Η εσχάτη των ποινών: Ένας νόμιμος ( ; ) θάνατος εν έτει 2017

Ιστορικά

Η θανατική ποινή ως μέσο κολασμού των βαρύτερων εγκλημάτων σημειώνει μια μακρά πορεία στο χρόνο, καθώς αναφορές της υπάρχουν ήδη στις πρώτες ανατολικές θρησκείες, στην ελληνική μυθολογία και στο Μεσαίωνα. Η παρουσία της θανατικής ποινής ήταν αυτονόητη σε περιόδους όπου η προστασία της ανθρώπινης ζωής δεν ήταν. Φτάνει μέχρι και τη σημερινή εποχή, σε πολλές περιοχές του κόσμου, παρά το γεγονός ότι η ανθρώπινη ζωή έχει αναχθεί σε αναμφισβήτητο δικαίωμα του ανθρώπου, αναφαίρετο και κατοχυρωμένο – τόσο συνταγματικά, όσο και διεθνώς.

Η θανατική ποινή αποτελούσε -και εξακολουθεί να αποτελεί- σε πολλές περιπτώσεις ένα αμφιλεγόμενο ζήτημα, διχάζοντας την κοινή γνώμη, και δημιουργώντας συχνά και υποστηρικτές. Οι τελευταίοι συνήθως τη θεωρούν ένα απόλυτο μέσο ασφάλειας, καθώς και βέβαιο τρόπο περιστολής της εγκληματικότητας.

Στις σύγχρονες κοινωνίες, παρά την αναγνώριση πλέον της ζωής ως υπέρτατο δικαίωμα και αναγκαία προϋπόθεση για την ύπαρξη όλων των υπολοίπων, η θανατική ποινή συνεχίζει να εφαρμόζεται, κυρίως σε πολλές πολιτείες των ΗΠΑ και σε πολλές ανατολικές χώρες. Αντίθετα, στην Ευρώπη έχει καταργηθεί από όλα τα κράτη της ηπείρου, και αποτελεί πια παρελθόν. Πιο συγκεκριμένα, με το άρθρο 2 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, καθιερώνεται η απόλυτη προστασία του δικαιώματος της ζωής κάθε ανθρώπου. Αυτό σημαίνει ότι κάθε κράτος θα πρέπει, αφενός, να θεσπίζει νόμους που να απαγορεύουν την επιβολή της θανατικής ποινής από τα κρατικά όργανα και, αφετέρου, να λαμβάνει τα κατάλληλα μέτρα, ώστε να προστατεύει τους πολίτες του από οποιονδήποτε επιβουλεύεται τη ζωή τους.

Το 1994, η Ελλάδα κατήργησε επίσημα τη θανατική ποινή με νόμο. Ο τελευταίος Έλληνας εκτελέστηκε το 1972, μετά από καταδίκη του για ποινικό αδίκημα. Ήταν η τελευταία εκτέλεση που έλαβε χώρα σε ελληνικό έδαφος, καθώς από το 1974 μέχρι και τη νομοθετική αλλαγή του 1994 δεν εφαρμόστηκε ξανά, έως ότου καταργήθηκε και συνταγματικά το 2001 (άρ. 7, παρ. 2). Η αντίστοιχη διάταξη προβλέπει ότι «θανατική ποινή δεν επιβάλλεται, εκτός από τις περιπτώσεις που προβλέπονται στο νόμο για κακουργήματα τα οποία τελούνται σε καιρό πολέμου και σχετίζονται με αυτόν».

Νομοθετικό πλαίσιο

Η απαγόρευση επιβολής της θανατικής ποινής έχει απασχολήσει διεθνή και περιφερειακά όργανα, με αποτέλεσμα να είναι παρούσα σε μια σειρά διεθνών συνθηκών.

Στο άρθρο 6 παράγραφος 2 του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα, ορίζεται ότι στα κράτη που δεν έχουν καταργήσει τη θανατική ποινή, αυτή μπορεί μόνο να επιβληθεί για τα σοβαρότερα εγκλήματα. Προς αποφυγή αυθαίρετης ερμηνείας του όρου «σοβαρότερα εγκλήματα», η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ διατύπωσε γενικό σχόλιο στο άρθρο 6, υποστηρίζοντας ότι ο όρος αυτός πρέπει να ερμηνεύεται στενά, ώστε η επιβολή της θανατικής ποινής να αποτελεί ένα εξαιρετικό μέτρο (General Comment 6 on Article 6 of the International Covenant on Civil and Political Rights, adopted on 27 July 1982, para. 7).

Το Δεύτερο Προαιρετικό Πρωτόκολλο του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα είχε στόχο την κατάργηση της θανατικής ποινής, και εγκρίθηκε από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ το 1989, έχοντας παγκόσμια εμβέλεια. Παρέχει τη συνολική κατάργηση της θανατικής ποινής, αλλά επιτρέπει στα κράτη-μέλη να διατηρήσουν τη θανατική ποινή σε καιρό πολέμου, εάν διατυπώσουν επιφύλαξη κατά την ημερομηνία επικύρωσης ή προσχώρησής τους στο πρωτόκολλο. Κάθε κράτος που είναι συμβαλλόμενο μέρος στο Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα μπορεί να γίνει συμβαλλόμενο μέρος του Πρωτοκόλλου.

Σε κάθε περίπτωση, με βάση το άρθρο 6 παράγραφος 5 του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα, η θανατική ποινή δεν μπορεί να επιβληθεί σε άτομα κάτω των 18 ετών, καθώς και σε εγκύους. Ο κανόνας αυτός αποτελεί, επίσης, και κανόνα διεθνούς εθιμικού δικαίου.

Εν συνεχεία, το Πρωτόκολλο της Αμερικανικής Σύμβασης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα για την Κατάργηση της Θανατικής Ποινής -που εγκρίθηκε από τον Γενικό Γραμματέα της Συνέλευσης του Οργανισμού Αμερικανικών Κρατών το 1990- διατηρεί την ίδια λογική με το παραπάνω σύμφωνο. Προβλέπει, δηλαδή, την πλήρη κατάργηση της θανατικής ποινής, αλλά επιτρέπει στα συμβαλλόμενα μέρη να τη διατηρήσουν κατά τη διάρκεια πολέμου, εάν διατυπώσουν σχετική επιφύλαξη κατά τη στιγμή της επικύρωσης ή της προσχώρησής τους στο πρωτόκολλο.

Η Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου έχει δύο Πρωτόκολλα, όσον αφορά τη θανατική ποινή. Το πρωτόκολλο 6 (που εγκρίθηκε από το Συμβούλιο της Ευρώπης το 1982) προβλέπει την κατάργηση της θανατικής ποινής σε χρόνο ειρήνης. Τα κράτη μπορούν να διατηρήσουν τη θανάτωση, ως μέσο κολασμού για εγκλήματα σε καιρό πολέμου, ή επικείμενης απειλής πολέμου. Αντιθέτως, το Πρωτόκολλο 13 της Σύμβασης (το οποίο εγκρίθηκε από το Συμβούλιο της Ευρώπης το 2002) καταργεί τη θανατική ποινή, υπό όλες τις περιστάσεις – συμπεριλαμβανομένου του πολέμου ή της επικείμενης απειλής πολέμου.

Την ίδια λογική προσπαθούν να φέρουν στη διεθνή κοινότητα και οι αποφάσεις της Γενικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης. Το 1994, η Γενική Συνέλευση κάλεσε όλα τα κοινοβούλια των κρατών που δεν έχουν καταργήσει τη θανατική ποινή να το κάνουν, ακολουθώντας το παράδειγμα της πλειοψηφίας των συμβαλλόμενων κρατών στο Συμβούλιο της Ευρώπης (Resolution 1044, 1994). Αντίστοιχα, το 2005 δήλωσε ότι η κατάργηση της θανατικής ποινής συμβάλει στην ενδυνάμωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και, ειδικά, του δικαιώματος στη ζωή (Resolution 2005/59).

Η θανατική ποινή ανά τον κόσμο

Yellow background, a candle surrounded by barbed wire mesh, "Amnesty International" is written.

Έρευνα της Διεθνούς Αμνηστίας αποκαλύπτει ότι τουλάχιστον 42 χώρες έχουν απαγορεύσει την επιβολή της θανατικής ποινής στα συντάγματά τους (Amnesty International). Ωστόσο, η θανατική ποινή δεν αποτελεί -παραδόξως- παρελθόν για όλες τις χώρες του πλανήτη. Η επιβολή της θανατικής ποινής είναι ακόμα νόμιμη σε πολλές πολιτείες της Αμερικής, σε πολλές ασιατικές, καθώς και σε ορισμένες αφρικανικές χώρες.

Η περίπτωση της Τουρκίας: Θανατική ποινή και εισδοχή στην ΕΕ

Η Τουρκία κατήργησε τη θανατική ποινή το 2004, ενισχύοντας τη μακροχρόνια προσφορά της για ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ωστόσο, μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα του Ιουλίου, ο Τούρκος πρόεδρος ανακοίνωσε την κήρυξη της χώρας σε κατάσταση ανάγκης, ενώ στις δηλώσεις του ανέφερε και το ζήτημα επαναφοράς της θανατικής ποινής, ειδικά προς τιμωρία των υπαιτίων του πραξικοπήματος. Ο Τούρκος πρωθυπουργός δήλωσε, επίσης, στη Frankfurter Allgemeine Ζeitung (FAZ) ότι εξετάζεται η πιθανότητα επαναφοράς της θανατικής ποινής, μετά τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος για τη λήψη της σχετικής απόφασης, εφόσον πρόκειται για πολύ σοβαρό ζήτημα.

Οι ηγέτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης -όπως ο Γάλλος Πρόεδρος Francois Hollande και η Γερμανίδα Καγκελάριος Angela Merkel- δήλωσαν ότι η Άγκυρα δεν μπορεί να επαναφέρει τη θανατική ποινή, εάν επιθυμεί να ενταχθεί και αυτή μια μέρα στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αντίστοιχα, και ο πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Jean-Claude Juncker, δήλωσε ότι η επαναφορά της θανατικής ποινής από την Τουρκία αποτελεί κόκκινη γραμμή για την ένταξή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Ο Τούρκος πρωθυπουργός απέκρουσε την ευρωπαϊκή κριτική στις εν λόγω δηλώσεις, υποστηρίζοντας πως η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει το δικαίωμα να παραδίδει μαθήματα στην Τουρκία γι’ αυτό το θέμα. Αντίστοιχα, και ο υπουργός Δικαιοσύνης δήλωσε ότι το ζήτημα του εάν η Τουρκία επαναφέρει ή όχι τη θανατική ποινή θα πρέπει να εξεταστεί από νομική άποψη, και όχι από την άποψη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Συμπερασματικά

Καθολικά αποδεκτός σκοπός της ποινής θα πρέπει να είναι ο σωφρονισμός του εγκληματία, η αναμόρφωση του χαρακτήρα του με τη συνειδητοποίηση της πράξης του, καθώς και η προετοιμασία για την επανένταξή του στην κοινωνία, οποιοδήποτε έγκλημα κι αν έχει διαπράξει. Ταυτόχρονα, η ανθρώπινη ζωή αποτελεί αγαθό απαραβίαστο, το οποίο πρέπει να βρίσκεται στο κέντρο κάθε προστασίας. Η κρατική εξουσία δεν έχει κανένα δικαίωμα να αφαιρεί τη ζωή ενός ανθρώπου, για οποιοδήποτε λόγο. Αντίθετα, πρέπει να στοχεύει με κάθε τρόπο στην προστασία της.

Όμως, όλα αυτά παύουν να ισχύουν, όταν γίνεται λόγος για την εσχάτη των ποινών, τη θανατική ποινή – η οποία, πέρα από το λεγόμενο εκφοβιστικό της χαρακτήρα, όχι μόνο δεν δίνει στον εγκληματία την ευκαιρία να αλλάξει και να κοινωνικοποιηθεί, αλλά αποτελεί και κατάφωρη παραβίαση του δικαιώματος της ζωής του.

Στη σύγχρονη εποχή της προόδου, η επιβολή της θανατικής ποινής -ακόμα και για το πιο σοβαρό έγκλημα- αποτελεί παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Γιατί η θανατική ποινή είναι γενικώς ένα αδιέξοδο: εάν εκτελούνται όσοι βρίσκονται στη φυλακή για φόνο, τα κράτη θα μετατραπούν σε εφιαλτικές κολάσεις του «οφθαλμόν αντί οφθαλμού». Εάν, πάλι, εκτελούνται μόνο ορισμένοι δολοφόνοι, ποιός μπορεί να εγγυηθεί την ορθότητα της επιλογής;

«Όσο προσεκτικά και αν είναι τα δικαστήρια, υφίσταται η πιθανότητα ψευδορκίας, ειλικρινούς αλλά λανθασμένης μαρτυρίας, ή ανθρώπινου λάθους. Δεν υπάρχει τρόπος να μάθουμε πόσοι αθώοι έχουν εκτελεσθεί, αλλά μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι υπήρξαν μερικοί», είπε δικαστής του Ανωτάτου Δικαστηρίου των ΗΠΑ.

Πηγές:

  1. Amnesty.org. (2015). Death Penalty. [online] Available at: https://www.amnesty.org/en/what-we-do/death-penalty [Accessed 28 Jul. 2017].
  2. Χαμουργκά, Ε. (2013). Θανατική ποινή: Η εσχάτη των ποινών – Επιχειρήματα υπέρ και κατά αυτής. [online] Curia.gr. Available at: https://curia.gr/thanatiki-poini-i-esxati-ton-poinon-epixeirimata-iper-kai-kata-aftis/ [Accessed 28 Jul. 2017].
  3. The New York Times Editorial Board. (2016). The Death Penalty, Nearing Its End. [online] Nytimes.com. Available at: https://www.nytimes.com/2016/10/24/opinion/the-death-penalty-nearing-its-end.html?mcubz=0 [Accessed 28 Jul. 2017].
  4. Georgiopoulos, G. (2016). Greece urges Turkey to show restraint on death penalty. [online] Available at: http://www.reuters.com/article/us-turkey-security-greece-idUSKCN1030UE [Accessed 28 Jul. 2017].
  5. ExecutedToday.com. (2010). 1972: Vassilis Lymberis, the last executed in Greece. [online] Available at: http://www.executedtoday.com/2010/08/25/1972-vassilis-lymberis-last-execution-greece/ [Accessed 28 Jul. 2017].
  6. Smith, O. (2016). Mapped: The 58 countries that still have the death penalty. [online] The Telegraph. Available at: http://www.telegraph.co.uk/travel/maps-and-graphics/countries-that-still-have-the-death-penalty/ [Accessed 28 Jul. 2017].
  7. Nienaber, M. (2017). Death penalty in Turkey would mean end to EU accession talks: Juncker. [online] Available at: http://www.reuters.com/article/us-eu-turkey-juncker-idUSKBN18R330 [Accessed 28 Jul. 2017].

Tagged under:

Προπτυχιακή φοιτήτρια στο τμήμα Νομικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. [email protected]

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest