Η Ευρωπαϊκή πρωτοβουλία «Πέρα από το ΑΕΠ» και περιεκτικότεροι περιβαλλοντικοί και κοινωνικοί δείκτες

Οι δείκτες αποτελούν το μέσο που βοηθάει στην αριθμητική απεικόνιση των δεδομένων που λαμβάνουμε από το περιβάλλον, από μια κοινωνία και οικονομία, και άρα την καλύτερη κατανόησή τους. Πραγματώνουν έναν πολύ σημαντικό ρόλο σχετικά με την αποκωδικοποίηση των δεδομένων που λαμβάνει κανείς από ένα οικοσύστημα ή μία οικονομία, και άρα ένα “ζωτικό” εργαλείο κατά την παραγωγή πολιτικών προγραμμάτων και κατά την αξιολόγησή τους, καθώς δείχνουν αν οι πολιτικές ήταν επιτυχείς και είχαν τα επιθυμητά αποτελέσματα, ή θα πρέπει να αναθεωρηθούν και να υιοθετηθούν νέες τακτικές.

Στις μέρες μας, τα περισσότερα κράτη βιώνουν κάποιο είδος “κρίσης” (οικονομική, κοινωνική, πολιτική) – κατάσταση που οδηγεί στην υποβάθμιση της ζωής των πολιτών, όχι μόνο σε οικονομικό επίπεδο, αλλά αναφορικά με την ποιότητα γενικότερα. Το πρόβλημα αυτό επιτείνεται περαιτέρω, καθώς η καταγραφή του συχνά δεν επιτυγχάνεται, και έτσι μένει εκτός υπολογισμού στις παραμέτρους ελέγχου της προόδου, και άρα στο συνυπολογισμό του σχετικά με τα διορθωτικά μέτρα που πρέπει να υιοθετηθούν. Οι πολίτες πλέον δεν αρκούνται σε ποσοτική πρόοδο, αλλά απαιτούν ουσιαστική ποιότητα ζωής, και άρα πολιτικά μέτρα που να στοχεύουν σε αυτό. Εξ αυτού, το αίτημα των πολιτών για αλλαγή του τρόπου μέτρησης της προόδου και των δεικτών που την απεικονίζουν είναι όλο και συχνότερο. Οι περιβαλλοντικοί και κοινωνικοί δείκτες αποτελούν ακριβώς αυτό το εργαλείο που θα καταφέρει να παρουσιάσει τις αποδείξεις για την κατάσταση των, μέχρι πρόσφατα, παραγκωνισμένων πλευρών της ανθρώπινης ζωής.

Το ΑΕΠ και η αποτυχία του να αποτυπώσει ποιοτική πρόοδο

Από την εποχή της δημιουργίας του τη δεκαετία του 1930, το Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν χρησιμοποιείται παγκοσμίως ως ο κύριος δείκτης για την οικονομική ανάπτυξη και πρόοδο γενικότερα. Το ΑΕΠ “είναι η νομισματική αξία όλων των τελικών προϊόντων και υπηρεσιών που παράγονται εντός των συνόρων μιας χώρας σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο” (Investopieda, GDP). “Συνήθως μετράται προσθέτοντας τις προσωπικές καταναλωτικές δαπάνες ενός λαού (πληρωμές από νοικοκυριά για αγαθά και υπηρεσίες), τις δημόσιες δαπάνες (δημόσιες δαπάνες για την παροχή αγαθών και υπηρεσιών, υποδομές, πληρωμές χρεών κλπ.), τις καθαρές εξαγωγές (αξία των εξαγωγών μιας χώρας μείον την αξία των εισαγωγών) και του καθαρού σχηματισμού κεφαλαίου (η αύξηση της αξίας του συνολικού αποθέματος κεφαλαίων ενός έθνους από κεφαλαιουχικά αγαθά)” (Constanza, R. και άλλοι, 2009).

Παρά την εκτεταμένη χρήση του, το ΑΕΠ είναι, στην πραγματικότητα, ένα πολύ εξειδικευμένο εργαλείο που αποσκοπεί στη μέτρηση μόνο της οικονομικής δραστηριότητας και επιδόσεων – και όχι της οικονομικής ευημερίας, όπως υποθέτουν λανθασμένα πολλοί άνθρωποι. Αναζητά την οικονομική ανάπτυξη και λαμβάνει υπόψη γεγονότα που μπορεί να είναι αρνητικά για την κοινωνική ευημερία, όπως οι πόλεμοι ή οι φυσικές καταστροφές, εάν αυτά οδηγούν σε αύξηση της ανάπτυξης, και έτσι “αγνοεί τις αλλαγές στις φυσικές, κοινωνικές και ανθρώπινες συνιστώσες του κοινοτικού κεφαλαίου στις οποίες στηρίζεται η κοινότητα για συνεχιζόμενη ύπαρξη και ευημερία“(Constanza, R. και άλλοι, 2009. Πέρα από το ΑΕΠ). Η αποτυχία του ΑΕΠ, για να αντικατοπτρίσει πραγματικά τις αλλαγές στην ποιότητα ζωής, είναι ένας από τους κύριους λόγους που ο κόσμος αποφάσισε να ψάξει για άλλους, νέους δείκτες, που είναι κατάλληλοι για να αντανακλούν τις σημερινές προκλήσεις και να μετρήσουν την πρόοδο, τον πραγματικό πλούτο και την ευημερία.

Η Διάσκεψη «Πέρα από το ΑΕΠ»

Το 2007 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η Λέσχη της Ρώμης, ο ΟΟΣΑ και το WWF διοργάνωσαν τη διάσκεψη “πέρα από το ΑΕΠ”, η οποία “συγκέντρωσε πάνω από 650 αντιπροσώπους από περισσότερες από 50 χώρες για να διερευνήσει πώς μπορεί να βελτιωθεί η μέτρηση της προόδου, και η ευημερία των εθνών(Συνοπτικά σημειώσεις από τη διάσκεψη πέρα από το ΑΕΠ- Σημειώσεις από τις παρουσιάσεις και τη συζήτηση). Υπογραμμίζοντας τη σημασία για αλλαγή και για τον κόσμο να προχωρήσει σε έναν πιο βιώσιμο τρόπο διαβίωσης και κατανάλωσης, ο στόχος της διάσκεψης ήταν να ανακαλυφθούν ποιοι δείκτες θα ήταν καλύτεροι να μετρήσουν την πραγματική πρόοδο – όχι μόνο την οικονομική όπως κάνει το ΑΕΠ, αλλά ταυτόχρονα την κοινωνική και βιώσιμη ανάπτυξη μιας κοινωνίας και την ευημερία του λαού της. Οι συμμετέχοντες στη διάσκεψη κατέστησαν σαφή την ανάγκη να δημιουργηθούν και να χρησιμοποιηθούν δείκτες “πιο περιεκτικοί από εκείνους του ΑΕΠ που ενσωματώνουν κοινωνικά και περιβαλλοντικά ζητήματα” (Επιτροπή της ΕΕ, Διάσκεψη του 2007). Τα βασικά σημεία που αναδείχθηκαν στο συνέδριο ήταν η ανάγκη να έχουν οι κυβερνήσεις, επιχειρήσεις και οι πολίτες πρόσβαση σε “έγκυρα δεδομένα ποιότητας” για να συνεχίσουν την ανάπτυξη “ολοκληρωμένων οικονομικο-περιβαλλοντικών λογαριασμών για τη μέτρηση των φυσικών πόρων και για τη διευκρίνιση των υπηρεσιών οικοσυστήματος που παρέχουν, καθώς και ότι αυτή η δράση θα πρέπει να πραγματοποιείται σε πολλαπλά επίπεδα και πεδία“.

Ο χάρτης της ΕΕ για το 2009

Το 2009, σε συμφωνία με τους στόχους που τέθηκαν από τη διάσκεψη “Πέρα από το ΑΕΠ”, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε το έγγραφο πολιτικής της “Πέρα από το ΑΕΠ: Μετρήσεις προόδου σε έναν μεταβαλλόμενο κόσμο” (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2009). Αυτό το έγγραφο καταγράφει τα επόμενα βήματα που πρέπει να γίνουν για να μετρηθεί σωστά η κοινωνική πρόοδος. Χωρίς να παραβλέπει πλήρως τη συμβολή του ΑΕΠ, ο χάρτης της ΕΕ για το 2009 παρουσιάζει τις πέντε βασικές δράσεις που υποστηρίζουν τον στόχο της Επιτροπής της ΕΕ να “αναπτύξει δείκτες που παρέχουν βελτιωμένη βάση για τη δημόσια συζήτηση και τη χάραξη πολιτικής” (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2009). Οι πέντε βασικές ενέργειες ήταν:

  • Συμπλήρωση του ΑΕΠ με ιδιαίτερα συγκεντρωτικούς περιβαλλοντικούς και κοινωνικούς δείκτες
  • Πληρέστερες πληροφορίες σε πραγματικό χρόνο για λήψη αποφάσεων
  • Ακριβέστερη αναφορά σχετικά με τη διανομή και τις ανισότητες
  • Ανάπτυξη ενός Ευρωπαϊκού Πίνακα επιδόσεων για την Αειφόρο ανάπτυξη
  • Επέκταση των εθνικών λογαριασμών σε περιβαλλοντικά και κοινωνικά ζητήματα (Επιτροπή της ΕΕ, 2009)

Η πρόοδος των «Πέρα από το ΑΕΠ» δράσεων

  • Περιβαλλοντικοί Δείκτες

Με βάση τις διάφορες εκθέσεις που έχουν δημοσιευθεί, εστιάζοντας στους περιβαλλοντικούς δείκτες, ο Χάρτης προχώρησε στην ιδέα της δημιουργίας διαφορετικών πιλοτικών δεικτών με παρόμοιες “ικανότητες” με το ΑΕΠ. Δύο περιβαλλοντικοί δείκτες που έχουν δημιουργηθεί προς το παρόν, είναι αμφότεροι σε πιλοτικό επίπεδο. Ο πρώτος λέγεται “Δείκτης της ΕΕ για τις περιβαλλοντικές πιέσεις” και “θα αντικατοπτρίζει τη ρύπανση και άλλες βλάβες στο περιβάλλον (« πιέσεις ») που παράγονται στην επικράτεια της ΕΕ” (Επιτροπή της ΕΕ, 2013). Δηλαδή, δημιουργήθηκε για να μετρήσει τις προσπάθειες της ΕΕ για περιβαλλοντικά ζητήματα, παρακολουθώντας τις περιβαλλοντικές “πιέσεις” για την ΕΕ και τα μέλη της για σχεδόν μια δεκαετία, ώστε να αντληθούν και να αναλυθούν οι τάσεις. “Η μείωση της αξίας του δείκτη θα δείξει ότι σημειώνεται πρόοδος στην εγχώρια περιβαλλοντική προστασία” (Επιτροπή της ΕΕ, 2013). Ο δεύτερος είναι ο “Δείκτης για τις παγκόσμιες περιβαλλοντικές επιπτώσεις και τους δείκτες οικολογικής απόδοσης”, ένα πιλοτικό σύνολο δεικτών σχετικά με περιβαλλοντικό αντίκτυπο που βασίζεται στον κύκλο ζωής, αρχικά, για όλα τα μέλη της ΕΕ-27 σαν σύνολο, και μόνο για τη Γερμανία ατομικά. “Ο βασικός σκοπός είναι η μέτρηση των παγκόσμιων περιβαλλοντικών επιπτώσεων κατά μήκος της αλυσίδας εφοδιασμού που σχετίζονται με την ευρωπαϊκή κατανάλωση και την οικολογική αποδοτικότητα της χρήσης των πόρων” (Επιτροπή της ΕΕ, 2013)

  • Κοινωνικοί Δείκτες

Όσον αφορά τους κοινωνικούς δείκτες, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημιούργησε το δείκτη “Αριθμός ατόμων που κινδυνεύουν από τη φτώχεια ή τον κοινωνικό αποκλεισμό”, που “λαμβάνει υπόψη τρεις πτυχές της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού: σχετικά χαμηλό εισόδημα, έλλειψη βασικών αγαθών και υπηρεσιών, και την ύπαρξη μόνο χαλαρής σύνδεσης με την αγορά εργασίας” (Επιτροπή της ΕΕ, 2013) και αποτελεί τον κύριο δείκτη υλοποίησης της στρατηγικής ΕΕ 2020. “Το Ευρωπαϊκό Στατιστικό Σύστημα έχει θεσπίσει ένα λεπτομερές σύνολο δεικτών ποιότητας ζωής που καλύπτουν ένα πλήρες φάσμα των διαστάσεων ποιότητας ζωής, συμπεριλαμβανομένης την προοπτική ευημερίας(Επιτροπή της ΕΕ, 2013), καθώς η καλή ποιότητα ζωής έχει γίνει στόχος για κάθε άτομο, αλλά και για την κοινωνία ως σύνολο. Ο δείκτης ποιότητας ζωής λαμβάνει υπόψη όλες τις εννέα διαστάσεις της ποιότητας ζωής για να παράσχει τις μετρήσεις του, αξιολογώντας τον υπάρχοντα τρόπο ζωής και τον τρόπο με τον οποίο επηρεάζουν τις πολιτικές. 

  • Δείκτες για την Αειφόρο Ανάπτυξη

Τα τελευταία χρόνια, η Αειφόρος Ανάπτυξη έχει καταστεί η μόνη λύση για την επιβίωση του πλανήτη, και η  ΕΕ, ειδικά μετά την εισαγωγή των Στόχων της Αειφόρου Ανάπτυξης (εφεξής ΣΑΑ) από τον ΟΗΕ, ενσωμάτωσε πλήρως αυτή τη νοοτροπία σε κάθε πτυχή της πολιτικής της, και ιδιαίτερα σε αυτές που αφορούν την οικονομία και το περιβάλλον. Προκειμένου να παρακολουθείται η πρόοδος της ΕΕ προς τους ΣΑΑ, αναπτύχθηκε ένα σύνολο δεικτών ΣΑΑ. Οι Ευρωπαϊκοί δείκτες ΣΑΑ είναι δείκτες ήδη έτοιμοι προς χρήση από το 2010, προκειμένου να “παρακολουθήσουν την πρόοδο, να ερμηνεύσουν τα αποτελέσματα για να καταλήξουν εάν οι πολιτικές είναι επιτυχείς ή αν χρειάζεται να αλλάξουν και, τέλος, να εξασφαλίσουν την τακτική παραγωγή δεδομένων” (ΕΕ Επιτροπή, 2017). Οι δείκτες ΣΑΑ της ΕΕ περιλαμβάνουν περίπου 100 δείκτες, με κάθε στόχο να χρησιμοποιεί έξι δείκτες για τον εαυτό του, εκτός από τους στόχους 14 (Ζωή κάτω από το νερό) και 17 (σύμπραξη για τους στόχους), οι οποίοι χρησιμοποιούν πέντε. Οι Δείκτες ΣΑΑ της ΕΕ είναι πάντα σε συμφωνία με τα διεθνή, τα ευρωπαϊκά και τα εθνικά πρότυπα.

Προκειμένου οι δείκτες να οδηγήσουν στη διαμόρφωση πολιτικών, πρέπει να παρέχουν ενημερωμένα δεδομένα – κάτι το οποίο δεν καταφέρνουν πολλοί δείκτες, επειδή δεν μπορούν να έχουν εύκολα έτοιμα και μεταδοτικά αποτελέσματα. Προκειμένου να επιλυθεί αυτό, η ΕΕ συνέλαβε την ιδέα της δημιουργίας ενός πίνακα αποτελεσμάτων. Ο πίνακας αποτελεσμάτων Αειφόρου Ανάπτυξης έχει το ρόλο να συμπληρώσει τους Δείκτες ΣΑΑ και να “συμβάλει στην επικοινωνία των συνολικών επιτευγμάτων και προκλήσεων που οι ίδιοι οι Δείκτες δεν καταφέρνουν να κάνουν(Επιτροπή της ΕΕ, 2013).

  • Περιβαλλοντικοί Λογαριασμοί

Οι περιβαλλοντικοί λογαριασμοί περιγράφουν τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ οικονομίας, ιδιωτικών νοικοκυριών και περιβάλλοντος(environmentalaccounting.at, 2017). Η ιδέα της περιβαλλοντικής οικονομικής λογιστικής ξεκίνησε πριν από 25 χρόνια, αλλά μόλις πρόσφατα συμφωνήθηκαν οι μέθοδοι και, συνεπώς, το έργο προχώρησε. Η περιβαλλοντική λογιστική είναι ένα στατιστικό σύστημα που προσπαθεί να παρακολουθεί τη “συμβολή του περιβάλλοντος στην οικονομία” και την “επίδραση της οικονομίας στο περιβάλλον, τις πιέσεις που του ασκεί ” (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2016). Οι περιβαλλοντικοί λογαριασμοί παρέχουν πληροφορίες για πολλά περιβαλλοντικά και οικονομικά ζητήματα, και δημιουργούν έτσι ένα “ολοκληρωμένο πλαίσιο για την παραγωγή δεδομένων και τον υπολογισμό των δεικτών(Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2016). Είναι σε θέση να αποκαλύψουν διαρθρωτικές τάσεις και να “κάνουν τους δείκτες να υπολογίζονται πιο σταθερά, συμπεριλαμβάνοντας και τις κοινωνικές πτυχές της αειφόρου ανάπτυξης(Επιτροπή της ΕΕ, 2016). Οι λογαριασμοί αφορούν πλέον έξι ενότητες: εκπομπές στον ατμοσφαιρικό αέρα, περιβαλλοντικούς φόρους, οικονομία λογαριασμούς ροής υλικού, οι λογαριασμοί δαπανών προστασίας του περιβάλλοντος, οι λογαριασμοί του τομέα των περιβαλλοντικών αγαθών και υπηρεσιών, και οι λογαριασμοί ροής της φυσικής ενέργειας. Οι λογαριασμοί “σε συνδυασμό με νέες στατιστικές μεθόδους μπορούν να παράγουν δείκτες” (Επιτροπή της ΕΕ, 2013) που παρακολουθούν τη σχέση μεταξύ περιβάλλοντος και οικονομίας, και γι’ αυτό αποτελούν σημαντικό μέρος της προόδου προς πιο περιεκτικούς περιβαλλοντικούς δείκτες.

Επίλογος

Η Ευρωπαϊκή πρωτοβουλία “Πέρα από το ΑΕΠ” αποτελεί το πρώτο βήμα της ΕΕ προς ένα πιο περιεκτικό σύστημα διασταυρωμένου ελέγχου, με σκοπό να επιτευχθεί μια ολική και αντιπροσωπευτική εικόνα της οικονομίας, κοινωνίας και περιβάλλοντος στην επικράτειά της, αλλά και παγκοσμίως.

Πηγές:

  1. Constanza, R. (2009). Beyond GDP: The Need for New Measures of Progress. https://www.bu.edu/pardee/files/documents/PP-004-GDP.pdf
  2.  EU Commission official page. (n.d.). 2007 conference. http://ec.europa.eu/environment/beyond_gdp/2007_conference_en.html
  3. EU Commission. (2007). Summary notes from the Beyond GDP conference Highlights from the presentations and the discussion. http://ec.europa.eu/environment/beyond_gdp/download/bgdp-summary-notes.pdf
  4. Investopedia. (2017). Gross Domestic Product – GDP. https://www.investopedia.com/terms/g/gdp.asp
  5. EU Commission. (2017). EU Roadmap 2009. http://ec.europa.eu/environment/beyond_gdp/EUroadmap_en.html
  6. EU Commission. (2013). Progress on ‘GDP and beyond’ actions. http://ec.europa.eu/environment/enveco/pdf/SWD_2013_303.pdf
  7. EU Commission. (2017). EU SDG INDICATOR SET. http://ec.europa.eu/eurostat/documents/276524/7736915/EU-SDG-indicator-set-with-cover-note-170531.pdf
  8. environmentalaccounting.at, (n.d.). What are environmental accounts? http://www.umweltgesamtrechnung.at/ms/ugr/en/ugr_introduction/
  9. EU Commission. (2016). Report from the commission to the european parliament and the council on the implementation of Regulation (EU) No 691/2011 on European environmental economic accounts. http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52016DC0663&from=EN
  10.  EU Commission. (2009). GDP and beyond Measuring progress in a changing world. http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52009DC0433&from=EN

Tagged under:

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest