Η παρακαταθήκη του Κάστρο στην οικονομία της Κούβας

Αυτό το άρθρο είναι το 2ο μέρος από τα 4 με τίτλο: Fidel Castro: Ένας αμφιλεγόμενος ηγέτης

Αντί προλόγου

Τα Οικονομικά -αντίθετα με αυτό που ίσως καλλιεργείται- δεν είναι επιστήμη. Ως επιστήμη ορίζουμε: την προσεκτική μελέτη της δομής και της συμπεριφοράς του φυσικού κόσμου, κυρίως μέσω της παρατήρησης, της μέτρησης και της διεξαγωγής πειραμάτων, που ως στόχο έχουν την ανάπτυξη θεωριών, ώστε να περιγραφούν τα αποτελέσματα των παραπάνω δραστηριοτήτων(Cambridge Dictionary, 2016).

Σε αντίθεση, λοιπόν, με τον παραπάνω ορισμό, η Οικονομία και οι θεωρίες που πηγάζουν από τις διάφορες σχολές και τα ρεύματα σκέψης δεν αφορούν στην παρατήρηση του φυσικού κόσμου, αλλά στην εισαγωγή θεωριών που στοχεύουν στην προαγωγή της υλικής ευδαιμονίας της ανθρωπότητας. Το βασικό ερώτημα το οποίο οι οικονομολόγοι καλούνται να απαντήσουν (και το οποίο προσωπικά θεωρώ βαθύτατα προβληματικό) έχει να κάνει με ποιον/ους τρόπο/ους θα μπορέσουμε να κατανείμουμε πιο αποτελεσματικά τους περιορισμένους παραγωγικούς πόρους που διαθέτουμε, ώστε να ικανοποιήσουμε τις -θεωρητικά άπειρες- ανθρώπινες ανάγκες. Ο ορισμός των αναγκών, καθώς και η ιεράρχησή τους, είναι ερωτήματα τα οποία η οικονομική επιστήμη προσπαθεί να απαντήσει με τρόπο που δεν παραπέμπει στη φυσική νομοτέλεια, αλλά στη σφαίρα της πολιτικής ιδεολογίας.

Με άλλα λόγια, η αξιολόγηση μίας οικονομικής πολιτικής δεν μπορεί να γίνεται ανεξάρτητα των πολιτικών που αυτή θέλει να επιτελέσει.

Εισαγωγή

Στις 26 Ιουλίου του 1953 μία ολιγομελής ομάδα νέων Κουβανών, με επικεφαλής τον Fidel Castro, επιτίθεται στο στρατόπεδο της Μονκάδα. Η ένοπλη εξέγερση ήταν το μοναδικό «όπλο» που είχε στα χέρια του ο κουβανικός λαός ώστε να αποτινάξει το ζυγό του δικτάτορα Batista. Άλλωστε, το «να πεθαίνει κανείς για την πατρίδα είναι το ίδιο σαν να ζει» (Perucho Figueredo, 1867). Μπορεί η εξέγερση να πνίγηκε στο αίμα από τις δυνάμεις της δικτατορίας, εντούτοις, η αποτυχία εκείνης της μαύρης «26ης Ιουλίου» έμελλε να αποτελέσει την πρώτη σπίθα που θα οδηγούσε, λίγα χρόνια αργότερα, στο θρίαμβο της Santa Clara.

Με το θάνατο, ωστόσο, του Fidel Castro, ο κύκλος του κουβανικού σοσιαλιστικού μετασχηματισμού φαίνεται -τυπικά- να κλείνει.

Στόχος μας, λοιπόν, θα είναι να σκιαγραφήσουμε τα οικονομικά δεδομένα της Κούβας από το 1959 έως σήμερα, τόσο με γνώμονα τα δεδομένα της προ-επαναστατικής Κούβας, όσο και σε σύγκριση με χώρες της Δύσης, με βάση τέτοια χαρακτηριστικά που θα επέτρεπαν μία υποτυπώδη σύγκριση. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι η ίδια μας η χώρα.

Η Κούβα του Fulgencio Batista

Ο δικτάτορας Fulgencio Batista πήρε την εξουσία της Κούβας το 1952, λίγους μήνες πριν τη διεξαγωγή βουλευτικών εκλογών, με την ανοχή/στήριξη των ΗΠΑ. Ένα από τα πρώτα πράγματα που έκανε ο Batista ήταν να αναιρέσει πολλές πολιτικές ελευθερίες – μεταξύ των οποίων, και το δικαίωμα στην απεργία. Ταυτοχρόνως, επεδίωξε αγαστές σχέσεις με τους μεγαλογαιοκτήμονες του νησιού, καθώς, επίσης, με τη μαφία των ΗΠΑ, η οποία εμπλέκεται στη διαχείριση των casino του νησιού.

Ήδη, από το 1920, η Κούβα αποτελούσε έναν επίγειο «παράδεισο» ακολασίας για λίγους ντόπιους και πολλούς Αμερικάνους. Διακίνηση ναρκωτικών, πορνεία και παράνομος στοιχηματισμός στα casino με την αγαστή συνεργασία Αμερικάνων μεγαλομαφιόζων, όπως ο Lucky Luciano, συνέθεταν την εικόνα του νησιού. Χαρακτηριστικό ήταν το γεγονός ότι, το 1956, ο τζίρος των casino του νησιού έφτανε το ποσό των $30 εκατομμυρίων (περίπου, δηλαδή, το 10% του τζίρου από την καλλιέργεια ζαχαρότευτλων – βασικό αγροτικό προϊόν της Κούβας) (Farber, 2015).

Επιπλέον, αμερικανικές επιχειρήσεις και μονοπώλια, εκμεταλλευόμενες τις σχέσεις των ΗΠΑ με το καθεστώς, απέκτησαν πλουτοπαραγωγικές πηγές και επιχειρήσεις της Κούβας.

Επομένως, τα παραπάνω στοιχεία περιγράφουν την κοινωνικό-οικονομική κατάσταση κατά την περίοδο της δικτατορίας του Fulgencio Batista.

H Κούβα του Fidel Castro

Στηριζόμενοι σε στοιχεία της Παγκόσμιας Τράπεζας για την πορεία της Κουβανικής Οικονομίας -όντα, δυστυχώς, διαθέσιμα από το 1970 και έπειτα- μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι το ΑΕΠ της Κούβας κυμάνθηκε από τα 5,7 δις USD για το 1970, στα 30,56 δις USD το 2010, για να καταλήξει στα 77,15 δις USD, σύμφωνα με τα στοιχεία του 2013. Προς σύγκριση, τα αντίστοιχα νούμερα για τη χώρα μας είναι 13,14 (1970), 130,13 (2010) και 195 (2015).

Στο παρακάτω διάγραμμα μπορούμε να παρατηρήσουμε το αντίστοιχο γράφημα της κίνησης του ΑΕΠ της Κούβας (The World Bank Group, 2016).

Με εξαίρεση δύο περιόδους κάμψης -η πρώτη οφειλόταν στην κατάρρευση της ΕΣΣΔ, που στήριζε οικονομικά την κουβανική οικονομία- η πορεία της οικονομίας, από το 1970 ως τις μέρες μας, ήταν εξαιρετική και ασυνήθιστα ανοδική. Επιπλέον, το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης δεν επηρέασε καθόλου την πορεία και τα μεγέθη της κουβανικής οικονομίας – σε αντίθεση με ό,τι συνέβη στην περίπτωση της Ελλάδας.

Προχωρώντας την ανάλυσή μας παρακάτω, μπορούμε να διαπιστώσουμε πως το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της Κούβας διαμορφώνεται στα $6.156 (2013), τη στιγμή που για τη χώρα μας το αντίστοιχο νούμερο είναι $22.648. Ωστόσο, αν εκφράσουμε τα παραπάνω νούμερα με όρους αγοραστικής δύναμης (purchasing power parity), προκύπτει ότι τα νούμερα γίνονται, αντίστοιχα, $20.649 (2014) και $26.391 (2015)  (The World Bank Group, 2016). Συνυπολογίζοντας το γεγονός ότι η κουβανική οικονομία κινείται με θετικούς -ωστόσο φθίνοντες- ρυθμούς ανάπτυξης, ενώ, ταυτόχρονα, ότι η ελληνική έχει σταθερά αρνητικούς ρυθμούς ανάπτυξης, βλέπουμε πως η ψαλίδα ανάμεσα στις δύο χώρες, σταδιακά, κλείνει

Στα θετικά της οικονομίας της Κούβας προστίθεται το γεγονός ότι, ο δευτερογενής τομέας της οικονομίας (βιομηχανία-μεταποίηση) παράγει το 24,6% του εγχώριου ΑΕΠ, με ισχυρές τις βιομηχανίες φαρμάκων, τσιμέντου και τυποποιημένης ζάχαρης. Ταυτόχρονα, το αντίστοιχο ποσοστό για την Ελλάδα ανέρχεται στο 15,2%. Αντίστοιχα, η ελληνική οικονομία βασίζεται, σχετικά περισσότερο, στον τριτογενή τομέα της οικονομίας, με τα νούμερα να είναι 71,5% (Κούβα) και 80,8% (Ελλάδα). Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι το ποσοστό ανεργίας της Κούβας είναι στο 2,4% για το 2015, τη στιγμή που αυτό της Ελλάδας βρίσκεται στο 25% (CIA, 2001).

Στα στοιχεία δημοσιονομικής πολιτικής παρατηρούμε ότι, το δημόσιο χρέος της Κούβας διαμορφώνεται στο 34,6% του ΑΕΠ για το 2015, ενώ της Ελλάδας στο 177,4% του ΑΕΠ. Το αντίστοιχο έλλειμμα της Κούβας αγγίζει το -5,4% για τον ίδιο χρόνο, τη στιγμή που αυτό της Ελλάδας είναι στο -2%. Η βιομηχανική παραγωγή της Κούβας αυξήθηκε με ρυθμό +9,8% για το 2015, ενώ αυτή της Ελλάδας μειώθηκε κατά -2,6%. Επίσης, το προσδόκιμο ζωής της Κούβας -το οποίο αντανακλά την ποιότητα ζωής των κατοίκων μιας χώρας- είναι κατά δύο χρόνια μικρότερο από αυτό της Ελλάδας (79,3 έτη έναντι 81,3).

Στον αντίποδα, ο τομέας στον οποίο η Κούβα αντιμετωπίζει προβλήματα, είναι το ισοζύγιο εισαγωγών-εξαγωγών. Πιο συγκεκριμένα, για το 2015, η Κούβα παρουσιάζει εμπορικό έλλειμμα περίπου $10 δις ($13 δις εισαγωγές έναντι $4 δις εξαγωγών), γεγονός που είναι ιδιαίτερα προβληματικό για την οικονομία. (Μην ξεχνάμε, ωστόσο, την ύπαρξη του εμπάργκο των ΗΠΑ, το οποίο αφενός δυσχεραίνει τις εισαγωγές μέσω της αύξησης του μεταφορικού κόστους, αφετέρου εμποδίζει την εξαγωγική δραστηριότητα του νησιού). Επιπλέον, είναι παράδοξο το γεγονός ότι ο κύριος εμπορικός εταίρος του νησιωτικού κράτους δεν είναι η Βενεζουέλα -όπως εύλογα θα υπέθετε κανείς-,  αλλά ο Καναδάς με ποσοστό 17,7%. Παράλληλα, η ιδιωτική αποταμίευση μειώθηκε από το 13% στο 6% από το 2013 μέχρι το 2015, όταν για την Ελλάδα το ίδιο χρονικό διάστημα έμεινε σταθερή στο 9%.

Επιπροσθέτως, η ύπαρξη διπλού νομίσματος -καθώς το μεν προορίζεται κυρίως για τους τουρίστες (CUC –convertible peso σε ισοτιμία 1 προς 1 με το δολάριο), το δε για τους ντόπιους (CUP –σε ισοτιμία 1 προς 26 με το δολάριο)- δημιουργεί τεράστιες εισοδηματικές ανισότητες, παρά τη μεγαλοφυή οικονομική σύλληψη που βρίσκεται πίσω από αυτό. Αυτό συμβαίνει διότι οι τουρίστες μπορούν να διακρατούν μόνο CUC -ενώ οι Κουβανοί και τα δύο νομίσματα- και, επομένως, όσοι εμπλέκονται με την τουριστική βιομηχανία και λαμβάνουν, για παράδειγμα, φιλοδωρήματα, αποκτούν νόμισμα με τεράστια αγοραστική δύναμη μέσα στο νησί. Η συγκεκριμένη πραγματικότητα δημιουργεί «εργαζομένους δύο ταχυτήτων», καταδικάζοντας, έτσι, στην ανέχεια κομμάτια του εργατικού δυναμικού, όπως τους βιομηχανικούς εργάτες, που δεν έχουν σχέση με τη βιομηχανία του τουρισμού.

Τέλος, εξαιτίας του εμπάργκο, πολλά εισαγόμενα προϊόντα (όπως ρούχα, βιβλία, σαπούνι) είναι εξαιρετικά ακριβά για τους ντόπιους. Οι οικονομικές μεταρρυθμίσεις που αποφασίστηκαν το 2010, και η σταδιακή χαλάρωση του εμπάργκο έχουν φέρει σταδιακά αλλαγές στην καθημερινότητα του μέσου Κουβανού. Πλέον, οι Κουβανοί μπορούν να αποκτούν κινητά τηλέφωνα, να εισάγουν μεταχειρισμένα αυτοκίνητα και να εμπλέκονται σε μικρής κλίμακας επιχειρηματικές δραστηριότητες – γεγονός που αναμένεται να αλλάξει πολύ τα επόμενα χρόνια τη μορφή της οικονομίας του νησιού.

Επίλογος

Από την παραπάνω ανάλυση μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι η Κούβα, παρόλο που δεν είναι μια πλούσια χώρα, δεν έχει ρημαγμένη οικονομία. Έχοντας χαμηλό χρέος, σχεδόν μηδενικό ποσοστό ανεργίας, αναπτυσσόμενο ΑΕΠ, αξιοπρεπή βιομηχανική παραγωγή και θετικούς ρυθμούς ανάπτυξης -υπό το καθεστώς εμπάργκο και των συμπαρομαρτούντων αυτού-, η ανάλυση που μιλάει για αποτυχία του μοντέλου της Κούβας δεν ευσταθεί. Συνυπολογίζοντας κανείς το γεγονός ότι η Κούβα διαθέτει ένα εξαιρετικό σύστημα υγείας και παιδείας (με μηδενικά ποσοστά αναλφαβητισμού), καθώς και τομές στον πολιτισμό και τις τέχνες, μπορούμε να καταλάβουμε ότι το πρόσημο του πειράματος του κουβανικού σοσιαλιστικού μετασχηματισμού είναι θετικό.

Παρόλα αυτά, φτώχεια υπήρχε και υπάρχει στην Κούβα, αμαυρώνοντας το χαρακτήρα του κουβανικού οικονομικού μοντέλου – όπως, άλλωστε, και κάθε άλλου συστήματος εν γένει.

Παρά τα προαναφερθέντα, η Κούβα κατάφερε να αποτελέσει ένα ιστορικό παράδειγμα αντοχής και αντίστασης, λίγα μόνο μίλια μακριά από τις ακτές της ηγέτιδας ιμπεριαλιστικής δύναμης του πλανήτη. Αυτό το ζωντανό αντιπαράδειγμα που γεννήθηκε στα βουνά της Santa Clara, και γαλουχήθηκε στον Κόλπο των Χοίρων μέσα στο καμίνι του Ψυχρού Πολέμου, είναι και θα είναι εδώ, για να μας θυμίζει ότι υπάρχει εναλλακτική αφήγηση στην καπιταλιστική ολοκλήρωση.

Μπορεί με το θάνατο του Fidel μία νέα σελίδα -πιθανής συμφιλίωσης- να ανοίγει στις σχέσεις ΗΠΑ-Κούβας, όμως ο αγώνας του κουβανικού λαού για εθνική ανεξαρτησία και κοινωνική χειραφέτηση δεν πρέπει να κλειστεί στο «χρονοντούλαπο της ιστορίας». Μπορεί ο Fidel, για μία μερίδα ανθρώπων, να αποτελεί ένα απάνθρωπο τέρας -άποψη η οποία είναι απολύτως σεβαστή- ωστόσο, ο τρόπος που έζησε από το 1926 μέχρι σήμερα, ανιδιοτελώς και αξιοπρεπώς, καταδεικνύει τη ρήση του Oscar Wilde:

“Η ανυπακοή, στα μάτια όποιου έχει διαβάσει ιστορία, είναι η προπατορική αρετή του ανθρώπου. Από την ανυπακοή γεννήθηκε η πρόοδος, από την ανυπακοή και η επανάσταση”

 

Πηγές:

  1. Cambridge Dictionary (2016) Science meaning in the Cambridge English dictionary. Available at: http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/science (Accessed: 23 December 2016).
  2. Castro, F. (no date) Η επανάσταση της Κούβας. Ψύχαλος. p.38
  3. Farber, S. (2015) Cuba before the revolution. Available at: https://www.jacobinmag.com/2015/09/cuban-revolution-fidel-castro-casinos-batista/ (Accessed: 23 December 2016).
  4. The World Bank Group (2016) Cuba. Available at: http://data.worldbank.org/country/cuba (Accessed: 23 December 2016).
  5. The World Bank Group (2016) GDP per capita. Available at: http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc (Accessed: 23 December 2016).
  6. CIA (2001) The World Factbook — Cuba. Available at: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cu.html (Accessed: 23 December 2016).
Πλοήγηση στις σειρές<< Ο Φιντέλ έφυγε, η επανάσταση έμεινε. Τα ανθρώπινα δικαιώματα;Fidel Castro: Eνα σύμβολο επανάστασης που ξεπερνά τα σύνορα της χώρας του >>

Tagged under:

Είμαι τεταρτοετής φοιτητής του τμήματος Οικονομικής Επιστήμης του ΟΠΑ (πρώην ΑΣΟΕΕ) με κατεύθυνση τη Θεωρία Οικονομικής Πολιτικής. Τα κύρια ενδιαφέροντα μου κινούνται γύρω από το διάβασμα (εξω-πανεπιστημιακών βιβλίων για να είμαι πιο σαφής), τις ξένες γλώσσες και τα ταξίδια. Επιπλέον, καθώς θεωρώ ότι η οικονομία δεν είναι επιστήμη αλλά πρωτίστως ένας απαραίτητος κρίκος στην δόμηση-δικαιολόγηση πολιτικών επιλογών και ‘κατευθύνσεων’ (κυρίως ωστόσο το αντίστροφο) προσπαθώ να συνδυάζω στην καθημερινότητα μου την μελέτη των παραπάνω δύο. Στο πλαίσιο της Power Politics ελπίζω να μπορέσω να δώσω ερμηνείες της πολιτικής πραγματικότητας υπό το πρίσμα της οικονομίας και των τάσεών της.

Website: https://powerpoltics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest