Κούβα: Η ενεργειακή πενία… τέχνας κατεργάζεται!

Στην είσοδο του κόλπου του Μεξικού, μόλις λίγες δεκάδες ναυτικά μίλια από τις ακτές της Φλόριντα, βρίσκεται το νησί της Κούβας. Η γεωγραφική της θέση έμελλε να αποτελέσει ταυτόχρονα το μεγάλο της πλεονέκτημα, αλλά και την πηγή όλων των δεινών της. Η γειτνίασή της με τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, και οι πολιτικές που χρησιμοποίησαν οι τελευταίες για να ξεριζώσουν τον κομμουνισμό που άπλωνε τις ρίζες του στο μικρό νησί, την οδήγησαν σε οικονομική και -κυρίως- ενεργειακή ασφυξία. Όμως, σήμερα -ενάντια σε όλα τα προγνωστικά- η Κούβα είναι ακόμα «ζωντανή», και ίσως στο μέλλον αποτελέσει μια χώρα-ενεργειακό πρότυπο.

Για να κατανοήσει κανείς τις σχέσεις και τις ισορροπίες μεταξύ των κρατών, όπως αυτές διαμορφώνονται στη σύγχρονη εποχή, οφείλει να ανατρέξει στην ιστορία. Στην περίπτωση της Κούβας, η αμερικανική επιρροή υπήρξε πάντοτε έντονη, αρχής γενομένης από το 1895, όταν ξεκίνησε ο Δεύτερος Πόλεμος για την Ανεξαρτησία του νησιού από την Ισπανική Αυτοκρατορία. Κι αυτό είναι απόλυτα λογικό. Τοποθετημένη στρατηγικά κάτω ακριβώς από το «μαλακό υπογάστριο» των Ηνωμένων Πολιτειών, η Κούβα αποτελούσε ένα μόνιμο αγκάθι για την υπερδύναμη – την αχίλλειο πτέρνα της. Ο στόχος, λοιπόν, της Αμερικής ήταν η άγρυπνη παρακολούθηση και ο συνεχής έλεγχος του νησιού. Σημείο καμπής στις σχέσεις των δύο χωρών υπήρξε η Κουβανική Επανάσταση του 1959. Με την επικράτηση της ομάδας των ανταρτών, την εκδίωξη από την εξουσία του απολυταρχικού Προέδρου Fulgencio Batista, αλλά κυρίως με τη στροφή του νέου ηγέτη της χώρας, Fidel Castro, προς μια ολοένα και πιο κομμουνιστική πολιτική, η Αμερική είδε το μεγαλύτερο εφιάλτη της να παίρνει σάρκα και οστά μπροστά στα μάτια της.

Έτσι, στις 19 Οκτωβρίου του 1960, με αφορμή την εθνικοποίηση από την κυβέρνηση Castro αμερικανικών επιχειρήσεων (οι περισσότερες από τις οποίες ήταν διυλιστήρια πετρελαίου), οι Ηνωμένες Πολιτείες επέβαλαν εμπάργκο στην Κούβα, το οποίο τον Φεβρουάριο του 1962 επεκτάθηκε σε όλα τα προϊόντα. Με αυτόν τον τρόπο, οι Αμερικανοί στόχευαν να φράξουν όλες τις «αναπνευστικές οδούς» του νησιού. Μέσα σε λίγες μόλις ημέρες, οι επιπτώσεις του αποκλεισμού ήταν εμφανείς. Οι ελλείψεις σε τρόφιμα, φάρμακα και ενέργεια ήταν δραματικές. Έτσι, όμως, οι Ηνωμένες Πολιτείες έσπρωξαν την απελπισμένη Κούβα κατευθείαν στην αγκαλιά της Ε.Σ.Σ.Δ., και επισφράγισαν την κομμουνιστική μοίρα του νησιού. Για σχεδόν τρεις δεκαετίες, η Κούβα εξαρτιόταν ενεργειακά αποκλειστικά από τις εισαγωγές αργού πετρελαίου από τη Σοβιετική Ένωση.

«Καμήλα» εν δράσει. Προϊόν διασταύρωσης μεταξύ νταλίκας και λεωφορείου, η «καμήλα» εξυπηρετεί καθημερινά τους κατοίκους της Αβάνας.

Το Δεκέμβρη του 1991, όμως, ο «σοβιετικός κόσμος» κατέρρευσε. Με την πτώση της Ε.Σ.Σ.Δ., η Κούβα βρέθηκε για άλλη μια φορά στο χείλος της ενεργειακής αβύσσου. Δεν είναι τυχαίο ότι η περίοδος αυτή ονομάστηκε από τον Fidel Castro «Ειδική Περίοδος». Οι διακοπές ρεύματος στην Αβάνα έφταναν μέχρι και τις 16 ώρες την ημέρα. Λόγω της έλλειψης καυσίμων, τα μέσα μαζικής μεταφοράς, αλλά και τα περισσότερα ιδιωτικά οχήματα ακινητοποιήθηκαν. Όμως, οι πολυμήχανοι Κουβανοί δεν το έβαλαν κάτω. Τη θέση των παροπλισμένων αυτοκινήτων τους πήραν πάνω από ένα εκατομμύριο ποδήλατα, τα οποία εισήχθησαν από την Κίνα, όπως επίσης και ορισμένα αυτοσχέδια οχήματα με το παρωνύμιο «καμήλες», τα οποία μπορούν να μεταφέρουν μέχρι και 300 άτομα. Πέρα από «καμήλες», όμως, στους δρόμους της πρωτεύουσας άρχισαν να κάνουν την εμφάνισή τους άλογα και γαϊδουράκια. Τέλος, στα λιγοστά ιδιωτικά αυτοκίνητα που είχαν τη δυνατότητα να κινούνται άρχισε να ισχύει η αρχή του «όλοι οι καλοί χωράνε», καθώς καμία θέση δεν έμενε άδεια.

Στην Αβάνα, η έλλειψη καυσίμων οδήγησε επίσης σε έλλειψη τροφίμων, αφού αυτά συνήθως προέρχονταν από τις αγροτικές περιοχές του νησιού. Η λύση σε αυτό το πρόβλημα δόθηκε και πάλι από τους ευρηματικούς κατοίκους της πρωτεύουσας. Σταδιακά, και με την υποστήριξη της πολιτείας, οι ταράτσες των σπιτιών και οι κοινόχρηστοι χώροι μετατράπηκαν σε περιβόλια και μποστάνια. Η έλλειψη λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων, μάλιστα, οδήγησε τους ερασιτέχνες, αλλά και τους επαγγελματίες καλλιεργητές στην παραγωγή και χρήση βιολογικών φυτοφαρμάκων και λιπασμάτων, μέρος των οποίων η Κούβα εξάγει σήμερα σε χώρες της Λατινικής Αμερικής.

Η ενεργειακή ένδεια της Κούβας

Το πρόβλημα, όμως, της ενεργειακής επάρκειας είναι πολύ ευρύτερο από αυτό των μεταφορών και της μετακίνησης, κι εξακολουθεί να υφίσταται. Οι απαντήσεις στο ενεργειακό πρόβλημα έπρεπε να βρεθούν μέσα στο ίδιο το νησί. Η Κούβα δεν διαθέτει κοιτάσματα άνθρακα, στα οποία θα μπορούσε να στραφεί για να καλύψει τις ενεργειακές της ανάγκες. Διαθέτει, όμως, κοιτάσματα πετρελαίου και φυσικού αερίου.

Στις αρχές του αιώνα μας, οι προσδοκίες για την ανακάλυψη σημαντικών κοιτασμάτων πετρελαίου στην κουβανική υφαλοκρηπίδα προσήλκυσαν πετρελαϊκές εταιρείες από χώρες όπως η Βραζιλία, η Βενεζουέλα, αλλά και η Ινδία, η Ισλανδία και η Κίνα. Όμως, οι μεγάλες προσδοκίες μέχρι στιγμής δεν επιβεβαιώνονται. Ενώ η Κούβα υποστηρίζει ότι υπάρχουν 20 δις βαρέλια πετρελαίου στην ΑΟΖ της, οι ΗΠΑ κατεβάζουν τον αριθμό αυτό στα 5 δις.

Ό,τι κι αν συμβαίνει στο κουβανικό υπέδαφος, κάπου 50.000 βαρέλια πετρελαίου παράγονται ημερησίως – ποσό που καλύπτει περίπου το ένα τρίτο των ενεργειακών αναγκών της χώρας. Ύστερα από την υπογραφή συμφωνίας μεταξύ της Κούβας και της Βενεζουέλας, η οποία υπογράφηκε το 2000 και ανανεώθηκε το 2014, η πρώτη εισάγει καθημερινά από τη δεύτερη περίπου 80.000 βαρέλια πετρελαίου.

Εκτός από την εκμετάλλευση του υπόγειου πλούτου της, η Κούβα στρέφεται προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, μιας και επιθυμεί να γίνει κάποια στιγμή ενεργειακά αυτόνομη.

Η Αβάνα επενδύει στην αιολική ενέργεια, κυρίως μετά τη θέσπιση του Νέου Ενεργειακού Προγράμματος του 2015.

Μέχρι στιγμής, μόλις το 4% της ενέργειας προέρχεται από εναλλακτικές πηγές, υπάρχουν όμως πολλά σχέδια εν εξελίξει. Ένα παράδειγμα αποτελεί η παραγωγή ηλεκτρισμού από βιομάζα ζαχαροκάλαμου, βασικού εξαγώγιμου προϊόντος της Κούβας. Σε ένα από τα προγράμματα που μελετούν τις δυνατότητες των βιοκαυσίμων, χρησιμοποιείται το φυτό Jatropha curcas, το οποίο παράγει μη- βρώσιμο έλαιο που μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως καύσιμο. Επίσης, οι Κουβανοί επιστήμονες ψάχνουν τρόπους παραγωγής καυσίμων από φυτά, όπως ο καφές και το ρύζι. Ήδη στις αρχές του 21ου αιώνα, στο νησί λειτουργούσαν 100 μονάδες παραγωγής βιοκαυσίμων.

Η γεωγραφική της θέση, κοντά στον Τροπικό του Καρκίνου, χαρίζει στην Κούβα μια προσπίπτουσα ηλιακή ακτινοβολία που ξεπερνά τα 5 kWh/ m2/ τη μέρα. Όπως είναι φυσικό, η χώρα επικεντρώνει πολλές από τις προσπάθειές της στην εκμετάλλευση αυτού του ενεργειακού μάννα εξ ουρανού. Έτσι, χιλιάδες δημόσια κτήρια -όπως σχολεία και κλινικές- ηλεκτροδοτούνται από ηλιακά πάνελ.

Όλες αυτές οι δράσεις συμπεριλαμβάνονται στο Νέο Ενεργειακό Πρόγραμμα της χώρας, το οποίο έχει στόχο να εξαπλασιάσει τη χρήση ανανεώσιμης ενέργειας μέχρι το 2030.

Σύμφωνα με αυτό, προβλέπεται η κατασκευή 13 μεγάλων αιολικών πάρκων που θα παράγουν 633 MW, άλλα 700 MW θα παράγονται σε νέους φωτοβολταϊκούς σταθμούς, 755 MW θα παράγονται σε μονάδες βιομάζας, ενώ 74 νέες μικρές υδροηλεκτρικές μονάδες θα συνεισφέρουν άλλα 56 MW.

Μέχρι να γίνουν πραγματικότητα όλα αυτά, πάντως, η Κούβα σφίγγει το ζωνάρι: μεγάλες εταιρείες, κρατικές υπηρεσίες, αλλά και οι απλοί πολίτες υποχρεώνονται να περιορίσουν την κατανάλωση ενέργειας. Χάρη σε αυτή την πολιτική, η χώρα σήμερα ξοδεύει το 34% της κηροζίνης, το 40% του υγροποιημένου αερίου πετρελαίου (LPG) και το 80% του πετρελαίου που κατανάλωνε το 2006 – τη χρονιά που ξεκίνησε η λεγόμενη «ενεργειακή επανάσταση». Έτσι, η κατά κεφαλήν κατανάλωση ενέργειας στη χώρα φτάνει μόλις στο 1/8 της αντίστοιχης στις ΗΠΑ.

Συνεχείς δοκιμασίες

Η ενεργειακή και οικονομική απομόνωση της Κούβας αποτέλεσαν το πιο σημαντικό crash test για τις δυνατότητες επιβίωσης και προσαρμοστικότητας των κατοίκων του μικρού νησιωτικού κράτους. Αν και η Κούβα είναι μια χώρα με κατά κεφαλήν εισόδημα που φτάνει μόλις στο 1/10  του αντίστοιχου των ΗΠΑ, κατορθώνει ταυτόχρονα να πετυχαίνει τις ίδιες υψηλές βαθμολογίες με τη γειτονική της χώρα σε δείκτες όπως ο μέσος όρος ζωής, το ποσοστό αλφαβητισμού, ενώ σε ορισμένους κατορθώνει να προηγείται – όπως, για παράδειγμα, στο ποσοστό των παιδιών που είναι εγγεγραμμένα στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση (ποσοστό που αγγίζει το 97% στην Κούβα, ενώ στις Ηνωμένες Πολιτείες φτάνει το 92%). Μάλιστα, η Κούβα κατάφερε να βελτιώσει σε τέτοιο επίπεδο το δημόσιο σύστημα εκπαίδευσης και υγείας της, ώστε να «εξάγει» υψηλής κατάρτισης προσωπικό σε χώρες της Λατινικής Αμερικής.

Ένα άλλο φαινόμενο με σημαντικές προεκτάσεις, που οφείλεται στο ενεργειακό έλλειμμα της Κούβας, είναι η ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής. Οι ίδιες ενεργειακές ελλείψεις που οδηγούν κυβερνητικούς αξιωματούχους να σταματούν στο δρόμο και να επιβιβάζουν στα οχήματά τους απλούς πολίτες, που ωθούν τους κατοίκους της Αβάνας να συγκεντρώνονται γύρω από μια τηλεόραση στα ιδιότυπα και αυτοσχέδια «πολιτιστικά κέντρα», είναι αυτές που ίσως εγχαράσσουν τις αρχές της αδελφικότητας και της ισότητας στο συλλογικό υποσυνείδητο των κατοίκων του νησιού.

Αποκόπτοντας την Κούβα από τον υπόλοιπο κόσμο, η Αμερική έδωσε στο λαό της τη δυνατότητα να αποτελέσει την εξαίρεση. Μια εξαίρεση από τον κανόνα της υπερκατανάλωσης της ενέργειας (και όχι μόνο), η οποία θα μπορούσε να εμπνεύσει κι άλλα κράτη να ακολουθήσουν το δρόμο της ενεργειακής επανάστασης.

Πολλοί είναι εκείνοι που πιστεύουν πως η Κούβα δεν είναι δυνατόν να συντηρηθεί ενεργειακά, ρίχνοντας το βάρος στις ανανεώσιμες πηγές. Επίσης πολλοί είναι και εκείνοι που πιστεύουν πως η προαναγγελθείσα υπογραφή της συμφωνίας ανάμεσα στους δύο πρώην άσπονδους εχθρούς, τις Η.Π.Α. και την Κούβα, καθώς και ο θάνατος του Fidel Castro θα σηματοδοτήσουν την αρχή μιας περιόδου καθολικής αλλαγής για την Κούβα.

Είναι σίγουρο ότι πολλά πράγματα θα αλλάξουν. Αλλά, είναι επίσης βέβαιο ότι οι πολυμήχανοι κάτοικοι του μακρινού νησιού της Καραϊβικής θα προσπαθήσουν να φέρουν στα μέτρα τους τις νέες συνθήκες.

Οι Κουβανοί κατόρθωσαν να κάνουν πράξη αυτό που είχε πει κάποτε ο Αμερικανός πρόεδρος J. F. Kennedy: «Στα κινεζικά, η λέξη κρίση αποτελείται από δύο ιδεογράμματα. Το πρώτο συμβολίζει τον κίνδυνο και το δεύτερο την ευκαιρία». Για αρκετές δεκαετίες, ο λαός της Κούβας έζησε υπό τη σκιά του πρώτου συμβόλου. Χάρη στο πείσμα και την αποφασιστικότητά του, όμως, τα τελευταία χρόνια φαίνεται πλέον να βρίσκεται στον «αστερισμό» του δεύτερου.

Πηγές:

  1. Blauvelt, J. (2014) Cuba’s Energy Challenge. Available at: http://commedia.psu.edu/special-coverage/story/commedia-in-cuba/cubas-energy-challenge (Accessed: 16 January 2017).
  2. Frank, M. (2016) Cuba plans cuts in fuel, electricity consumption: sources. Available at: http://www.reuters.com/article/us-cuba-economy-idUSKCN0ZG3BK (Accessed: 16 January 2017).
  3. Guevara-Stone, L. (2009) La Revolution Energetica: Cuba’s Energy Revolution. Available at: http://links.org.au/node/987 (Accessed: 16 January 2017).
  4. Konold, M. (2011) Cuba Takes Steps to Go “Petro Libre”. Available at: http://blogs.worldwatch.org/revolt/cuba-takes-steps-to-go-%E2%80%9Cpetro-libre%E2%80%9D/ (Accessed: 16 January 2017).
  5. Montes, P. (2016) Energy Crisis in Cuba? Available at: http://www.havanatimes.org/?p=120217 (Accessed: 16 January 2017).
  6. Nations Encyclopedia, Cuba – Energy and Power. Available at: http://www.nationsencyclopedia.com/Americas/Cuba-ENERGY-AND-POWER.html (Accessed: 16 January 2017).
  7. Quinn, M. (2006) The Power of Community: How Cuba Survived Peak Oil. Available at: http://www.resilience.org/stories/2006-02-25/power-community-how-cuba-survived-peak-oil/ (Accessed: 16 January 2017).
  8. Ravsberg, F. (2016) Cuba: the Looming Crisis. Available at: http://www.havanatimes.org/?p=120128 (Accessed: 16 January 2017).
  9. Reve, Wind Energy and Electric Vehicle Review (2015), Cuba to increase renewable energy use by 2030. Available at: http://www.evwind.es/2015/10/16/cuba-to-increase-renewable-energy-use-by-2030/54442 (Accessed: 16 January 2017).

Tagged under:

Λέγομαι Αλεξάνδρα Γουργιώτη. Σπούδασα Διεθνείς Σχέσεις και Δημόσια Διοίκηση στο Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Αν και με ενδιαφέρουν όλα τα θέματα διεθνούς πολιτικής, αποφάσισα να γίνω μέλος στη ομάδα Ενέργειας και Οικονομίας, γιατί οι δύο αυτές έννοιες, κατά την άποψή μου, αποτελούν τις κινητήριες δυνάμεις της σύγχρονης πολιτικής. Στον ελεύθερό μου χρόνο μου αρέσει να διαβάζω, να ασχολούμαι με την κηπουρική και να φτιάχνω κοσμήματα!

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest