώς το Σιδηρούν Παραπέτασμα χώρισε φίλους, εραστές και μέλη της ίδιας οικογένειας στα δύο.
Πάντως, η βίαιη διακοπή κάθε συνδιαλλαγής μεταξύ των δύο πλευρών δεν συνοδεύτηκε και από βίαια ξεσπάσματα και έντονη διπλωματική διχογνωμία, ενώ σύντομα έγινε κατανοητό ότι δεν απειλούνταν τα «κεκτημένα» της Δύσης. Επίσης, με την ολοκληρωτική διακοπή της ανταλλαγής πληροφοριών ανάμεσα στα δύο τμήματα μετά τη στεγανοποίηση των συνόρων, τα γεωγραφικά δικαιώματα των νικητήριων δυνάμεων δεν ετίθεντο πλέον σε αμφισβήτηση, και σταμάτησε το Βερολίνο να αποτελεί πυρήνα διαρκών αντιπαραθέσεων. Μεμονωμένα επεισόδια, όπως η παράταξη των σοβιετικών τεθωρακισμένων απέναντι στα αμερικανικά στο Checkpoint Charlie, αποτελούσαν την εξαίρεση στο -κατά τ’ άλλα- ειρηνευμένο κλίμα. Η καχυποψία, ωστόσο, και η αβεβαιότητα δεν εξαλείφθηκαν, απλώς μετατοπίστηκαν -όπως αποδείχθηκε- από τις εξωτερικές σχέσεις, στο εσωτερικό του ίδιου του ανατολικού τμήματος. Σύντομα, τον φόβο ξεσπάσματος ενός θερμού επεισοδίου διαδέχθηκε η ψυχρή περίοδος της κατασκοπείας και του στενού κλοιού αστυνόμευσης των Ανατολικογερμανών.

«Αγάπη μου, νομίζω μας παρακολουθούν»

Η μυστική αστυνομία της Stasi βρισκόταν σε κάθε σημείο του Ανατολικού Βερολίνου, παρατηρώντας τα τεκταινόμενα σιωπηλή. Αργότερα, με την κατάρρευση του καθεστώτος, αποκαλύφθηκε πως, ενώ τα επίσημα μέλη ήταν περίπου 90.000, οι ανεπίσημοι πράκτορες και πληροφοριοδότες του καθεστώτος ξεπερνούσαν τις 200.000. Το έργο της Stasi επικεντρωνόταν σε δύο κύριους στόχους: από τη μία, στην αστυνόμευση των Ανατολικογερμανών που διακατέχονταν -στο σύνολό τους- από έντονες τάσεις φυγής προς το δυτικό τμήμα και, από την άλλη, στην κατασκοπεία των δυτικών κρατών και των σχεδίων τους. Σε κάθε περίπτωση, όμως, για να υπάρξει πλήρης εποπτεία του συνόλου του πληθυσμού που βρισκόταν πίσω από το Τείχος, η μυστική υπηρεσία χρειαζόταν ανθρώπους σε κάθε σημείο της πόλης, σε κάθε έκφανση της ιδιωτικής και δημόσιας ζωής των κατοίκων της. Σήμερα, υπολογίζεται ότι τα μέλη της ήταν τόσα πολλά, που σε κάθε έξι πολίτες αναλογούσε ένας κατάσκοπος. Οι μεταγενέστερες αποκαλύψεις φέρνουν στο φως έναν ασφυκτικό κατασκοπικό κλοιό, εντός του οποίου κανένας δεν μπορούσε να νιώθει ασφαλής. Συχνά, οι κατάσκοποι της υπηρεσίας δεν ήταν άλλοι από τους ανθρώπους της διπλανής πόρτας: γιατροί, φοιτητές, ή εργαζόμενες μητέρες είχαν στρατολογηθεί από τη Stasi, αποδεικνύοντας ότι η υπηρεσία βρισκόταν παντού.

Stasi, προπαγάνδα και τουφεκισμός

Αξιωματικοί του Ανατολικού Βερολίνου

Σήμερα, παίρνοντας κανείς το τραμ από την Alexanderplatz προς το Lichtenberg, ξεκινά ένα ταξίδι στα βάθη του σκοταδιού: Στην ανατολικότερη πλευρά της συνοικίας συναντά κανείς εγκαταλελειμμένα εργοτάξια, ξεχασμένα πάρκα δίχως βλάστηση και εκκενωμένες λεωφόρους. Εκεί, ανάμεσα στις υπόγειες μπυραρίες και τα σοβιετικά οικήματα, στέκονται ακόμη -σαν τομή στον χρόνο- τα κεντρικά κτήρια της Stasi. Σήμερα γνωρίζουμε ότι οι μέθοδοι που χρησιμοποιήθηκαν μέσα στο σύμπλεγμα αυτών των κτηρίων ήταν από τις πλέον αποτελεσματικές για την εκμαίευση πληροφοριών σχετικά με την κατάσταση στη Δύση. Η Ανατολική Γερμανία, με κάθε μέσο, προσπάθησε να μπει εμπόδιο στην έμφυτη τάση των ανθρώπων για φυγή. Οι απλοί Ανατολικογερμανοί πολίτες είχαν θεοποιήσει τη Δύση, και την έβλεπαν σαν μία σύγχρονη «Γη της Επαγγελίας», αφιερώνοντας -με οργανωμένα σχέδια- ολόκληρα χρόνια από τη ζωή τους στην προσπάθεια να αποδράσουν. Τούτο ίσως οφείλεται στην εξίσου αποτελεσματική προπαγάνδα της Δυτικής Γερμανίας, η οποία, με το ευνοϊκότερο νομοθετικό της σύστημα, την δίχως περιορισμούς νυχτερινή ζωή, το απαλλακτικό σύστημα στη στρατιωτική θητεία και τα ανοιχτά πανεπιστήμια, έμοιαζε με μία καπιταλιστική όαση στα μάτια των διψασμένων Ανατολικογερμανών.
Η προπαγάνδα της Ανατολικής Γερμανίας, η οποία θεωρούσε το Τείχος ως μία αντιφασιστική ασπίδα προστασίας, ήταν εξίσου ισχυρή. Η ανατολική πλευρά, σε μία απέλπιδα προσπάθεια να διατηρήσει τα ευγενικά ιδανικά του σοσιαλισμού, αλλά και για να προστατευθεί από τις Η.Π.Α. που είχαν επιδοθεί σε έναν σκληρό αγώνα εναντίον της, άρχισε -σαν μία υπερπροστατευτική μητέρα- να «πνίγει τα παιδιά της». Μέσα στα 28 χρόνια ζωής του Τείχους, 86 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους προσπαθώντας να διαφύγουν, μεταξύ των οποίων και δύο παιδιά ηλικίας 10 και 13 ετών. Οι ποινικές διώξεις ήταν εξίσου πολυάριθμες, ενώ τα μέτρα προστασίας είχαν πολλαπλασιαστεί: πέρα από τις νάρκες και τα ηλεκτροφόρα σύρματα μέσα και έξω από τα τείχη, είχαν επίσης στηθεί 302 υπερυψωμένα φυλάκια με στρατιώτες εκπαιδευμένους να σκοτώνουν, προκειμένου να διαφυλαχθούν οι κάτοικοι του ανατολικού τμήματος από «τη διάβρωση, τη δολιοφθορά, το ξεπούλημα και την επιθετικότητα» της Δύσης.

Ο παραλογισμός της ύπαρξης, τείχη που έπεσαν και τείχη που μένουν

Φύλακες του Ανατολικού Βερολίνου, περιμένοντας να ανοίξουν οι πύλες

Η σκιά του κατασκοπευτικού διχασμού είχε πέσει βαριά πάνω από το ανατολικό τμήμα του Βερολίνου. Το Τείχος είχε φέρει τους πολίτες σε μία κατάσταση αποκλεισμού, απομόνωσης και παραλογισμού. Οι «ελεύθεροι πολιορκημένοι» πίσω από το Τείχος είχαν μετατραπεί σταδιακά σε ήρωες της φιλοσοφικής «Πανούκλας» του Albert Camus. Καθώς η ανύψωση και η πτώση του τείχους συνέπεσε με την ενηλικίωση μία γενιάς ανθρώπων και τον θάνατο μίας άλλης, οι πολίτες άρχισαν να βλέπουν τη ζωή τους να χάνεται μέσα στον παραλογισμό της διαμάχης μεταξύ των Η.Π.Α. και της Σοβιετικής Ένωσης. Κάθε ευκαιρία για προσωπική ευτυχία υποχωρούσε μπροστά στην αόριστη έννοια του γενικού καλού, η οποία, εκτός από αόρατη και αφηρημένη, φάνταζε πλέον και δισυπόστατη στα μάτια όσων δεν την κατανοούσαν.
Μέσα στο γενικότερο κλίμα δυσαρέσκειας και απογοήτευσης, τα θεμέλια του Τείχους άρχισαν -αργά, αλλά σταθερά- να τρίζουν. Φυσικά, «το τείχος της ντροπής» δεν άργησε να πέσει, παρά τις προβλέψεις του ηγέτη Honecker ότι θα παραμείνει στη μέση του Βερολίνου για εκατό τουλάχιστον χρόνια. Οι δύο βασικές ωθήσεις της πτώσης του Τείχους προήλθαν από την πολιτική του Gorbatschow και από τις έντονες λαϊκές διαμαρτυρίες ενάντια στο υπάρχον καθεστώς. Ακολουθώντας το «δόγμα Brezhnev», η Σοβιετική Ένωση, η οποία οδηγείτο στην πτώση, είχε πλέον αυτοδικαίως δικαίωμα επέμβασης στο ανατολικό μπλοκ. Μετά από ένα λάθος του Günter Schabowski σε συνέντευξη τύπου στις 9 Νοεμβρίου του 1989, η πτώση του Τείχους ανακοινώθηκε νωρίτερα από το κανονικό. Οι στρατιωτικές φάλαγγες δεν αρκούσαν για να συγκρατήσουν τις ορδές του κόσμου που συγκεντρώθηκαν κοντά στα τείχη, περιμένοντας τη διάλυση όλων των φραγμάτων που δίχασαν την Ευρώπη και την ιστορία του δευτέρου μισού του 20ου αιώνα.
Μετά την πτώση, τα αρχεία της Stasi που δεν καταστράφηκαν, αποκάλυψαν ότι χιλιάδες άνθρωποι βρίσκονταν υπό καθεστώς επιτήρησης. Οι εκκενωμένοι διάδρομοι του πρώην κτηριακού συμπλέγματος του καθεστώτος σήμαναν το τέλος εποχής για το μεταπολεμικό Βερολίνο. Η πτώση του Τείχους και η πτώση της Σοβιετικής Ένωσης αποτέλεσαν το σήμα κατατεθέν για την είσοδο της ανθρωπότητας σε μία νέα εποχή. Σύντομα, το ανταγωνιστικό κλίμα και οι αντιφάσεις του 20ου αιώνα έδωσαν τη θέση τους σε μία πλήρως εμπορευματοποιημένη περίοδο κυριαρχίας της ελεύθερης οικονομίας και των καπιταλιστικών συμφερόντων. Μπορεί, από τη μία, το καθεστώς του Ανατολικού Βερολίνου να απέτυχε να ασκήσει ορθή κριτική στην άλλη πλευρά του Τείχους, αυτό δεν σημαίνει όμως ότι δεν επήλθε σύντομα ένα σημαντικό έλλειμμα του αντίπαλου δέους, που ανάγκασε τη Δύση να συγκροτήσει ένα στοιχειώδες κράτος ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων.
Σήμερα, το δίλημμα παραμένει εντονότερο από ποτέ. Παρά ταύτα, τα εναπομείναντα τμήματα του Τείχους στέκονται όρθια ως υπενθύμιση του πρωτοφανούς μεταπολεμικού διχασμού. Ως υπενθύμιση της δύναμης των πολιτών να επιβιώνουν του ψυχροπολεμικού ερέβους, ανατρέποντας ό,τι τους κρατά δέσμιους. Ως υπενθύμιση ότι η ζωή είναι παράλογη και αντιφατική καθώς, παρά την πεπερασμένη θέση του ανθρώπου μέσα σε αυτή, εκείνος εξακολουθεί να παλεύει και να την διεκδικεί.

Πηγές

  1. Καλτώνης, Δ. (2014). Δίκαιο, οικονομική κρίση και δημοκρατία. Αθήνα: Τόπος. p. 13
  2. Ferro, M. (2009). Εξηγώντας την πτώση του Τείχους του Βερολίνου και του κομμουνισμού στην εγγονή μου. Αθήνα: Νόβολι.
  3. Funder, A. (2008). Stasiland: Ιστορίες πίσω από το τείχος του Βερολίνου. Αθήνα: Οκτώ.
  4. Greenspan, A. (2007). Η εποχή των αναταράξεων. Αθήνα: Ωκεανίδα.
  5. Camus, A. (2011). Η ΠανούκλαΑθήνα: Καστανιώτη.
  6. ISTORY.com. (n.d.). Deconstructing Wall – Berlin Wall – Cold War. [online] Available at: http://www.history.com/topics/cold-war/berlin-wall [Accessed 15 May 2017].
  7. Rosenberg, J. (2017). All About the Rise and Fall of the Berlin Wall. [online] ThoughtCo. Available at: https://www.thoughtco.com/the-berlin-wall-28-year-history-1779495 [Accessed 15 May 2017].

Tagged under:

Γεννήθηκε στην Αθήνα στις 18 Αυγούστου του 1995. Σπουδάζει νομικά. Στη διάρκεια των μαθητικών και φοιτητικών του χρόνων, συμμετείχε σε πλειάδα διεθνών συνεδρίων (ΜUN, UNESCO) τόσο στην Ελλάδα, όσο και στα πανεπιστήμια Yeditepe, Frederick και Οξφόρδης του εξωτερικού. Έχει λάβει σημαντικό αριθμό βραβείων και διακρίσεων τόσο από την Πανελλήνια Ένωση Λογοτεχνών, όσο και από τους λογοτεχνικούς διαγωνισμούς των Αρσακείων Σχολείων. Είναι συγγραφέας τριών βιβλίων ποιητικού-δοκιμιακού περιεχομένου. Το 2010 η Πανελλήνια Ένωση Λογοτεχνών τον καλεί σε τιμητική εκδήλωση και του αποδίδει το πρώτο Πανελλήνιο βραβείο Λογοτεχνίας.

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest