Η Sykes-Picot τότε και σήμερα

Ο περασμένος Μάιος σηματοδότησε τη συμπλήρωση εκατό χρόνων από τη σύναψη της συμφωνίας Sykes-Picot, της συμφωνίας αυτής που χάραξε την πορεία των λαών της Μέσης Ανατολής, και που μέχρι σήμερα η περιοχή βιώνει τις συνέπειες της υπογραφής της. Ο Βρετανός Sykes και ο Γάλλος Picot επιλέχθηκαν από τις κυβερνήσεις τους, αντίστοιχα, με σκοπό το διαμοιρασμό του Αραβικού Κόσμου σε ζώνες επιρροής που εξυπηρετούσαν τα συμφέροντα των χωρών τους, εν όψει της πτώσης της ήδη αδύναμης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ουσιαστικά αυτό που επιθυμούσαν οι δύο δυνάμεις τη δεδομένη στιγμή, ήταν ο “φιλικός διακανανονισμός” των συμφερόντων τους στη Μέση Ανατολή, αποφεύγοντας την πρόκληση οποιασδήποτε μεταξύ τους σύγκρουσης.

Τα κριτήρια σύμφωνα με τα οποία μοιράστηκαν οι ζώνες επιρροής δεν ήταν εθνολογικά και δεν έλαβαν υπόψη δημογραφικά στοιχεία, πληθυσμιακά δεδομένα και τις ανάγκες εκάστης περιοχής. Η αρχική συμφωνία περιελάμβανε τον έλεγχο της Κωνσταντινούπολης, των στενών της Μαύρης Θάλασσας και της Αρμενίας από τη Ρωσία, η Βρετανία θα αναλάμβανε τη νοτιότερη Μεσοποταμία ως τη Βασόρα, και οι Γάλλοι βρέθηκαν επόπτες μιας περιοχής που συμπεριελάμβανε το Λίβανο, τη Συρία και την Κιλικία. Η Παλαιστίνη θα αποτελούσε διεθνές έδαφος.

20160521_wom203_2

Source: The Economist

Η πτώση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όμως, έφερε αρκετές αλλαγές στα προαναφερθέντα σχέδια. Οι Οθωμανοί, υπό την ηγεσία του Kemal, αποσύρθηκαν από την Ανατολία. Η περιοχή της Μοσούλης, αρχικά υπό γαλλικό έλεγχο, πέρασε στα χέρια των Τούρκων και έπειτα παραδόθηκε στους Βρετανούς – γεγονός που συνδέθηκε με το μέλλον του Ιράκ, γενικότερα. Όπως είναι κατανοητό, η ύπαρξη φυσικών πόρων και -κυρίως- πετρελαίου στα εδάφη αυτά αποτέλεσε μήλον της Έριδος για τις εποπτεύουσες δυνάμεις, γι’ αυτό και οι διαδοχικές αλλαγές της πρωτοκαθεδρίας.

Εν τέλει, η κατάσταση διαμορφώθηκε ως εξής: Οι Χασεμίτες, εκδιωγμένοι από τη Συρία και έχοντας χάσει εδάφη που περιελάμβαναν τις ιερές τους πόλεις, Μέκκα και Μεδίνα, κατέληξαν στη δημιουργία της σημερινής Σαουδικής Αραβίας. Ένα μέρος αυτών κατέφυγε στο Ιράκ, και ένα άλλο στην Υπεριορδανία, σημερινή Ιορδανία. Οι Μαρωνίτες αναπτύχθηκαν κυρίως στο Λίβανο, χωρίς να επιτύχουν τον πλήρη έλεγχό του, ενώ οι Κούρδοι, που επιθυμούσαν ένα ανεξάρτητο γι’ αυτούς κράτος, διασπάστηκαν σε τέσσερα κράτη, μην έχοντας καταφέρει την πραγμάτωση του σκοπού τους ως τις μέρες μας. Τέλος, μέρος των εδαφών της Παλεστίνης δόθηκε στους Εβραίους.

Έκτοτε ένας αδιάκοπος αναβρασμός επικρατεί στην ευρύτερη περιοχή, όπου οι εντάσεις, οι πολεμικές συγκρούσεις και οι διαμάχες επί των εδαφών της έχουν γίνει, πλέον, απαραίτητο συνοδευτικό της ύπαρξής της. Πάντα επίκαιρο παραμένει το ζήτημα της διαμάχης μεταξύ Ισραήλ και Παλαιστινίων, που έχει προκαλέσει μια σειρά απο αραβο-ισραηλινούς πολέμους και πηγή αναταραχών για ολόκληρο τον Αραβικό κόσμο ενώ, παρά τις όποιες προσπάθειες τερματισμού των διαφορών, η επίλυση του προβλήματος προβλέπεται εξαιρετικά δυσοίωνη – με όποιες συνέπειες φέρει αυτό μαζί του. Σημαντικός, επίσης, παράγοντας για την εξέλιξη των γεγονότων στην περιοχή υπήρξε η διώρυγα του Σουέζ καθώς, φυσικά, και τα αποθέματα πετρελαίου στα εδάφη αυτά. Το Σουέζ έχει αποτελέσει σημαντικό αντικείμενο διαμάχης όσον αφορά στον έλεγχό του, καθώς το κανάλι είναι σημαντική πηγή δύναμης και πλούτoυ για όποιον το διοικεί, αφού είναι η μεγαλύτερη διώρυγα της υφηλίου και αποτελεί το σημαντικότερο συνδετικό κρίκο της Μεσογείου με την Ερυθρά Θάλασσα. Η κρίση του Σουέζ, το 1956, μεταξύ Βρετανίας, Γαλλίας και Ισραήλ, υπήρξε σημαντικός σταθμός, καθώς ανέδειξε το ρόλο των ΗΠΑ -που μεσολάβησαν για τον τερματισμό της κρίσης- στην περιοχή, και σηματοδότησε την εμπλοκή τους στο παρόν και το μέλλον του Αραβικού Κόσμου.

Τα φυσικά αποθέματα πετρελαίου, παρότι σε αφθονία, δεν έχουν καταφέρει να προσδώσουν στα κράτη τα αναμενόμενα οικονομικά οφέλη· η πλειοψηφία του αραβικού πληθυσμού, επί δεκαετίες, βρίσκεται βυθισμένη στη φτώχεια και αντιμετωπίζει εξαιρετικά υποβαθμισμένες συνθήκες διαβίωσης, με μισθούς εξευτελιστικούς, ενώ τα ποσοστά των ανθρώπων που δεν έχουν πρόσβαση σε βασικά αγαθά, αξίζουν ιδιαίτερη προσοχή. Φυσικά, το βάρος της ευθύνης δεν αποδίδεται στη συμφωνία αυτή καθ’ αυτή και το ρόλο, κατ’ επέκταση, των κρατών που επιδίωξαν να αποκτήσουν κάποια συμφέροντα στην περιοχή, αλλά κατά ένα σημαντικό ποσοστό σε πρόσωπα και ηγέτες των ίδιων αυτών χωρών. Το ιστορικό της περιοχής χαρακτηρίζεται από μια συνεχή και βίαιη πάλη εξουσίας. Σήμερα, σε πέντε σχεδόν κράτη, η κυβέρνηση δεν έχει τον πλήρη έλεγχο των εδαφών της. Ο Λίβανος βρίσκεται σε αυτήν την κατάσταση εδώ και αρκετές δεκαετίες, το Ιράκ επίσης, ενώ η Συρία, η Λιβύη και η Υεμένη αντιμετωπίζουν προβλήματα τέτοιας φύσεως τα τελευταία χρόνια. Απ’ όλα τα κράτη του Αραβικού κόσμου που βίωσαν τα επαναστατικά κινήματα της Αραβικής Άνοιξης, το μόνο με επιτυχία που σήμερα βρίσκεται σε σταθερή κατάσταση, συγκριτικά με τα υπόλοιπα, χαρακτηρίζεται η Τυνησία – η οποία, μάλιστα, τιμήθηκε για το λόγο αυτό με το Νόμπελ Ειρήνης, την περασμένη χρονιά.

Επιπλέον, με εξαίρεση λίγες “μοναρχίες πετρελαίου” που κατάφεραν να χτίσουν εκθαμβωτικές πόλεις στην άμμο, οι περισσότερες αραβικές οικονομίες στάθηκαν αδύναμες να προσφέρουν μια μακροχρόνια ευημερία, καθώς δεν μπόρεσαν να εκμεταλλευτούν προς όφελός τους την παγκοσμιοποίηση, αλλά κάλυψαν την αδυναμία τους σπαταλώντας χρήματα από τις εξαγωγές πετρελαίου. Οι αποτυχημένες προσπάθειες μίμησης του σχετικά φιλελεύθερου κινεζικού οικονομικού μοντέλου, σε συνδυασμό με ισχυρό πολιτικό έλεγχο, κατέληξαν σε μια άλλη εκδοχή του πάλαι ποτέ σοβιετικού καθεστώτος. Στον Αραβικό κόσμο η μερική φιλελευθεροποίηση κατά τη δεκαετία του 1990 προκάλεσε -αρχικά- ευνοιοκρατία, και στη συνέχεια μια γενική δυσαρέσκεια που τελικά έριξε ολόκληρα καθεστώτα.

Ερχόμενοι στο σήμερα, υπάρχει, όπως είπαμε, το αγκάθι της αραβο-ισραηλινής σύγκρουσης, που δε μέλλει να βρει λύση σύντομα· το ζήτημα των Κούρδων που μάχεται για τη δική του ανεξαρτησία σε τέσσερα διαφορετικά κράτη, τη Συρία, το Ιράν, το Ιράκ και την Τουρκία, ενώ δεν θα μπορούσε να λείπει ο εμφύλιος της Συρίας, που προς το παρόν αποτελεί την πιο σημαντική πηγή συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή, και έχει προκαλέσει τον εκτοπισμό εκατομμυρίων ανθρώπων. Με την κατάσταση ως έχει, και όπως φαίνεται να συνεχίζει, η Μέση Ανατολή, μάλλον, δεν θα είναι αυτό που οι χάρτες δείχνουν σε λίγα χρόνια. Διαφορετικοί δρώντες να πολεμούν μεταξύ τους, μαζικές μετακινήσεις προσώπων και εσωτερικά εκτοπισμένων προσφύγων που εγκαθίστανται σε γειτονικά εδάφη, πληθυσμοί που μάχονται για την ανεξαρτησία τους, και άλλοι για την κατάκτηση ή διατήρηση εξουσίας, όλα με την αδιάκοπη υποστήριξη και ανάμειξη τρίτων παραγόντων, όπως της Ρωσίας, του Ιράν, του Ισραήλ, της Σαουδικής Αραβίας, της Τουρκίας και των ΗΠΑ, των οποίων τα συμφέροντα, ως γνωστόν -μεταξύ τους- αντικρουόμενα, αποτελούν τους βασικούς “ιθύνοντες” πολιτικής και εξελίξεων των γεγονότων στον Αραβικό κόσμο, μην έχοντας φυσικά κανένα νομικό δικαίωμα, αλλά ούτε και την πρόθεση για οικοδόμηση οποιασδήποτε νομικής βάσης στην ευρύτερη περιοχή.

Φαίνεται, λοιπόν, να υπάρχει μια -κατά κάποιο τρόπο- αναβίωση της συμφωνίας Sykes-Picot στις μέρες μας, με την εμπλοκή, φυσικά, περισσότερων δρώντων, των οποίων οι ως τώρα -αλλά και μέλλουσες- κινήσεις απειλούν να αλλάξουν σημαντικά, αν όχι ριζικά, τα μέχρι πρότινος γνωστά σύνορα του Αραβικού κόσμου. Ίσως, ακόμη, μιλάμε για μια νέα, τύπου Sykes-Picot, συμφωνία, που μπορεί να μην αποτυπώνει εγγράφως ζώνες επιρροής και διαμοιρασμό εδαφών, έχει όμως, αναμφισβήτητα, τη σιωπηρή συμμετοχή όλων των ενδιαφερομένων μερών.

 

ΠΗΓΕΣ:

http://www.britannica.com/event/Sykes-Picot-Agreement

https://www.project-syndicate.org/commentary/reconciling-with-sykes-picot-by-richard-n–haass-2016-05

http://www.economist.com/news/special-report/21698444-hundred-years-after-sykes-picot-agreement-carved-up-ottoman-empire-new-arab

http://www.economist.com/news/special-report/21698442-sykes-picot-carve-up-led-century-turbulence-unintended-consequences

http://www.aljazeera.com/programmes/aljazeeraworld/2016/05/sykes-picot-lines-sand-160518114434646.html

Έχει περάσει αρκετός χρόνος (2 έτη) από τη δημοσίευση αυτού του άρθρου. Παρακαλούμε συνεχίστε στην ανάγνωσή του έχοντας υπόψη την ημερομηνία δημοσίευσης.

Tagged under:

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest