Πώς το εμπόριο όπλων με τη Σαουδική Αραβία συμβάλλει στην ανθρωπιστική κρίση στην Υεμένη

Τον Μάρτιο του 2015, κάτι που ξεκίνησε ως μια εσωτερική διαμάχη στην Υεμένη ανάμεσα στην κυβέρνηση του Προέδρου Abd-Rabbu Mansour Hadi και στο επαναστατικό κίνημα των Houthis, εξελίχθηκε μετά από έντονες συγκρούσεις σε μία διεθνής κρίση. Τα γεγονότα κορυφώθηκαν με την ανάμειξη της Σαουδικής Αραβίας, που είχε ως στόχο την αποκατάσταση της κυβέρνησης του προέδρου Hadi. Συγκεκριμένα, μία εκτενής αεροπορική εκστρατεία πραγματοποιείται από τη Σαουδική Αραβία μαζί με ένα συνασπισμό 8 άλλων κρατών (Μπαχρέιν, Αίγυπτος, Ιορδανία, Κουβέιτ, Μαρόκο, Κατάρ, Σουδάν και Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα), θορυβημένοι από την υποστήριξη των Houthis από το Ιράν (UN Human Rights Council, 2015).

Βεβαία, κανένας δεν μπορεί να ξεκινήσει μία πολεμική εκστρατεία χωρίς ένα βασικό και άκρως απαραίτητο συστατικό: όπλα και πυρομαχικά. Παράγει, λοιπόν, κάθε χώρα που συμμετέχει σε πολεμικές συγκρούσεις όπλα; Η απάντηση είναι όχι. Για αυτό υπάρχει ένα καλά οργανωμένο δίκτυο εμπορίας όπλων, το οποίο το 2016 έφτασε πάνω 375 δισεκατομμύρια δολάρια σε κέρδη (Stockholm International Peace Research Institute, 2017a). Τη μερίδα του λέοντος στα κέρδη επωμίζονται -σαφώς- δυτικές χώρες, με τις ΗΠΑ και την Αγγλία να διαδραματίζουν πρωταγωνιστικό ρολό, και τη ζήτηση να προέρχεται, κυρίως, από Μέση Ανατολή και τη Νοτιοανατολική Ασία (Stockholm International Peace Research Institute, 2017b). Η διεθνής κοινότητα προσπαθεί κατά καιρούς να θέσει περιορισμούς στις πολεμικές συγκρούσεις, π.χ. μέσω του ανθρωπιστικού δικαίου. Μία προσπάθεια τέτοιου είδους, όσον αφορά στον περιορισμό της διαθεσιμότητας συμβατικών όπλων, είναι η δημιουργία της Συνθήκης για το εμπόριο όπλων (ATT από εδώ και πέρα). Η ATT τέθηκε σε ισχύ τον Δεκέμβριο του 2014, με στόχο την υπεύθυνη μεταφορά όπλων και την εξάλειψη του “παράνομου εμπορίου” για τη μείωση του ανθρώπινου πόνου, και την προώθηση της ειρήνης και ασφάλειας.  

Η περίπτωση της Υεμένης

Από τη στιγμή που κλιμακώθηκε η κρίση στην Υεμένη (με την εμπλοκή της Σαουδικής Αραβίας), ο άμαχος πληθυσμός βρίσκεται σε καθημερινή απειλή. Συμφώνα με στοιχεία διάφορων ανθρωπιστικών οργανώσεων, οι αεροπορικές επιθέσεις των συμμαχικών δυνάμεων στοχοποιούν σκοπίμως πολίτες αλλά και υποδομές, συμπεριλαμβανομένων νοσοκομείων, σχολείων, υπαίθριων αγορών αλλά και τόπων λατρείας, το οποίο αποτελεί μία κατάφορη καταπάτηση του ανθρωπιστικού δικαίου (Amnesty International, 2015; Human Rights Watch 2015a).

Επίσης, έχουν γίνει αναφορές για χρήση βομβών διασποράς, οι  οποίες απαγορεύονται σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, όχι μόνο γιατί με αυτό τον τρόπο σκοτώνονται ή τραυματίζονται αδιακρίτως άμαχοι, αλλά και γιατί οι βόμβες που εκτοξεύουν μπορεί να προκαλέσουν τραυματισμούς σε μεταγενέστερο χρονικό διάστημα από την αρχική επίθεση (Amnesty International, 2015). Οι συμμαχικές δυνάμεις έχουν επιπλέον επιβάλλει τον ναυτικό και αεροπορικό αποκλεισμό της Υεμένης, το οποίο έχει επιδεινώσει ακόμα περισσότερο την ανθρωπιστική κρίση, συμβάλλοντας σε σοβαρές ελλείψεις σε τρόφιμα, φάρμακα και καύσιμα (Human Rights Watch, 2017). Αυτό αποτελεί ένα σοβαρό κίνδυνο για μία χώρα που βασίζεται για το 90% των τροφίμων και καυσίμων της σε εισαγωγές (Human Rights Watch, 2015b). Η έλλειψη καυσίμων σημαίνει, μεταξύ άλλων, ότι πολλές γεννήτριες που υποστηρίζουν τη λειτουργία νοσοκομείων και την άντληση νερού δεν λειτουργούν πια (Human Rights Watch, 2015b).

Παρά την ύπαρξη στοιχείων που καταδεικνύουν την κατάσταση στην Υεμένη και τις κατάφορες παραβιάσεις του ανθρωπιστικού δικαίου από τη μεριά της Σαουδικής Αραβίας, πολλές χώρες συνεχίζουν να εμπορεύονται όπλα με τις εν λόγω συμμαχικές δυνάμεις. Στις χώρες αυτές συγκαταλέγονται η Αγγλία, η Γαλλία, η Γερμανία, η Ιταλία, το Μαυροβούνιο, η Ολλανδία, η Ισπανία, η Σουηδία και η Ελβετία (ATT Monitor, 2016b). Φυσικά τα πρωτεία έχουν και οι ΗΠΑ, οι οποίες συνεχίζουν να είναι ο μεγαλύτερος προμηθευτής όπλων της Σαουδικής Αραβίας, όντας βέβαια μόνο υπογράφων και όχι συμβαλλόμενο μέρος της ΑΤΤ (ATT Monitor, 2016a).

Εφαρμόζοντας την ΑΤΤ για την εξασφάλιση του ανθρωπιστικού δικαίου

Καθώς τα συμβατικά όπλα συνεχίζουν να διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο σε μερικές από τις μεγαλύτερος ένοπλες συγκρούσεις, όσοι περιορισμοί τίθενται στη μεταφορά και στο εμπόριό τους συνιστούν ουσιώδες στοιχείο κάθε ανθρωπιστικής αντίδρασης. Σύμφωνα με τις τέσσερις Συνθήκες της Γενεύης του 1949, όλα τα κράτη πρέπει να σέβονται το ανθρωπιστικό δίκαιο κατά τη διάρκεια διεξαγωγής ενόπλων συγκρούσεων. Μέσω αυτής της λογικής, τα κράτη έχουν την ευθύνη να διασφαλίζουν ότι τα όπλα και τα πυρομαχικά που πουλούν δεν αναμένεται να χρησιμοποιηθούν για εγκλήματα πολέμου (ICRC, 2017). Αυτή ακριβώς την αρχή ενσωματώνει και η ΑΤΤ στις διατάξεις της (ICRC, 2017). Συγκεκριμένα, οι χώρες μελή της ΑΤΤ απαγορεύεται να πουλήσουν ή να μεταφέρουν όπλα σε χώρες που γνωρίζουν ότι θα τα χρησιμοποιήσουν για “την τέλεση γενοκτονίας, εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας, για σοβαρές παραβιάσεις των Συμβάσεων της Γενεύης του 1949, επιθέσεις κατά αντικειμένων των πολιτών ή πολιτών που προστατεύονται ως τέτοιες, ή την τέλεση άλλων εγκλημάτων πολέμου, όπως ορίζονται από διεθνείς συμφωνίες στις οποίες είναι συμβαλλόμενο μέρος” (United Nations, 2013). Επιπλέον, απαιτείται από το εξαγωγικό κράτος να διενεργεί μια πλήρη αξιολόγηση του κράτους-εισαγωγέα πριν από κάθε αγοραπωλησία για να διασφαλιστεί ότι τα όπλα αυτά δεν θα χρησιμοποιηθούν για να υπονομευόσουν την ειρήνη και την ασφάλεια με έναν από τους ανωτέρω τρόπους (United Nations, 2013).

Στη θεωρία οι παραπάνω προβλέψεις έχουν στόχο να μειώσουν τον ανθρώπινο πόνο που προέρχεται από το ανεξέλεγκτο εμπόριο όπλων, και να συμβάλλουν στη λογοδοσία των αρμόδιων κρατών. Μία πιο προσεκτική ανάλυση της ΑΤΤ όμως φέρνει στο φως σημαντικές αδυναμίες του εν λόγω συστήματος. Αρχικά, η συνθήκη υπαγορεύει την απαγόρευση εξαγωγής και μεταφοράς όπλων, μόνο αν διαπιστωθεί “επιτακτικός κίνδυνος” (overriding risk). Η χρήση της έννοιας του “επιτακτικού κίνδυνου” θεωρείται ότι δίνει την ευχέρεια στις χώρες να αποφασίσουν ότι δεν εμπίπτουν οι ακραίες ή εξαιρετικές περιστάσεις που απαιτούνται για να διακοπεί το εμπόριο (Ceasefire, 2013). Σε αυτή την περίπτωση οι χώρες-προμηθευτές χρησιμοποιούν έννοιες όπως το “δικαίωμα της αυτοάμυνας” ή η ανάγκη για “περιφερειακής σταθερότητα” για να δικαιολογήσουν πιθανές παραβιάσεις από τους αγοραστές τους (Ceasefire, 2013). Ο στόχος αύξησης της διαφάνειας και λογοδοσίας των χωρών είναι σαφώς δύσκολο να επιτευχθεί από μια διεθνή συνθήκη χωρίς αρμόδια όργανα λογοδοσίας ή υποχρεωτική υποβολή εκθέσεων. Επιπλέον, τα προβλήματα εντείνονται καθώς υπεύθυνες για την διενέργεια της σχετικής αξιολόγησης του κίνδυνου της εξαγωγής όπλων είναι η χώρα εξαγωγής, και όχι κάποιο διεθνές και -όσο το δυνατόν- αμερόληπτο όργανο. Χωρίς να υπάρχει δυνατότητα επιβολής κυρώσεων για τυχόν παραβιάσεις ή διεθνής λογοδοσίας των κρατών, η ΑΤΤ ουσιαστικά νομιμοποιεί το εμπόριο όπλων, χωρίς ουσιαστικά να επιτυγχάνει την απαγόρευση του «παράνομου εμπορίου όπλων».

Επίλογος

Ακόμα και αν η ΑΤΤ έχει κενά, σαφώς είναι προτιμότερη από το να μην υπάρχει καμία διεθνής συνθήκη για να ρυθμίζει το εμπόριο όπλων. Η ΑΤΤ, όμως, δεν θα πρέπει να θεωρηθεί ως ο τελικός σκοπός, αλλά ως ένα πρώτο βήμα για την ρύθμιση ενός σημαντικού εμπορίου, το οποίο πριν το 2014 είχε λιγότερους περιορισμούς από ότι το εμπόριο μπανάνας, όπως σατυρικά υποστηρίζει η Oxfam (Oxfam, 2012). Η υιοθέτηση μίας συνθήκης για το εμπόριο όπλων αντιπροσωπεύει τόσο ένα εντυπωσιακό επίτευγμα όσο και μια αποτυχία για την προσπάθεια ελέγχου όπλων. Αυτό σαφώς απεικονίζεται στο παράδειγμα της Υεμένης, όπου η μεταφορά όπλων και πυρομαχικών στη Σαουδική Αραβία τροφοδοτεί τη σύγκρουση και μία εκτενή ανθρωπιστική κρίση. Σαφώς δεν είναι μόνο τα μέρη τις σύγκρουσης όμως που φέρουν ευθύνη για τις παραβιάσεις του ανθρωπιστικού δικαίου και του δικαίου των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ευθύνη στα όσα συμβαίνουν στην Υεμένη πρέπει να αναγνωριστεί και στα δυτικά κράτη, τα οποία -κατά παραβίαση των υποχρεώσεών τους, συμφωνά με την ΑΤΤ- παρέχουν όπλα ώστε να συνεχίζονται οι συγκρούσεις. Η κατάσταση στην Υεμένη επιδεινώνεται, χωρίς να διαφαίνεται το τέλος των συγκρούσεων, με αμάχους να πεθαίνουν, πάνω από 17 εκατομμύρια ανθρώπους να κινδυνεύουν από την πείνα, και τις κοινωνικές υπηρεσίες να έχουν καταρρεύσει. Αυτό που η Υεμένη καταδεικνύει είναι ότι απαιτείται μια επανεξέταση της πολιτικής που ακολουθούν τα κράτη στην Υεμένη, αλλά και του διεθνούς συστήματος ελέγχου της εμπορίας όπλων για την αποφυγή παρόμοιων ανθρωπιστικών κρίσεων στο μέλλον.  Η ανεξέλεγκτη εμπορία όπλων και η ανεύθυνη χρήση τους μπορεί να οδηγήσει μόνο σε περισσότερο ανθρώπινο πόνο και σε κλιμάκωση των ανθρωπιστικών κρίσεων ανά τον κόσμο.

Πηγές:

  1. Amnesty International. (2015). Yemen: The Forgotten War. https://www.amnesty.org/en/latest/news/2015/09/yemen-the-forgotten-war/
  2. ATT Monitor. (2016). Dealing in Double Standards, How Arms Sales To Saudi Arabia Are Causing Human Suffering in Yemen. https://www.amnesty.org.uk/files/webfm/Documents/issues/att_monitor_case_study_2_-_saudi_arabia_-_final_version.pdf
  3. ATT Monitor. (2016). Update to case study: Dealing in Double Standards, How Arms Sales To Saudi Arabia Are Causing Human Suffering in Yemen. http://armstreatymonitor.org/en/wp-content/uploads/2016/09/ATT-Monitor-Case-Study-2-Update-120916.pdf
  4. Ceasefire. (2013). The Arms Trade Treaty: A historic and momentous failure. https://ceasefiremagazine.co.uk/failure-arms-trade-treaty/
  5. Human Rights Watch. (2015). What Military Target Was in My Brother’s House. https://www.hrw.org/report/2015/11/26/what-military-target-was-my-brothers-house/unlawful-coalition-airstrikes-yemen
  6. Human Rights Watch. (2015). Yemen: Coalition Blocking Desperately Needed Fuel. https://www.hrw.org/news/2015/05/10/yemen-coalition-blocking-desperately-needed-fuel
  7. Human Rights Watch. (2017). Yemen: Coalition Blockade Imperils Civilians. https://www.hrw.org/news/2017/12/07/yemen-coalition-blockade-imperils-civilians
  8. ICRC. (2015). Yemen: Attacks on health care facilities must stop. https://www.icrc.org/en/document/yemen-attacks-health-care-facilities-must-stop
  9. ICRC. (2017). Understanding the Arms Trade Treaty from a Humanitarian Perspective. https://www.icrc.org/en/publication/4252-understanding-arms-trade-treaty-humanitarian-perspective
  10. Oxfam. (2012). What’s the deal with bananas and the global arms trade? https://politicsofpoverty.oxfamamerica.org/2012/06/comparing-bananas-to-the-global-arms-trade/
  11. Safeword and Amnesty International. (2015). The Lawfulness of the Authorisation by the United Kingdom of Weapons and Related Items for Export to Saudi Arabia  in the context of Saudi Arabia’s Military Intervention in Yemen. https://www.saferworld.org.uk/resources/publications/1023-the-lawfulness-of-the-authorisation-by-the-united-kingdom-of-weapons-and-related-items-for-export-to-saudi-arabia-in-the-context-of-saudi-arabias-military-intervention-in-yemen
  12. Stockholm International Peace Research Institute. (2017). Data for total arms sales for the SIPRI Top 100 for 2002–16. https://www.sipri.org/databases/armsindustry
  13. Stockholm International Peace Research Institute. (2017). Global Arms industry: first rise in arms sales since 2010. https://www.sipri.org/media/press-release/2017/global-arms-industry-first-rise-arms-sales-2010-says-sipri
  14. UN Human Rights Council. (2015). Report of the United Nations High Commissioner for Human Rights: Situation of human rights in Yemen. https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/A_HRC_30_31_AEV.pdf
  15. United Nations. (2013). Arms Trade Treaty. https://unoda-web.s3.amazonaws.com/wp-content/uploads/2013/06/English7.pdf

Tagged under:

Η Ιφιγένεια Πιλάτου είναι φοιτήτρια στο Μεταπτυχιακό Τμήμα του Πανεπιστημίου της Βιέννης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Ασχολείται με τις ξένες γλώσσες, τον εθελοντισμό και κατέχει εμπειρία εργασίας σε ΜΚΟ και διεθνείς οργανισμούς. Ως άτομο παρουσιάζει έντονη κοινωνική ανησυχία και θεωρεί τα ανθρώπινα δικαιώματα ως πηγή έμπνευσης και προσωπικής εξέλιξης.

Website: https://powerpolitics.eu/

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest