Λωζάννη 1923: Η ιστορική πραγματικότητα ενόψει των πρόσφατων αμφισβητήσεων

Ιούλιος 1923: αντιπρόσωποι της Ελλάδας, της Σερβίας, της Ρουμανίας, της Ιταλίας, της Γαλλίας, της Αγγλίας, της Ιαπωνίας και της Τουρκίας υπογράφουν στη Λωζάννη μια ιστορική συνθήκη που καθορίζει τα σύνορα της τελευταίας με την Ελλάδα, τη Βουλγαρία, το Ιράκ και τη Συρία. Σεπτέμβριος 2016: ο πρόεδρος της Τουρκίας, εν μέσω μεγάλης έντασης στη Μέση Ανατολή -λόγω του πολέμου στη Συρία και του προσφυγικού ζητήματος- θέτει ζήτημα επανεξέτασης της ίδιας συνθήκης: «Κάποιοι επιχειρούν να προβάλουν τη Συνθήκη της Λωζάννης ως νίκη. […] Με τη Συνθήκη της Λωζάννης παραχωρήσαμε τα νησιά του Αιγαίου. Όσοι έλαβαν μέρος στις συνομιλίες της Λωζάννης δεν κατάφεραν να σταθούν στο ύψος των περιστάσεων. Σήμερα, βιώνουμε τις επιπτώσεις αυτής της αδυναμίας». Τα ερωτήματα που γεννώνται μετά από αυτή τη δήλωση του Recep Tayyip Erdoğan -ανεξάρτητα από την όποια πολιτική σκοπιμότητά της- είναι ποικίλου ενδιαφέροντος, αφορούν τόσο τη δυνατότητα, όσο και τη σκοπιμότητα μια συζήτησης επί της συνθήκης της Λωζάννης, και μας καλούν να αναζητήσουμε τις απαντήσεις τους στο παρασκήνιο της υπογραφής της, 94 -σχεδόν- χρόνια πριν.

Τι ακριβώς ορίζει η Συνθήκη της Λωζάννης;

Μετά τη λήξη του ελληνοτουρκικού πολέμου (1921-1922), η Συνθήκη των Σεβρών (1920) -που είχε υπογραφεί ανάμεσα στην Οθωμανική κυβέρνηση της Κωνσταντινούπολης και τους συμμάχους της Αντάντ- έχρηζε αντικατάστασης, εφόσον ποτέ δεν τέθηκε σε ισχύ εξ αρχής, λόγω των ραγδαίων πολιτικών εξελίξεων στην Τουρκία. Έτσι, στις 24 Ιουλίου 1923, υπογράφεται η Συνθήκη της Λωζάννης, κατά την οποία αναγνωρίζεται η ελληνική κυριαρχία πάνω στα νησιά της Λήμνου, Λέσβου, Σάμου, Χίου και Ικαρίας, ενώ η Ελλάδα επιστρέφει στην Τουρκία την ανατολική Θράκη, την Κωνσταντινούπολη, την Ίμβρο και την Τένεδο, παραιτούμενη, παράλληλα, από τα δικαιώματά της στη Σμύρνη. Πέρα αυτών, συμφωνείται αναδιανομή του οθωμανικού χρέους, αλλά και ανταλλαγή μειονοτήτων μεταξύ των δύο χωρών – προσέλευση, δηλαδή, Οθωμανών υπηκόων χριστιανικού θρησκεύματος στην Ελλάδα και, αντίστοιχα, Ελλήνων Μωαμεθανών στην Τουρκία.

Οι διατάξεις της συνθήκης της Λωζάννης μπορούν να διακριθούν σε δύο κατηγορίες: Αφενός, σε αυτές που αφορούν το εδαφικό καθεστώς, και αναγνωρίζονται άπαξ (λόγω της αντικειμενικής και αδιαμφισβήτητης, μέχρι και σήμερα, φύσης τους) και, αφετέρου, στις διατάξεις διαρκούς εφαρμογής, οι οποίες αναφέρονται σε μειονότητες. Οι μειονοτικές αυτές διατάξεις χαρακτηρίζονται από μια καινοτόμο διάθεση, αφού, σε μια εποχή που τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν χαίρουν διεθνούς προστασίας στο σύνολό τους, εξασφαλίζουν μια πληρότητα πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων σε μειονότητες, αναγνωρίζοντας το ευάλωτο της φύσης τους.

Πώς φτάσαμε σε αυτή τη συμφωνία;

Κατά τον Α’ Παγκόσμιο πόλεμο, η Ελλάδα και η Τουρκία βρίσκονταν σε αντίπαλα στρατόπεδα ενώ, μετά τη λήξη του, οι δύο χώρες ήρθαν σε ρήξη εξαιτίας των διαφορετικών συμφερόντων της καθεμίας στη Μικρά Ασία. Συγκεκριμένα, μετά τον πόλεμο, υπεγράφη ανάμεσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και τις Συμμαχικές Δυνάμεις η Συνθήκη των Σεβρών (1920), η οποία, όμως, αμφισβητήθηκε από το ανεξάρτητο κίνημα των Νεοτούρκων, του οποίου ηγείτο ο Mustafa Kemal Atatürk. Στο πλαίσιο προσπαθειών συνεννόησης, πραγματοποιήθηκε την άνοιξη του 1921 διάσκεψη στο Λονδίνο, η οποία, όμως, δεν τελεσφόρησε, και το Μικρασιατικό ζήτημα εξελίχθηκε σε πολεμική σύρραξη – γεγονός στο οποίο οδήγησε η προσπάθεια του ελληνικού στρατού να επιβάλει τη Συνθήκη των Σεβρών στους αντιπάλους, στο όνομα των Συμμαχικών Δυνάμεων. Το αποτέλεσμα του ελληνοτουρκικού πολέμου ήταν καταστροφικό για την Ελλάδα, και έχει μείνει στην ιστορία ως «Μικρασιατική Καταστροφή». Εξαιτίας της τεράστιας έκτασης υλικών καταστροφών, αλλά κυρίως ανθρωπίνων απωλειών, οι Μεγάλες Δυνάμεις παρενέβησαν, και τον Οκτώβρη του 1922 υπεγράφη ανακωχή ενώ, το Νοέμβριο του ίδιου έτους, ξεκίνησαν εργασίες στη Λωζάννη, με σκοπό την εύρεση κοινού τόπου για την υπογραφή συνθήκης.

Την προεδρία στην επιτροπή εδαφικών και στρατιωτικών ζητημάτων είχε ο Βρετανός Lord Curzon. Οι προθέσεις του Curzon συνίσταντο στην επίτευξη μιας όσο το δυνατόν ευνοϊκότερης -για τα ευρωπαϊκά συμφέροντα- συνθήκης, με τη διάσπαση της ρωσοτουρκικής συμμαχίας, και την απομόνωση Γαλλίας και Ιταλίας – προθέσεις που υποδήλωναν τη βρετανική υποστήριξη των ελληνικών συμφερόντων.

Σύμφωνα με πληροφορίες από επιστολές και επίσημα τηλεγραφήματα του Λόρδου  με τον επικεφαλής της τουρκικής αντιπροσωπείας, Mustafa İsmet İnönü, οι διαπραγματεύσεις στη Λωζάννη δεν διεξήχθησαν με αμοιβαίο πνεύμα συνεργασίας – καθώς η έντονη απειλητική διάθεση του τελευταίου, όχι μόνο δεν υποδήλωνε θέληση για συμφωνία, αλλά πιθανή πρόθεση συνέχισης των εχθροπραξιών. Ο İnönü, μάλιστα, διεκδίκησε την προεδρία μίας εκ των επιτροπών· το αίτημά του, όμως, απερρίφθη από τον Βρετανό Curzon, αφού ερχόταν σε σύγκρουση με την εθιμική ισχύουσα εναλλαγή των Δυνάμεων στο εν λόγω αξίωμα.

Το απόγειο της τουρκικής αδιαλλαξίας για συνεργασία οδήγησε, το Φεβρουάριο του 1923, στη διακοπή των εργασιών. Οι διαπραγματεύσεις επανελήφθησαν τέλη Απριλίου, και ολοκληρώθηκαν με τις εργασίες της τρίτης επιτροπής, τον Ιούλιο. Στο σημείο αυτό αξίζει να σημειωθεί ότι, στην κάμψη της αδιαλλαξίας αυτής συνέβαλε η άσκηση πίεσης από την ελληνική πλευρά. Αναλυτικότερα, ο στρατηγός Πάγκαλος, μετά τη διακοπή των εργασιών, είχε λάβει εν λευκώ εξουσιοδότηση από την επαναστατική κυβέρνηση για ανασυγκρότηση των ενόπλων δυνάμεων. Έτσι, με μέτρα που έλαβε ο ίδιος, συγκροτήθηκε στον Έβρο ισχυρό στράτευμα (η γνωστή Στρατιά του Έβρου) το οποίο βρισκόταν σε ετοιμότητα να καταλάβει την Κωνσταντινούπολη, ενώ, την ίδια στιγμή, οι τουρκικές ένοπλες δυνάμεις στην απέναντι όχθη ήταν εμφανώς πιο αδύναμες.

Στις 24 Ιουλίου 1923 υπεγράφη, τελικά, η Συνθήκη της Λωζάννης, η οποία -αν και πολυμερής- αποτελεί μέχρι σήμερα τον θεμέλιο λίθο του ελληνοτουρκικού ζητήματος, αφού έχει συντελέσει στη διατήρηση ειρηνικών σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών, πραγματώνοντας, με τον τρόπο αυτό, τον στόχο των εμπνευστών της ελληνοτουρκικής φιλίας, Ελευθερίου Βενιζέλου και Kemal Atatürk.

Fast-forward: ένας αιώνας μετά.

Σχεδόν έναν αιώνα μετά, το ελληνοτουρκικό βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο της διεθνούς επικαιρότητας, αφού οι πόλεμοι στη Συρία έχουν ως αποτέλεσμα τη μετακίνηση ενός μεγάλου κύματος προσφύγων προς τα βαλκανικά παράλια, και την εγκατάστασή τους -ως επί των πλείστων- στη χώρα μας. Ενόψει αυτών των εξελίξεων, πλήθος συζητήσεων και προσπαθειών για διαπραγματεύσεις λαμβάνουν χώρα σε όλη την Ευρώπη. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει, μάλιστα, η στάση του Τούρκου Προέδρου, Recep Tayyip Erdoğan, απέναντι σε αυτήν την ανθρώπινη τραγωδία:

«Το 1920 μας απείλησαν με τη Συνθήκη των Σεβρών, και τελικά μας έπεισαν για την υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάννης. Κάποιοι προσπάθησαν να μας επιβάλουν τη Λωζάννη. […] Τα νησιά, που αν κάνουμε να φωνάξουμε, η φωνή μας θα ακουστεί απέναντι, τα δώσαμε με τη Λωζάννη. […] Τι θα γίνει με την υφαλοκρηπίδα, τι θα γίνει στον αέρα και στο έδαφος, δίνουμε μάχη ακόμη για όλα αυτά. Οι αίτιοι αυτής της κατάστασης είναι αυτοί που κάθισαν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων της συνθήκης αυτής. Δεν στάθηκαν στο ύψος των περιστάσεων και, έτσι, το πρόβλημα το αντιμετωπίζουμε τώρα εμείς».

Η πραγματικότητα, όμως, όπως αυτή διαφαίνεται μέσα από τα ιστορικά γεγονότα, απέχει από αυτό που απεικονίζουν οι δηλώσεις του προέδρου Erdoğan, ο οποίος εκφράζει έντονα τη δυσαρέσκειά του για την αντίθετη στάση της Ε.Ε., κατηγορώντας την ενώπιον του Οργανισμού Ισλαμικής Συνεργασίας στην Κωνσταντινούπολη για υποστήριξη των τρομοκρατικών οργανώσεων, και τονίζοντας ότι η ψήφος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για τη διακοπή των ενταξιακών διαπραγματεύσεων της Ε.Ε. με την Άγκυρα, ουδεμία σημασία θα έχει για την Τουρκία. Σε νέες του δηλώσεις, μάλιστα, καλεί για αναθεώρηση της Συνθήκης της Λωζάννης, υποστηρίζοντας πως η πολιτική απομάκρυνσης της Συρίας -και των υπόλοιπων εμπόλεμων ζωνών- από την Τουρκία εμποδίζει τη γαλήνη και την ασφάλεια των περιοχών αυτών. Επίσης, τονίζει την ανάγκη να ξεκινήσει η συζήτηση για τη Συνθήκη από την αφετηρία των γεγονότων, ισχυριζόμενος ότι, το 1923, η Τουρκία αποδέχθηκε τους όρους ως λύση ανάγκης – αφού οι Μεγάλες Δυνάμεις, με τη Συνθήκη των Σεβρών, στόχευαν στον «διαμελισμό» της.

Εν συνεχεία των ανωτέρω, το τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών θέτει ζήτημα κυριότητας ορισμένων νησίδων και βραχονησίδων στο Αιγαίο, ισχυριζόμενο ότι δεν υπάρχουν θαλάσσια σύνορα μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδας. Καθίσταται απαραίτητο να αναφερθεί, σε αυτό το πλαίσιο, η ένταση που προκλήθηκε στα Ίμια -μόλις τα προηγούμενα εικοσιτετράωρα- με την παραβίαση των ελληνικών χωρικών υδάτων από τουρκικό σκάφος, γεγονός που έχει επαναληφθεί κι άλλες φορές στο παρελθόν.

Όπως και η υπόλοιπη Ευρώπη, έτσι και η Ελλάδα κατακρίνει τις δηλώσεις του Τούρκου προέδρου, χαρακτηρίζοντάς τες ως «απορριπτέες» και «απαράδεκτες«, αμφισβητούσες μια Συνθήκη που αφορά τα σύνορα όλων των χωρών της περιοχής. Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι, ακόμα και μέσα στην ίδια την Τουρκία, υπάρχει διάσταση απόψεων, αφού οι Ρεπουμπλικάνοι -και συγκεκριμένα ο Kemal Kılıçdaroğlu και η Gülsün Bilgehan– όχι μόνο χαρακτηρίζουν τη συνθήκη της Λωζάννης ως «τίτλο ιδιοκτησίας» της Τουρκίας, αλλά και καταδικάζουν εντόνως τις δηλώσεις και τη στάση του Προέδρου της χώρας τους. Εξάλλου, ακόμη και ο ίδιος, λίγους μήνες πριν -μετά την αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος τον Ιούλιο– είχε δώσει τον ίδιο ακριβώς χαρακτηρισμό στη συνθήκη, εγκωμιάζοντάς την.

Φάσκει και αντιφάσκει ο Ερντογάν. Σίγουρα όχι λόγω ημιμάθειας. Ίσως λόγω στρατηγικής ρητορικής, ίσως για να αντιμετωπίσει την πληθώρα εσωτερικών προβλημάτων της χώρας του. Πολλά έχουν ακουστεί, ειπωθεί και γραφτεί· ένα, όμως, είναι σίγουρο: ότι πρόκειται για στρέβλωση της ιστορίας. Και αν θέλουμε να έχουμε μία σταθερά για να αξιολογήσουμε όλα τα ακουσμένα, ειπωμένα και γραμμένα, αυτή πρέπει να είναι τα ιστορικά γεγονότα που οδήγησαν στην υπογραφή της συνθήκης της Λωζάννης – γεγονότα, αν μη τι άλλο, αδιαμφισβήτητα.

ΠΗΓΕΣ:

  1. Tvxs (2011) Το παρασκήνιο της Συνθήκης της Λωζάννης’. Available at: http://tvxs.gr/news/%CF%83%CE%B1%CE%BD-%CF%83%CE%AE%CE%BC%CE%B5%CF%81%CE%B1/%CF%84%CE%BF-%CF%80%CE%B1%CF%81%CE%B1%CF%83%CE%BA%CE%AE%CE%BD%CE%B9%CE%BF-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CF%83%CF%85%CE%BD%CE%B8%CE%AE%CE%BA%CE%B7%CF%82-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%BB%CF%89%CE%B6%CE%AC%CE%BD%CE%BD%CE%B7%CF%82 (Accessed: 18 January 2017).
  2. Efsyn.gr (2016) Απορριπτέες οι τοποθετήσεις Ερντογάν για τη Λωζάννη. Available at: http://www.efsyn.gr/arthro/aporriptees-oi-topothetiseis-erntogan-gia-ti-lozanis (Accessed: 21 January 2017).
  3. Efsyn.gr (2016) Απάντηση του ΥΠ.ΕΞ. στην προκλητική ανακοίνωση της Άγκυρας’. Available at: http://www.efsyn.gr/arthro/apantisi-toy-ypex-stin-proklitiki-anakoinosi-tis-agkyras (Accessed: 21 January 2017).
  4. Efsyn.gr (2016) Τουρκικά «πυρά» κατά του Ερντογάν. Available at: http://www.efsyn.gr/arthro/toyrkika-pyra-kata-toy-erntogan (Accessed: 18 January 2017).
  5. Βασίλης Νέδος (2016) ‘Τσίπρας προς Ερντογάν: Επικίνδυνη η αμφισβήτηση της Συνθήκης της Λωζάνης’. Available at:  http://www.kathimerini.gr/877068/article/epikairothta/politikh/tsipras-pros-erntogan-epikindynh-h-amfisvhthsh-ths-syn8hkhs-ths-lwzanhs (Accessed: 4 February 2017).
  6. Θεμιστοκλής Καλλιγέρης (2013) Στρατιά του Έβρου Ένα ισχυρό χαρτί στο πόκερ της Λωζάννης’. Available at: http://neapolitiki.gr/%CF%83%CF%84%CF%81%CE%B1%CF%84%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%B5%CE%B2%CF%81%CE%BF%CF%85-%CE%B5%CE%BD%CE%B1-%CE%B9%CF%83%CF%87%CF%85%CF%81%CE%BF-%CF%87%CE%B1%CF%81%CF%84/ (Accessed: 4 February 2017).
  7. Η Καθημερινή (2016) Επίθεση Ερντογάν στους Ευρωπαίους’. Available at: http://www.kathimerini.gr/884777/article/epikairothta/kosmos/epi8esh-erntogan-stoys-eyrwpaioys (Accessed: 18 January 2017).
    Η Καθημερινή (2016) ‘Ερντογάν: Η συνθήκη της Λωζάνης είναι συζητήσιμη. Available at: http://www.kathimerini.gr/884683/article/epikairothta/politikh/erntogan-h-syn8hkh-ths-lwzanhs-einai-syzhthsimh (Accessed: 18 January 2017).
  8. Νέα Δομή (1996) Λοζάνη’, Τόμος 20, σσ. 179-180.
  9. Πρόγραμμα Εκπαίδευσης (2014) Χρήστος Ροζάκης: Η Συνθήκη της Λωζάννης στις ρυθμίσεις που αφορούν τις μειονότητες. Available at: https://www.youtube.com/watch?v=H5dG9wr3_aQ (Accessed: 1 February 2017).

Tagged under:

Προπτυχιακή φοιτήτρια στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. [email protected]

Website: https://powerpolitics.eu/

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

X

Pin It on Pinterest

X
Share This