Η καταστρατήγηση του Διεθνούς Προσφυγικού Δικαίου από τις σύγχρονες υπερδυνάμεις

Το προσφυγικό δίκαιο στις ΗΠΑ επί εποχής Trump

Στις 27 Ιανουαρίου 2017, ο νεοεκλεγείς πρόεδρος των ΗΠΑ, Donald Trump, υπέγραψε ένα προεδρικό διάταγμα, με το οποίο ανέστειλε για 120 ημέρες την εφαρμογή του Προγράμματος για την Υποδοχή των Προσφύγων στις ΗΠΑ (US Refugee Admissions Programme). Συγχρόνως, απαγόρευσε επ’αόριστον την είσοδο σε υπηκόους Συρίας, Ιράκ, Ιράν, Λιβύης, Σομαλίας, Σουδάν και Υεμένης. Η απαγόρευση αυτή ίσχυσε αυτούσια και για τους κατόχους νόμιμων αδειών διαμονής στις ΗΠΑ. Εκτιμάται ότι το αναφερόμενο προεδρικό διάταγμα επηρέασε περίπου 60.000 ανθρώπους, κατόχους κάρτας visa, με καταγωγή από τις 7 προαναφερθείσες χώρες. Σε αυτό το σημείο πρέπει να διευκρινιστεί ότι, το διάταγμα εξαιρούσε από την εφαρμογή τους χριστιανούς υπηκόους Συρίας.

Όπως ήταν αναμενόμενο, η εγκυρότητα και η νομιμότητα του εν λόγω προεδρικού διατάγματος αμφισβητήθηκαν μέσω πλήθος προσφυγών, με σημαντικότερη την προσφυγή της πολιτείας της Ουάσινγκτον. Η προσφυγή αυτή έγινε δεκτή, με αποτέλεσμα να κριθεί αντισυνταγματικό το προεδρικό διάταγμα, και να ανασταλεί η εφαρμογή του. Εκείνο που πρέπει να τονιστεί και να γίνει σαφές είναι ότι, οι επτά χώρες που μπήκαν στο στόχαστρο του αμερικανού προέδρου είναι χώρες με προσφυγικό προφίλ, τουτέστιν, χώρες σε εμπόλεμη κατάσταση, όπου το ποσοστό αναγνώρισης του καθεστώτος του πρόσφυγα ξεπερνά το 25% του συνόλου των αιτήσεων ασύλου. Αντίθετα, εκτός απαγόρευσης έμειναν χώρες όπως η Σαουδική Αραβία, η Αίγυπτος, ο Λίβανος και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα – δηλαδή, παραδοσιακά μουσουλμανικές χώρες, πολίτες των οποίων συμμετείχαν σε τρομοκρατικές ενέργειες, και ιδιαίτερα στην τρομοκρατική επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου.

Αριθμός τρομοκρατικών επιθέσεων μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001 στις ΗΠΑ.

Η ευρωπαϊκή και η ελληνική διάσταση της προσφυγικής κρίσης, έπειτα από την εφαρμογή της κοινής δήλωσης ΕΕ-Τουρκίας

Κατά το ίδιο χρονικό διάστημα, στη χώρα μας σημειώθηκαν αλλεπάληλοι θάνατοι προσφύγων. Ο απολογισμός περιλαμβάνει τρεις νεκρούς μόλις σε μια βδομάδα, στο hotspot στη Μόρια της Λέσβου, μεταξύ των οποίων και Σύροι πρόσφυγες, ένα βρέφος στη Ριτσώνα, έναν πρόσφυγα στη Σάμο, και έναν μετανάστη στην Π. Ράλλη. Οι άνθρωποι αυτοί, που διέφυγαν από την φρίκη του πολέμου, πλήρωσαν με τη ζωή τους την απαρέγκλιτη εφαρμογή της συμφωνίας ΕΕ-Τουρκίας. Στιβαγμένοι και παρατημένοι για μήνες στην τύχη τους από το ελληνικό Κράτος, αλλά και την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, διαβιώνοντας σε άθλιες συνθήκες στην ύπαιθρο, στα Κέντρα Υποδοχής και Ταυτοποίησης στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, τα οποία προσιδιάζουν ολοένα και περισσότερο σε Κέντρα Κράτησης. Σε αυτήν την γκετοποίηση των ελληνικών νησιών συνέβαλε και η ερμηνεία της ανωτέρω συνθήκης από το ελληνικό Κράτος, αφαιρώντας το δικαίωμα μετακίνησης από τα νησιά του Αιγαίου στην ενδοχώρα, για την συντριπτική πλειοψηφία των αιτούντων άσυλο, μετατρέποντας τα νησιά σε αποθήκες ψυχών.

09/01/2017: Hotspot στη Μόρια της Λέσβου, φωτογραφία από το αρχείο της συντάκτριας. (Πηγή: Χ. Ζαρογιάννη)

Τα κράτη μέλη της Ε.Ε. είναι συνένοχα στον εγκλωβισμό των αιτούντων άσυλο στην Ελλάδα, η οποία έχει κριθεί ακατάλληλη για επιστροφές προσφύγων και αιτούντων άσυλο από άλλα κράτη σε αυτήν, σύμφωνα με τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, 2011). Παράλληλα, δε, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η Τουρκία κρίνεται «Ασφαλής Τρίτη Χώρα» για τους Σύρους.

Ενδεικτικά, παραθέτoυμε προς σύγκριση τα ποσοστά αναγνώρισης του καθεστώτος του πρόσφυγα σε αιτήσεις Σύρων, πριν και μετά την εφαρμογή της δήλωσης ΕΕ-Τουρκίας. Μέχρι τις 20 Μαρτίου 2016, οπότε και τέθηκε σε ισχύ η συμφωνία, οι Επιτροπές που εξέταζαν το αίτημα ασύλου σε δεύτερο βαθμό έκριναν -σε ποσοστό που ξεπερνά το 99%- «παραδεκτά» τα αιτήματα ασύλου Σύρων στην Ελλάδα, και απαράδεκτη την απέλασή τους στην Τουρκία. Παρ’όλα αυτά, οι νέες Ανεξάρτητες Επιτροπές Προσφυγών εξέδωσαν μέχρι σήμερα 366 αποφάσεις, στο πλαίσιο της δήλωσης ΕΕ-Τουρκίας, από τις οποίες δεκτές έγιναν οι προσφυγές μόνο σε δύο υποθέσεις. Με άλλα λόγια, το ποσοστό θετικής αναγνώρισης από τις νέες Ανεξάρτητες Επιτροπές ανέρχεται σε ποσοστό 0,00568 % (sic!) (Πού οφείλεται το χαμηλό ποσοστό αναγνώρισης στις νέες Ανεξάρτητες επιτροπές Προσφυγών; 2016).

Υπό το προαναφερθέν πολιτικό και κοινωνικό πλαίσιο, με τείχη να υψώνονται και από τις δύο πλευρές του Ατλαντικού -κυριολεκτικά- με συρματοπλέγματα και -μεταφορικά- με συμφωνίες που παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο και τα ανθρώπινα δικαιώματα, η ισλαμοφοβία ανθίζει, τα κόμματα της ακροδεξιάς γιγαντώνονται, και το μέλλον προμηνύεται σκοτεινό.

Το ερώτημα που τίθεται είναι το εξής: Είναι νόμιμη, υπό το διεθνές δίκαιο, η υπογραφή, από τον εκάστοτε Πρόεδρο, διαταγμάτων με τα οποία να απαγορεύει – χωρίς καμιά διάκριση- την είσοδο στην χώρα αιτούντων άσυλο, οι οποίοι προέρχονται μάλιστα από χώρες που βρίσκονται σε εμπόλεμη κατάσταση, με κύριο κίνητρο την απαγόρευση της θρησκείας τους;

Το καθεστώς του πρόσφυγα: ορισμός, δικαιώματα προσφύγων και ευθύνες των Κρατών

Ακρογωνιαίος λίθος του Διεθνούς Προσφυγικού Δικαίου είναι η Σύμβαση της Γενεύης του 1951 για το Καθεστώς των Προσφύγων, καθώς και το Πρωτόκολλο του 1967. Η Σύμβαση καθορίζει ακριβώς το «ποιος είναι ο πρόσφυγας και το είδος της νομικής προστασίας ή άλλης παροχής, καθώς και των κοινωνικών δικαιωμάτων που αυτός ή αυτή οφείλει να λάβει από τα κράτη που υπέγραψαν το έγγραφο. Επίσης, καθορίζει τις υποχρεώσεις του πρόσφυγα στις χώρες υποδοχής, και ορίζει συγκεκριμένες ομάδες ατόμων, όπως οι τρομοκράτες, που δεν δικαιούνται προσφυγικής ιδιότητας». Τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις του αναγνωρισμένου πρόσφυγα συμπληρώνονται, τέλος, από το Δίκαιο της προστασίας των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Σε αυτό το σημείο πρέπει να γίνει σαφές ότι, το Διεθνές Προσφυγικό Δίκαιο περιλαμβάνει αρχές οι οποίες, πλέον, χαρακτηρίζονται ως «εθιμικό δίκαιο», το οποίο συνεπάγεται ότι αυτές οι αρχές πρέπει να εφαρμόζονται ακόμα και από τα Κράτη που δεν έχουν υπογράψει ή επικυρώσει τις διεθνείς συμβάσεις.

Σε αυτό το πλαίσιο, «πρόσφυγας» είναι το άτομο που βρίσκεται εκτός της χώρας καταγωγής του, έχει δικαιολογημένο φόβο δίωξης για λόγους φυλής, θρησκείας, εθνικότητας, συμμετοχής σε ορισμένη κοινωνική ομάδα ή λόγω πολιτικών πεποιθήσεων, και εξαιτίας αυτού του φόβου δίωξης αδυνατεί να απολαμβάνει την προστασία αυτής της χώρας ή την επιστροφή σ’ αυτήν. Στη Σύμβαση του 1951 προβλέπεται ότι η εκάστοτε Κυβέρνηση οφείλει να εφαρμόζει τις διατάξεις στους πρόσφυγες που υπάγονται στη δικαιοδοσία της, χωρίς διάκριση λόγω φυλής, θρησκείας ή χώρας καταγωγής. Τα Κράτη, λοιπόν, ως υποκείμενα του διεθνούς δικαίου, και λόγω των κυριαρχικών τους δικαιωμάτων, έχουν το δικαίωμα, αλλά και την υποχρέωση να εντοπίζουν εκείνους που δικαιούνται διεθνούς προστασίας, ή που μπορούν να υπαχθούν στο καθεστώς του πρόσφυγα. Ένα πρόσωπο δεν αναγνωρίζεται ως πρόσφυγας, επειδή ένα Κράτος αποφασίζει ότι πληροί τα κριτήρια του νόμου. Αναγνωρίζεται, επειδή είναι ήδη πρόσφυγας. Από το δικαίωμα διεθνούς προστασίας εξαιρούνται σε κάθε περίπτωση οι εν ενεργεία πολεμιστές, καθώς το καθεστώς του πρόσφυγα δεν συνάδει με τέτοιες πρακτικές.

Θεμελιώδη αρχή του προσφυγικού δικαίου περιλαμβάνεται στο άρθρο 33 της Σύμβασης της Γενεύης, σύμφωνα με την οποία τόσο οι πρόσφυγες, όσο και οι αιτούντες άσυλο, για όσο διάστημα εκκρεμεί η αίτησή τους, προστατεύονται από την επιστροφή στη χώρα στην οποία κινδυνεύουν να υποστούν δίωξη. Πρόκειται για την «αρχή της μη επαναπροώθησης», η οποία αποτελεί αναγκαστικό δίκαιο ή jus cogens – ήτοι, δεσμεύει άπαντα τα Κράτη, ακόμα και χωρίς να έχουν επικυρώσει τη Σύμβαση της Γενεύης. Εξαίρεση από τον ανωτέρω κανόνα αποτελεί η περίπτωση πρόσφυγα που συνιστά σημαντικό μελλοντικό κίνδυνο για την ασφάλεια της χώρας υποδοχής, ή που έχει καταδικαστεί αμετάκλητα για σοβαρό ποινικό αδίκημα (δολοφονία, βιασμό, ένοπλη ληστεία κ.α.). Εξαίρεση της εξαίρεσης, και επιστροφή στον κανόνα της μη επαναπροώθησης στην χώρα καταγωγής του, εφαρμόζεται στην περίπτωση που υπάρχει βάσιμος κίνδυνος κάποιος να υποστεί βασανιστήρια ή ταπεινωτική και εξευτελιστική μεταχείριση αν επιστρέψει στην χώρα καταγωγής του. Επομένως, η προστασία από τα βασανιστήρια έχει πρωταρχική σημασία σε όλο το οικοδόμημα του προσφυγικού δικαίου, και υπερισχύει ακόμα και αν ο πρόσφυγας αποτελεί δημόσιο κίνδυνο για την χώρα υποδοχής.

Μπορούν τα Κράτη να απαγορεύουν την είσοδο των αιτούντων άσυλο στην επικράτειά τους in abstracto;

Τα Κράτη, ως υποκείμενα του διεθνούς δικαίου, δεν υποχρεούνται να δεχτούν στο έδαφός τους μετανάστες ή αιτούντες άσυλο. Με άλλα λόγια, μπορούν να ελέγχουν και να αποφασίζουν σε ποιον επιτρέπεται η είσοδος στην επικράτειά τους και σε ποιον όχι. Ωστόσο, υποχρεούνται να δεχτούν και να επεξεργαστούν την αίτηση των αιτούντων άσυλο ακόμα και στα σύνορα (βλ. τα περίφημα hotspot στην ελληνική επικράτεια), επί της οποίας οφείλουν να αποφανθούν το συντομότερο είτε θετικά είτε αρνητικά. Επομένως, ο εκ προοιμίου αποκλεισμός της εισόδου στη χώρα όλων των υπηκόων συγκεκριμένης χώρας προέλευσης, επί της βάσης της θρησκείας και της εθνικότητας και μόνο, συνιστά πρωτοφανή καταπάτηση του διεθνούς δικαίου, και παραβίαση των δικαιωμάτων του ανθρώπου.

Όσον αφορά στα λοιπά δικαιώματα των προσφύγων, το Κράτος υποδοχής οφείλει να προστατέψει την σωματική τους ακεραιότητα από απειλές, ρατσιστική βία, ξενοφοβία κλπ. και να μεριμνά για την απρόσκοπτη πρόσβασή τους στα δικαστήρια της χώρας. Υποχρεούται, ακόμα, να τους συνδράμει στην κάλυψη βασικών βιοτικών και υλικών αναγκών, όπως στέγαση, ένδυση και φροντίδα της υγείας τους, ιδιαίτερα στο αρχικό στάδιο της εγκατάστασής τους στη χώρα. Ακόμη, τα παιδιά των προσφύγων δικαιούνται πρόσβαση στην εκπαίδευση, ενώ όλοι δικαιούνται ελευθερία κινήσεως και κυκλοφορίας. Τέλος, ο θεσμός της οικογένειας προστατεύεται κατά προτεραιότητα, μεριμνώντας ώστε να συνενωθούν τα διάφορα μέλη της οικογένειας, ενώ ιδιαίτερη φροντίδα προβλέπεται για τις ιδιαίτερα ευάλωτες ομάδες προσφύγων, όπως οι μονογονεϊκές οικογένειες, οι ανάπηροι, τα ασυνόδευτα παιδιά κ.α.

Καταληκτικά, το μόνο σίγουρο είναι ότι ήδη, από τους πρώτους μήνες του 2017, επαληθεύτηκαν οι χειρότεροι οιωνοί των τελευταίων ετών. Η κατάλυση του διεθνούς δικαίου είναι καταφανής, χωρίς καμία προσπάθεια συγκάλυψής της, ενώ η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αντιμετωπίζεται ως ευχολόγιο. Η κατάρτιση και η συνεχής ενημέρωση των πολιτών, ιδιαιτέρως των χωρών υποδοχής προσφύγων, μπορεί να αντιστρέψει αυτό το κλίμα και να συμβάλλει στην καταπολέμηση της πολιτικής αυθαιρεσίας. Φωτεινό παράδειγμα οι αντιδράσεις των αμερικανών, και όχι μόνο, πολιτών στους δρόμους και τα αεροδρόμια των ΗΠΑ.

Πηγές:

  1. UNHCR (2003) Refugee Protection in International Law: UNHCR’s Global Consultations on International Protection. Available at: http://www.refworld.org/docid/4bed15822.html [accessed 13 February 2017]
  2. UNHCR (2001) Protection of asylum-seekers in situations of large-scale influx Available at: http://www.unhcr.org/excom/exconc/3ae68c6e10/protection-asylum-seekers-situations-large-scale-influx.html (Accessed: 28 February 2017).
  3. UNHCR (2003) Refugee Protection in International Law, Cambridge University Press. Available at: http://www.unhcr.org/protection/globalconsult/4a1ba1aa6/refugee-protection-international-law.html
  4. UNHCR (2005) Identifying who is a refugee. Available at: http://www.refworld.org/docid/43141f5d4.html
  5. Grand Chamber (2011) M.S.S. V. Belgium and Greece. Available at: http://www.refworld.org/docid/4d39bc7f2.html (Accessed: 28 February 2017).
  6. BBC (2017) Trump travel ban: Seattle judge issues nationwide block. Available at: http://www.bbc.com/news/world-us-canada-38864253 (Accessed: 28 February 2017).
  7. BBC (2017) Trump’s executive order: Who does travel ban affect? Available at: http://www.bbc.com/news/world-us-canada-38781302 (Accessed: 28 February 2017).
  8. Διεθνής Αμνηστεία (2016) Παγιδευμένοι στην Ελλάδα: μια προσφυγική κρίση που θα μπορούσε να αποφευχθεί. Available at: https://www.amnesty.gr/sites/default/files/pagideymenoi_stin_ellada_-ekthesi_diethnis_amnistia_aprilios_2016_0.pdf
  9. Newsthatmoves (2017) Τρεις πρόσφυγες νεκροί σε μια εβδομάδα στη Μόρια. Available at: https://newsthatmoves.org/el/2017/01/30/%CF%84%CF%81%CE%B5%CE%B9%CF%82-%CF%80%CF%81%CF%8C%CF%83%CF%86%CF%85%CE%B3%CE%B5%CF%82-%CE%BD%CE%B5%CE%BA%CF%81%CE%BF%CE%AF-%CF%83%CE%B5-%CE%BC%CE%B9%CE%B1-%CE%B5%CE%B2%CE%B4%CE%BF%CE%BC%CE%AC%CE%B4/.

 

Tagged under:

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest