Η προστασία των σχολείων από στρατιωτικές επιθέσεις σε καιρό πολέμου

Τα σχολεία, τα πανεπιστήμια και τα εκπαιδευτικά ιδρύματα εν γένει υπήρξαν πάντοτε στόχοι -θανατηφόρων- επιθέσεων εν καιρώ πολέμου. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, οι επιθέσεις που εμποδίζουν την πρόσβαση στην εκπαίδευση έχουν αυξηθεί σταθερά. Η τάση να μετατρέπονται τα σχολεία σε στρατιωτικούς στόχους κατά τη διάρκεια συγκρούσεων δεν είναι διόλου τυχαία. Το σχολείο αποτελεί εύκολο στόχο, με μεγάλη συμβολική αξία. Σχετικά με την προστασία των αμάχων και των πολιτικών αντικειμένων, ενώ το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο (ΔΑΔ) αναγνωρίζει την προστασία παιδιών και σχολείων με γενική διάταξη, υπάρχουν διακυμάνσεις στο βαθμό προστασίας τους ανάλογα με την περίπτωση. Το εν λόγω άρθρο εμβαθύνει στο ισχύον δεσμευτικό νομικό πλαίσιο προστασίας, αλλά και στις κατευθυντήριες «soft law» οδηγίες και συστάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, αναλύοντας τα δεδομένα των επιθέσεων στα κράτη που πλήττονται από διεθνείς ένοπλες συγκρούσεις και Εμφυλίους Πολέμους.

Το Δίκαιο του Πολέμου

Το ισχύον νομικό καθεστώς που καθορίζει την επιλογή των πολεμικών στόχων σε περίοδο ένοπλης σύρραξης είναι το «Δίκαιο του Πολέμου», ή αλλιώς το «Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο». Οι τέσσερις Συμβάσεις της Γενεύης του 1949, και τα συνοδευτικά τους πρωτόκολλα εμπεριέχουν τους κανόνες που διέπουν την επιλογή των πολεμικών στόχων, οι οποίοι συμπληρώνονται από το «Δίκαιο Προστασίας των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου».

Σύμφωνα, λοιπόν, με το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο, η επιλογή σχολείων και Πανεπιστημίων ως στρατιωτικών στόχων απαγορεύεται, όταν αυτά λειτουργούν με βάση τον εγγενή προορισμό τους – δηλαδή καθαρά ως εκπαιδευτικά ιδρύματα. Αντίθετα, επιτρέπεται η υπό όρους «στοχοποίησή» τους, όταν αυτά υποστηρίζουν τη στρατιωτική προσπάθεια. Πιο συγκεκριμένα, τα σχολεία και τα πανεπιστήμια είναι -λόγω του προορισμού τους- πολιτικά αντικείμενα και, ως εκ τούτου, δεν πρέπει να γίνονται στρατιωτικοί στόχοι, εκτός εάν -εξαιτίας συγκεκριμένης χρήσεώς τους- εξυπηρετούν στρατιωτικά συμφέροντα (μετατρέπονται, π.χ., σε στρατιωτικούς κοιτώνες). Πράγματι, όταν δεν συμβάλλουν στην πολεμική προσπάθεια, τυχόν βομβαρδισμός τους αποτελεί έγκλημα πολέμου.

Παράλληλα, ως στρατιωτικοί στόχοι ορίζονται «τα αντικείμενα τα οποία από τη φυσική τους θέση, το σκοπό ή τη χρήση τους συμβάλουν αποτελεσματικά στη στρατιωτική δράση, και των οποίων η ολική ή μερική καταστροφή, κατάληψη ή εξουδετέρωση -υπό τις ισχύουσες κάθε φορά περιστάσεις- προσφέρει ένα συγκεκριμένο στρατιωτικό πλεονέκτημα στο αντίπαλο στρατόπεδο» (International Committee of the Red Cross (ICRC), Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I)). Σε περίπτωση αμφιβολίας για το ρόλο σχολείων και πανεπιστημίων, αυτά θεωρούνται πολιτικό αντικείμενο, κατά το συνήθη προορισμό του.

Τα εμπλεκόμενα στην εκάστοτε σύρραξη μέρη -και δη τα κράτη- οφείλουν να λαμβάνουν μέτρα προφύλαξης για τις πιθανές καταστροφικές συνέπειες μίας επίθεσης. Στην περίπτωση που γίνεται χρήση των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων σύμφωνα με τον συνήθη προορισμό τους, όλα τα μέρη οφείλουν -στο βαθμό που είναι εφικτό- να αποφύγουν την επιλογή στρατιωτικών στόχων κοντά σε πυκνοκατοικημένες περιοχές, όπου πιθανολογείται ότι υπάρχουν, καθώς και να μεριμνούν για την απομάκρυνση του άμαχου πληθυσμού από εκείνες που αποτελούν στρατιωτικούς στόχους. Τέλος, οφείλουν να λαμβάνουν όλα τα απαραίτητα μέτρα για την προστασία σχολείων και πανεπιστημίων που βρίσκονται υπό τον έλεγχό τους, από τους κινδύνους που προκύπτουν από στρατιωτικές επιχειρήσεις. Κατά συνέπεια, θα πρέπει να αποφευχθούν επιχειρήσεις κοντά τους, καθώς πολλαπλασιάζεται ο κίνδυνος να υποστούν ζημιές από μία επίθεση εναντίον στόχων που μπορεί να βρίσκονται σε κοντινή εμβέλεια, και η οποία θα θεωρείτο νόμιμη σύμφωνα με το Δίκαιο του Πολέμου.

Τα εκπαιδευτικά ιδρύματα απολαμβάνουν, επιπλέον, ειδικής προστασίας ως πολιτιστικά αγαθά, σύμφωνα με το εθιμικό δίκαιο. Σύμφωνα με το άρθρο 38 των κατευθυντήριων γραμμών της Διεθνούς Επιτροπής του Ερυθρού Σταυρού, «κάθε εμπλεκόμενο μέρος στην σύρραξη πρέπει να σέβεται και να προστατεύει τα κτίρια που έχουν ως προορισμό τους την εκπαίδευση, και που χαρακτηρίζονται ως πολιτιστικά αγαθά».

Κατά την τέταρτη Σύμβαση της Γενεύης, που εφαρμόζεται στη διάρκεια των διεθνών ενόπλων συρράξεων, μια κατοχική δύναμη θα πρέπει -σε συνεργασία με τις εθνικές και τοπικές αρχές- «να διευκολύνει την εύρυθμη λειτουργία όλων οργανισμών που ασχολούνται με τη φροντίδα και την εκπαίδευση των παιδιών». Το Πρόσθετο Πρωτόκολλο ΙΙ της Γενεύης, που εφαρμόζεται στις μη διεθνείς ένοπλες συρράξεις, έχει ως θεμελιώδη αρχή ότι «τα παιδιά πρέπει να λαμβάνουν εκπαίδευση, σύμφωνα με την επιθυμία των γονιών τους». Η παρουσία αμάχων, παιδιών, φοιτητών, καθηγητών, πανεπιστημιακών γύρω από τα εκπαιδευτικά ιδρύματα δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως «ασπίδα» για την προστασία τυχόν στρατιωτικών στόχων.

Διεθνές Δίκαιο προστασίας Δικαιωμάτων του Ανθρώπου

Το Διεθνές Δίκαιο προστασίας των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου εφαρμόζεται τόσο σε καιρό ειρήνης, όσο και σε καιρό πολέμου (με ορισμένες πάντοτε εξαιρέσεις). Εντούτοις, υπάρχει διχογνωμία μεταξύ των κρατών σε ό,τι αφορά τη σχέση μεταξύ Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου και Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, κατά τη διάρκεια ενόπλων συρράξεων. Σε κάθε περίπτωση, μαθητές, εκπαιδευτικοί, ακαδημαϊκοί και, εν γένει, όλο το εκπαιδευτικό προσωπικό προστατεύονται τόσο κατά τη διάρκεια ειρήνης, όσο και εν μέσω ενόπλων συγκρούσεων. Ωστόσο, ένα κράτος μπορεί να παρεκκλίνει από ορισμένες -αυστηρά προβλεπόμενες, και εξαντλητικά απαριθμημένες νομικά- υποχρεώσεις, εφαρμόζοντας το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα, επικαλούμενο το άρθρο 9 κατά τη διάρκεια μιας κατάστασης έκτακτης ανάγκης.

Το Διεθνές Δίκαιο για την προστασία των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων εγγυάται το δικαίωμα στη ζωή για φοιτητές, καθηγητές, ακαδημαϊκούς, και όλο το προσωπικό της εκπαίδευσης, καθώς και την προσωπική τους ελευθερία και ασφάλεια. Επιπρόσθετα, όλοι έχουν δικαίωμα στην εκπαίδευση. Η Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού είναι η κατ’ εξοχήν διεθνής Σύμβαση που εγγυάται το δικαίωμα στην εκπαίδευση για τα παιδιά, και η οποία -οφείλουμε να υπογραμμίσουμε- δεν προβλέπει καμία εξαίρεση-παρέκκλιση από την προστασία του ανωτέρω δικαιώματος από τα συνυπογράφοντα κράτη. Τέλος, βάσει της προαναφερθείσας Σύμβασης, το συμφέρον του παιδιού (κάτω των 18 ετών) αποτελεί πρωταρχικό κρατικό μέλημα.

Reality Check: Η προστασία των παιδιών και των σχολείων στις σύγχρονες εμπόλεμες ζώνες

Το Μάρτιο του 2014, η ειδική απεσταλμένη του Γενικού Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών, Leila Zerrougui, σε συνεργασία με τη UNICEF, ξεκίνησαν την εκστρατεία «Children, Not Soldiers», στα πλαίσια του Working Group του ΟΗΕ «Children and Armed Conflict», για την αντιμετώπιση της παιδικής καταναγκαστικής στρατολόγησης -τόσο από τα κράτη και τις κυβερνήσεις, όσο και από ένοπλες ομάδες-, και την προστασία των δικαιωμάτων των παιδιών, συμπεριλαμβανομένου και του δικαιώματος στην εκπαίδευση. Τα συμβαλλόμενα στην εν λόγω εκστρατεία κράτη είναι το Αφγανιστάν, το Τσαντ, η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, η Μιανμάρ, η Σομαλία, το Νότιο Σουδάν, το Σουδάν και η Υεμένη.

Οι μαζικές απαγωγές παιδιών από μη-κρατικούς φορείς και τρομοκρατικές οργανώσεις- όπως η Boko Haram και το Ισλαμικό Κράτος- συνεχίζουν να λαμβάνουν χώρα, τόσο στη Μέση Ανατολή, όσο και στην Κεντρική Αφρική. Οι επιθέσεις και επιδρομές σε σχολεία είναι καθημερινό φαινόμενο σε πλήθος κρατών, κατά παράβαση τόσο του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου, όσο και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι συνέπειες για τα θύματα αυτών των πρακτικών, για τις οικογένειές τους και τις ευρύτερες τοπικές κοινωνίες είναι καταστροφικές. Συνεπεία των ανωτέρω, τα ψηφίσματα 1998 (2011) και 2143 (2014) του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών -σύμφωνα με τα οποία τα κράτη οφείλουν να απέχουν από ενέργειες που εμποδίζουν την πρόσβαση των παιδιών στην εκπαίδευση- πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψη στο μέλλον. Μόλις το 2015 πραγματοποιήθηκαν δολοφονικές επιθέσεις σε σχολεία στην Ακτή Ελεφαντοστού, στο Αφγανιστάν, στην Υεμένη, στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και στη Νιγηρία.

Στη Συρία 14 εκατομμύρια παιδιά επηρεάζονται άμεσα από τον πόλεμο που μαίνεται σε ολόκληρη τη χώρα, από τα οποία 2,6 εκατομμύρια δεν έχουν καμία πρόσβαση στην εκπαίδευση. Αντίστοιχη κατάσταση επικρατεί για 8,2 εκατομμύρια παιδιά στο Ιράκ, τα οποία έχουν εγκαταλείψει τα σπίτια τους. Στο Αφγανιστάν τα παιδιά αποτελούν εξαιρετικά ευάλωτη ομάδα απέναντι στις εγκληματικές δράσεις των εξτρεμιστικών τζιχαντιστικών οργανώσεων. Οι Talibans χρησιμοποιούν τα παιδιά ως στρατιώτες, ως κατασκόπους και ως ανθρώπινες ασπίδες, ενώ η πρακτική των βομβιστικών επιθέσεων αυτοκτονίας συνεχίζεται. Στο πεδίο δράσης της ISIS, τα σχολεία αποτελούν στόχους στρατιωτικών επιθέσεων. Μόνο το 2014, 157 σχολεία καταστράφηκαν ολοσχερώς έπειτα από εκρήξεις που προκλήθηκαν από βομβιστικές επιθέσεις, ενώ 537 σχολεία σταμάτησαν τη λειτουργία τους έπειτα από απειλές των Talibans και άλλων εξτρεμιστικών οργανώσεων. Τέλος, δεν μπορεί να παραλειφθεί η αναφορά στα 276 κορίτσια που απήχθησαν από την Boko Haram στη Νιγηρία, τα 153 αγόρια κουρδικής καταγωγής που απήχθησαν από τον ISIS στη Συρία, και τα εκατοντάδες παιδιά της φυλής Yazidi τα οποία απήχθησαν στο Δυτικό Ιράκ.

Δυστυχώς, οι τελευταίες εξελίξεις ξεπέρασαν και την πιο νοσηρή φαντασία. Μόλις στις 4 Απριλίου 2017 -την επομένη, δηλαδή, της πολύνεκρης τρομοκρατικής επίθεσης στο μετρό της Αγίας Πετρούπολης στη Ρωσία- έγινε εκτεταμένη χρήση τοξικών χημικών ουσιών στην επαρχία Idlib, στα βορειοδυτικά σύνορα της Συρίας με την Τουρκία. Τα θύματα αυτής της επίθεσης -η οποία ανάγεται σε έγκλημα κατά της ανθρωπότητας, σύμφωνα με το Δίκαιο του Πολέμου- ανέρχονται ή ξεπερνούν τα 100, και είναι κατ’ εξοχήν μικρά παιδιά, τα οποία πήγαιναν στο σχολείο νωρίς το πρωί της Τρίτης. Ενώ όλα δείχνουν ως ενόχους το καθεστώς του Assad και τη συμμαχική Ρωσική Κυβέρνηση, οι τελευταίοι αρνούνται πεισματικά κάθε ανάμειξη. Ταυτόχρονα, καταστράφηκε ολοσχερώς με εναέριο βομβαρδισμό το μοναδικό εναπομείναν νοσοκομείο της περιοχής που θα μπορούσε να περιθάλψει τα εκατοντάδες θύματα της επίθεσης. Πρόκειται επιβεβαιωμένα για τη χειρότερη επίθεση με χημικές ουσίες έναντι άμαχου πληθυσμού, έπειτα από την επίθεση του καθεστώτος του Assad στην πόλη Ghouta, κοντά στη Δαμασκό, το 2013.

Γίνεται σαφές, λοιπόν, ότι κάθε άλλο παρά ιδανική είναι η σημερινή κατάσταση στις εμπόλεμες περιοχές παγκοσμίως. Η εφαρμογή του «Δικαίου του Πολέμου» μένει στα λόγια, και καταστρατηγείται από τις ένοπλες μη κρατικές οργανώσεις και από τα ίδια τα κράτη. Δυστυχώς πρόκειται για φαύλο κύκλο, δεδομένου ότι η περιορισμένη πρόσβαση στην εκπαίδευση, σε συνδυασμό με τη φτώχεια, την ανέχεια και την ανεργία, καθιστούν τα παιδιά ακόμα πιο ευάλωτους στόχους στρατολόγησης από εξτρεμιστικές οργανώσεις που υπόσχονται ένα «σταθερό εισόδημα». Τόσο τα κράτη ως υποκείμενα του Διεθνούς Δικαίου, όσο και οι διεθνείς οργανώσεις -με προεξάρχοντα τα Ηνωμένα Έθνη- οφείλουν να εντοπίσουν μηχανισμούς που θα διασφαλίζουν την υλοποίηση και τήρηση του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου. Δεν υπάρχει νομοθετικό κενό! Είναι καιρός το υφιστάμενο νομοθετικό πλαίσιο να εφαρμοστεί από όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη.

Πηγές:

  1. UN General Assembly. (1966). International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights. [online] Refworld. Available at: http://www.refworld.org/docid/3ae6b36c0.html [Accessed 4 Apr. 2017].
  2. UN General Assembly. (1989). Convention on the Rights of the Child. [online] Refworld. Available at: http://www.refworld.org/docid/3ae6b38f0.html [Accessed 4 Apr. 2017].
  3. International Committee of the Red Cross. (1977). Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I). [online] Refworld. Available at: http://www.refworld.org/docid/3ae6b36b4.html [Accessed 4 Apr. 2017].
  4. International Committee of the Red Cross. (1977). Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of Non-International Armed Conflicts (Protocol II). [online] Refworld. Available at: http://www.refworld.org/docid/3ae6b37f40.html [Accessed 4 Apr. 2017].
  5. International Committee of the Red Cross. (1949). Geneva Convention Relative to the Protection of Civilian Persons in Time of War (Fourth Geneva Convention). [online] Refworld. Available at: http://www.refworld.org/docid/3ae6b36d2.html [Accessed 4 Apr. 2017].
  6. International Committee of the Red Cross. (1907). Treaties, States parties, and Commentaries – Hague Convention (IV) on War on Land and its Annexed Regulations, 1907. [online] Available at: https://ihl-databases.icrc.org/ihl/INTRO/195 [Accessed 4 Apr. 2017].
  7. UN Security Council. (2014). Security Council resolution 2143 (2014) [on children and armed conflict]. [online]  Refworld. Available at: http://www.refworld.org/docid/533ac1164.html [Accessed 4 Apr. 2017].
  8. UN Security Council. (2011). Security Council resolution 1998 (2011) [on children and armed conflict]. [online] Available at: http://www.refworld.org/docid/51f7b2b54.html [Accessed 4 Apr. 2017].
  9. UN Economic and Social Council. (1999). General Comment No. 13: The Right to Education (Art. 13 of the Covenant). [online] Refworld. Available at: http://www.refworld.org/docid/4538838c22.html [Accessed 4 Apr. 2017].
  10. OHCHR. (2010). Committee on the Rights of the Child – CRC/C/OPAC/COL/CO/1. [online] Available at: http://www2.ohchr.org/english/bodies/crc/docs/CRC.C.OPAC.COL.CO.1.doc [Accessed 4 Apr. 2017].
  11. Balta, A. (2015). Protection of schools during armed conflict. [online] International Crime Database. Available at: http://www.internationalcrimesdatabase.org/upload/documents/20151022T145433-Alina%20Balta_ICD%20Brief_FINAL.pdf [Accessed 4 Apr. 2017].
  12. United Nations. (2015). Security Council Report S/PV.7414. [online] Available at: http://www.securitycouncilreport.org/atf/cf/%7B65BFCF9B-6D27-4E9C-8CD3-CF6E4FF96FF9%7D/s_pv_7414.pdf [Accessed 4 Apr. 2017].
  13. Protectingeducation.org. (2017). Safe Schools Declaration and Guidelines for Protecting Schools and Universities from Military Use during Armed Conflict. [online] Available at: http://protectingeducation.org/guidelines [Accessed 4 Apr. 2017].
  14. BBC News. (2017). Syria conflict: ‘Chemical attack’ in Idlib kills 58. [online] Available at: http://www.bbc.com/news/world-middle-east-39488539 [Accessed 1 May 2017].
  15. BBC News. (2017). Syria chemical ‘attack’: Russia faces fury at UN Security Council. [online] Available at: http://www.bbc.com/news/world-middle-east-39500319 [Accessed 1 May 2017].

Tagged under:

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest