Μανιφέστο για την εκπαίδευση “μετ’ εμποδίων”

“…μα εσύ και μες στη φυλακή θα θυμάσαι πάντοτε την άνοιξη, τη μάνα σου και τον κόσμο. 
Εσύ και μεσ’ απ’ το τετραγωνικό μέτρο του κελιού σου θα συνεχίζεις τον δρόμο σου πάνω στη γη […]. Εσύ και μες στη φυλακή κάθε πρωί θα ξημερώνεσαι πιο νέος, αφού όλο και νέοι αγώνες θ’ αρχίζουνε στον κόσμο, αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος”
 (Λειβαδίτης, 2009). 

Μείζονος σημασίας ζήτημα θεωρείται η εκπαίδευση των κρατουμένων σε σωφρονιστικά ιδρύματα. Θέμα το οποίο συνδέεται άρρηκτα με το αν ο χώρος εγκλεισμού των εγκληματιών μπορεί να χαρακτηριστεί ως σωφρονιστικό ίδρυμα, ή συνιστά απλά μία “φυλακή ανθρώπινων ψυχών/σωμάτων”. Για τη διερεύνηση αυτού του ζητήματος, αδήριτη καθίσταται η ανάγκη μελέτης του καθεστώτος κράτησης των εγκληματιών σε δημοκρατικά, αναπτυγμένα κράτη με διεθνώς διακεκριμένο εκπαιδευτικό σύστημα.

Ως θεμελιώδες χαρακτηρίζεται το δικαίωμα στην εκπαίδευση, το οποίο συμβάλλει στην πνευματική και ηθική καλλιέργεια του ανθρώπου, ωθώντας τον στην εξασφάλιση του ευ ζην – του ύψιστου στόχου της ανθρώπινης ύπαρξης. Με τον όρο “θεμελιώδες” αντιλαμβάνεται κανείς τον οικουμενικό χαρακτήρα αυτού του δικαιώματος, το οποίο απρόσκοπτα οφείλει να διεκδικεί και να ασκεί κάθε μέλος των σύγχρονων κοινωνιών. “Όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι στην αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα. Είναι προικισμένοι με λογική και συνείδηση, και οφείλουν να συμπεριφέρονται μεταξύ τους με πνεύμα αδελφοσύνης” (Άρθρο 1 της Οικουμενικής Διακήρυξης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα του ΟΗΕ). Εξασφαλίζεται, ωστόσο, η οικουμενικότητα αυτού του δικαιώματος; Έχει κάθε άνθρωπος πρόσβαση στην εκπαίδευση; Λογίζεται κάθε άνθρωπος ως μέλος μίας σύγχρονης κοινωνίας; Με βάση ποια κριτήρια αποκλείεται κάποιος από την άσκηση θεμελιωδών δικαιωμάτων; Πολλά τέτοια ερωτήματα ταλανίζουν την ανθρώπινη κοινωνία, τα οποία αναδύονται ως προβληματικές παράμετροι που πρέπει να ληφθούν υπ’ όψιν προκειμένου να δομηθεί σωστά μία κοινωνία.

Μελετώντας, αρχικά, τις δράσεις για τα δικαιώματα των κρατουμένων στο πλαίσιο του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, παρατηρεί κανείς την έκδηλη προσπάθεια θεσμικής κατοχύρωσής τους ήδη από το 1957, οπότε εκδόθηκαν για πρώτη φορά οι “Πρότυποι Ελάχιστοι Κανόνες για τη Μεταχείριση των Κρατουμένων”. Επρόκειτο για μία διαδικασία που επέφερε προοδευτικές εξελίξεις στα ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς και στο καθεστώς ποινικής δικαιοσύνης διεθνώς, αφότου πρώτα έγιναν αυτοί οι κανόνες αποδεκτοί σε παγκόσμιο βεληνεκές. Το 2015 αναθεωρήθηκαν και τους αποδόθηκε η ονομασία “Nelson Mandela Rules”, προς τιμήν του αείμνηστου Προέδρου της Νοτίου Αφρικής, ο οποίος έζησε 27 χρόνια ως πολιτικός κρατούμενος, προασπίζοντας τα ανθρώπινα δικαιώματα περί ισότητας, ειρήνης και δικαιοσύνης. Οι “Πρότυποι Ελάχιστοι Κανόνες” (122 στο σύνολό τους) προάγουν το θεμελιώδες δικαίωμα της πρόσβασης στην εκπαίδευση, και αντιμετωπίζονται από τα κράτη-φορείς τους ως η κύρια πηγή υποδειγματικής μεταχείρισης των κρατουμένων”, ενώ συνιστούν παράλληλα τον βασικό μηχανισμό ελέγχου και αξιολόγησης μεταχείρισης των κρατουμένων” (Κοινωνική Πολιτική Κοινωνική Θεωρία, 2017). Η οικουμενική αποδοχή του κανονιστικού αυτού πλαισίου επιβεβαιώθηκε από την ομόφωνη απόφαση περί υιοθέτησης της αναθεωρημένης εκδοχής τους κατά την 70η Σύνοδο της Γενικής Γραμματείας των Ηνωμένων Εθνών, στις 17 Δεκεμβρίου του 2015.

Εξετάζοντας, κατόπιν, το ενωσιακό δίκαιο -δηλαδή τους κανόνες δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης-, παρατηρείται η υιοθέτηση των Ευρωπαϊκών Κανόνων για τους Κρατούμενους ήδη από το 1973 (η πιο πρόσφατη αναθεώρησή τους έλαβε χώρα το 2006), οι οποίοι βασίστηκαν στους “Πρότυπους Ελάχιστους Κανόνες” των Ηνωμένων Εθνών. Οι Ευρωπαϊκοί αυτοί Κανόνες δεν είναι δεσμευτικοί ως προς το περιεχόμενό τους έναντι των κρατών-μελών του Συμβουλίου της Ευρώπης. Ωστόσο, θέτουν τις θεμελιώδεις αρχές στη βάση των οποίων τα σωφρονιστικά ιδρύματα αυτών των κρατών οφείλουν να διαμορφώσουν τη συμπεριφορά τους έναντι των κρατουμένων. Κατόπιν μιας ενδελεχούς μελέτης ως προς την αποτελεσματικότητα αυτών των κανόνων, ένας παρατηρητής συνήγαγε το εύλογο συμπέρασμα ότι σχεδόν κάθε ευρωπαϊκό κράτος ακολουθεί αυτές τις αρχές, αλλά είναι αμφίβολο το εάν κάθε κράτος ξεχωριστά δύναται να τις εφαρμόσει εξ ολοκλήρου”. 

Επιπλέον, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, σε σύστασή του προς το Συμβούλιο [2003/2188(INI)] ως προς τα δικαιώματα των κρατουμένων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αιτήθηκε την αναγνώριση του δικαιώματος πρόσβασης σε δραστηριότητες επανεκπαίδευσης, κατάρτισης, αποκατάστασης, κοινωνικής και επαγγελματικής επανένταξης, ιδίως με την ενημέρωση των κρατουμένων σχετικά με τα υφιστάμενα μέσα που έχουν ως στόχο την προετοιμασία της επανένταξής τους”, ενώ παράλληλα προωθεί την ιδιαίτερη προστασία των ανηλίκων με κατάλληλο και πολυσχιδές πρόγραμμα δραστηριοτήτων που θα συνδυάζει αθλητισμό, εκπαίδευση, τεχνική και επαγγελματική κατάρτιση, και θα δίνει έμφαση στις γνώσεις που ευνοούν την κοινωνική επανένταξη μετά την αποφυλάκιση”. Το αίτημα αυτό εντάχθηκε στην πρόταση του Κοινοβουλίου για προώθηση της εκπόνησης κοινού ευρωπαϊκού σωφρονιστικού χάρτη για τα κράτη-μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης, βάσει της κοινής συμβολής των κρατών-μελών της Ένωσης – μία σύσταση η οποία εγκρίθηκε το 2004 (Europarl.europa.eu., 2017). Το ερώτημα το οποίο προκύπτει εν προκειμένω είναι το εξής: παρατηρείται -και αν ναι, σε ποιον βαθμό- η υιοθέτηση εθνικών πολιτικών που προασπίζονται και εφαρμόζουν το δικαίωμα εκπαίδευσης των κρατουμένων;

Η διαμόρφωση ενός συστήματος “ημι-ελεύθερης διαβίωσης” συνιστά την ειδοποιό διαφορά μεταξύ ενός σωφρονιστικού ιδρύματος και μίας φυλακής. Το σύστημα αυτό επιτρέπει στον κατάδικο να εξέρχεται από τον χώρο κράτησής του για λόγους άσκησης επαγγελματικής δραστηριότητας, παρακολούθησης εκπαίδευσης, καθώς και επαγγελματικής κατάρτισης, δίχως να βρίσκεται υπό τη συνεχή επιτήρηση του ιδρύματος (Opengov.gr, 2017). Η “ημι-ελεύθερη διαβίωση” χρησιμοποιείται κατά κύριο λόγο στο στάδιο της εκτέλεσης της ποινής – ως ενδιάμεσο επίπεδο μεταξύ της φυλάκισης, αφενός, και της επιστροφής στην ελευθερία, αφετέρου. Κράτη-υποδείγματα υιοθέτησης αυτού του συστήματος είναι τα εξής: Γερμανία, Βέλγιο, Ισπανία, Φινλανδία, Γαλλία και Ιταλία.

Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στο σωφρονιστικό σύστημα που υιοθέτησε η Φινλανδία, καθώς κατόρθωσε, με τη σωστή μεταρρύθμισή του κατά τη δεκαετία του ’60, να αντιμετωπίσει τη ραγδαία αύξηση της εγκληματικότητας – γεγονός που την είχε κατατάξει στα ευρωπαϊκά κράτη με τα υψηλότερα ποσοστά φυλακισμένων. Η χάραξη εθνικής πολιτικής περί “ανοιχτών φυλακών” αναμόρφωσε πλήρως το σύστημα φυλάκισης των παραβατών της εθνικής νομοθεσίας, επιτυγχάνοντας μηδενικά ποσοστά αύξησης της εγκληματικότητας. Το ατελέσφορο -βάσει ερευνών που διενήργησαν Σκανδιναβοί επιστήμονες- πρότερο καθεστώς φυλάκισης μετατράπηκε στο πλέον αποτελεσματικό σωφρονιστικό σύστημα, το οποίο θέτει ως πρωτεύοντα στόχο του την καλλιέργεια του ανθρώπου.

Ενδεικτικά, οι “ανοιχτές φυλακές” της Kerava διαμορφώθηκαν βάσει των αρχών που πρεσβεύει το φινλανδικό εκπαιδευτικό σύστημα, το οποίο θέτει ως κύριο άξονα τον σεβασμό της ανθρώπινης υπόστασης και, εν συνεχεία, επιδιώκει να μεταλαμπαδεύσει στο άτομο όλα τα αναγκαία εφόδια για την πραγμάτωση της αυτό-βελτίωσής του. Οι “κρατούμενοι” βρίσκονται κυριολεκτικά μια ανάσα πριν την επανένταξή τους στην ελεύθερη κοινωνία, δεδομένου ότι έχουν το δικαίωμα να εργαστούν και, κυρίως, να μελετήσουν για την απόκτηση ακαδημαϊκού πτυχίου, επιδοτούμενοι από το φινλανδικό κράτος. Αξίζει, επιπροσθέτως, να υπογραμμιστεί το ότι ο νέος φινλανδικός σωφρονιστικός κώδικας απεδείχθη λιγότερο δαπανηρός καθώς, υπό τις νέες συνθήκες κράτησης, δεν δημιουργήθηκαν ανάγκες αύξησης του προσωπικού ασφαλείας, ενώ οι παραβάτες τοποθετήθηκαν σε κοιτώνες, χωρίς να χρειαστεί η διαμόρφωση νέων υποδομών με αυστηρό έλεγχο. Επί της ουσίας, το κόστος ανά κρατούμενο μειώθηκε στο 1/3 (life, 2017). Να σημειωθεί, τέλος, ότι οι αναθεωρημένοι “Nelson Mandela Rules” μεταφράστηκαν στα φινλανδικά και, εν συνεχεία, δημοσιεύθηκαν στις 14 Φεβρουαρίου του έτους 2017 (Rikosseuraamus.fi, 2017).

Αξίζει, περαιτέρω, να παρατεθεί και μία έρευνα που διεξήχθη το 2013 από το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Φυλακών, με στόχο την αξιολόγηση της δράσης των σωφρονιστικών συστημάτων κάθε κράτους-μέλους της Ένωσης (Prison in Europe: overview and trends: σελ. 25-26, 2013). Η έρευνα υπογραμμίζει την αναγκαιότητα της εφαρμογής εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων εντός των φυλακών, διότι διαμέσου αυτών προσφέρεται η δυνατότητα στους κρατούμενους “να ανασυγκροτήσουν τη ζωή τους με έναν τρόπο θετικό, και να φτάσουν στο στάδιο της αυτό-βελτίωσής τους” (Coyle, 2009: 94) – γεγονός, άλλωστε, που επιβεβαιώνουν και οι Ευρωπαϊκοί Κανόνες περί Φυλακών: κάθε εκπαιδευτική δραστηριότητα πρέπει να ανταποκρίνεται στις ατομικές ανάγκες και φιλοδοξίες των κρατουμένων”. Ως επί το πλείστον, οι εκπαιδευτικές υπηρεσίες που προσφέρονται στους παραβάτες καλύπτουν κάθε επίπεδο εκπαίδευσης, παρέχοντας ακόμα και τη δυνατότητα διεκδίκησης πτυχίου από κάποιο ακαδημαϊκό ίδρυμα. Ωστόσο, εξαιτίας της έλλειψης οικονομικών πόρων για την κάλυψη αυτών των
δαπανών, δεν προωθούνται όλες οι μορφές εκπαίδευσης. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, λόγου χάρη, μολονότι το National Offender Management Service προσφέρει απογευματινά μαθήματα σε κάθε
ακροατήριο, και ενθαρρύνει τους κρατούμενους να ωφεληθούν από αυτά τα εκπαιδευτικά
προγράμματα, αυτό δεν συνεπάγεται την αναγνώριση του δικαιώματος του κρατουμένου να επιλέξει ο ίδιος το εκπαιδευτικό μάθημα. Οι αρχές των σωφρονιστικών ιδρυμάτων επιφορτίζονται με την  δυνατότητα επιλογής εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων, καλούμενες να επιλέξουν από ένα ευρύ φάσμα παροχών. Αναγκαίο κρίνεται, βέβαια, να υπογραμμιστεί ότι οι κρατούμενοι που δεν έχουν δικαστεί  ακόμα, δεν δύνανται να επικαλεστούν ανάλογα δικαιώματα (Prison in Europe overview and trends: σελ. 25-26, 2013). Υποστηρίζεται, τέλος,  ότι η εκπαίδευση που παρέχεται στους κόλπους των σωφρονιστικών ιδρυμάτων οφείλει να είναι, εκτός από λειτουργική, και:

  1. Πλήρως εναρμονισμένη με το εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας καθώς, ενδεχομένως, μετά την αποφυλάκισή τους οι κρατούμενοι να συνεχίσουν την επιμόρφωση, και
  2. Να λαμβάνει χώρα υπό την αιγίδα εξωτερικών εκπαιδευτικών οργανισμών.

Εν γένει, πρέπει το εκπαιδευτικό σύστημα των κρατουμένων να ρυθμίζεται από το εκάστοτε Υπουργείο Παιδείας, πρέπει να πραγματοποιούνται τα μαθήματα από εκπαιδευτικούς, καθώς και υπό τη συμβολή άλλων φορέων -όπως είναι οι Μ.Κ.Ο.-, πρέπει να υπάρχουν σχολικές κοινότητες, ομάδες εθελοντών, κ.λ.π. Ολοκληρώνοντας, ως επικουρική δράση, απαραίτητη για την επίτευξη των στόχων ενός σωφρονιστικού ιδρύματος, λογίζεται η παροχή πολιτιστικών δραστηριοτήτων, δεδομένου ότι θα συντελέσουν στην επανένταξη, καθώς και στην εκ νέου απόκτηση της αυτό-εκτίμησης των κρατουμένων.

Οι “ανοιχτές φυλακές” της Kerava (Πηγή: Παραπολιτικά)

Δίκτυο για τον Πολιτισμό και την Εκπαίδευση στις Φυλακές “Γεώργιος Ζουγανέλης”

Εν κατακλείδι, η παράμετρος της εκπαίδευσης αναντίρρητα διαδραματίζει καταλυτικό ρόλο ως προς τη διαμόρφωση της προσωπικότητας των ατόμων, και δίνει το κίνητρο για περαιτέρω εξέλιξη και ηθικό-πνευματική καλλιέργεια. Καθώς, λοιπόν, οι σύγχρονες κοινωνίες είναι ανθρωποκεντρικές, και η προάσπιση των δικαιωμάτων του ανθρώπου τίθεται ως ένας εκ των θεμελιωδών αξόνων χάραξης εθνικών πολιτικών, οφείλει κάθε δημοκρατικό κράτος να προασπίζει το δικαίωμα των κρατουμένων στην εκπαίδευση – όχι μόνο εντός της εδαφικής κυριαρχίας του, αλλά και διεθνώς. Διότι οι έννοιες της βιώσιμης ανάπτυξης, της ανταγωνιστικής οικονομίας, αλλά της τεχνολογικής επανάστασης, δεν σημαίνουν τίποτα δίχως την παράμετρο της εκπαίδευσης, παρά γίνονται αντιληπτές μόνο ως αερολογίες. Οι κρατούμενοι έχουν δικαιώματα. Οι κρατούμενοι έχουν δικαίωμα στο να είναι πολίτες, φορείς δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, έχουν δικαίωμα στη ζωή. Καθοριστική είναι και η δράση της οργάνωσης Ε.Π.Ε.Α. στην Ε.Ε. (Brennan D., 2017). Κάθε δημοκρατική κοινωνία οφείλει να αναγνωρίζει τα δικαιώματα αυτά, και να τα προωθεί με σκοπό τη μελλοντική επανένταξη των κρατουμένων της. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, θα μπορέσει να “εκμεταλλευτεί” κάθε κύτταρό της, και να εξασφαλίσει την ανάπτυξη και την ευημερία. Διότι εκπαίδευση σημαίνει εξέλιξη.

Πηγές:

  1. Κοινωνική Πολιτική Κοινωνική Θεωρία. (2017). Οι Αναθεωρημένοι Ελάχιστοι Κανόνες του ΟΗΕ για τη Μεταχείριση των Κρατουμένων (The Nelson Mandela Rules). http://socialpolicy.gr/2016/10/οι-αναθεωρημένοι-ελάχιστοι-κανόνες-τ.html
  2. Europarl.europa.eu. (2017). Κείμενα που εγκρίθηκαν – Τρίτη 9 Μαρτίου 2004 – Δικαιώματα των κρατουμένων στην Ευρωπαϊκή Ένωση – P5_TA(2004)0142. http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P5-TA-2004-0142+0+DOC+XML+V0//EL&language=EL
  3. Λεβέντη, Α. (2017). Οι ανοιχτές φυλακές της Φινλανδίας. http://www.doctv.gr/page.aspx?itemID=SPG8131
  4. Opengov.gr. (2017). Άρθρο 57: Ημιελεύθερη διαβίωση. http://www.opengov.gr/ministryofjustice/?p=2399
  5. Maculan A.,  Ronco D., Vianello F and Edizioni A. (2013). Prison in Europe: overview and trends. http://www.prisonobservatory.org/upload/PrisoninEuropeOverviewandtrends.pdf
  6. Rikosseuraamus.fi. (2017). UN Standard Minimum Rules for the Treatment of Prisoners relevant also in Finland – Rikosseuraamuslaitos. http://www.rikosseuraamus.fi/en/index/topical/pressreleasesandnews/Pressreleasesandnews2017/02/unstandardminimumrulesforthetreatmentofprisonersrelevantalsoinfinland.html

Tagged under:

Ονομάζομαι Βαλασιαδου Σπυριδούλα. Είμαι φοιτήτρια του Τμήματος Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιώς ενώ παράλληλα εργάζομαι στον τομέα των πωλήσεων. Επιπρόσθετα, συμμετέχω στο Ι.ΔΙ.Σ ως δόκιμη αναλυτής. Μιλώ αγγλικά και γερμανικά. Ονειρεύομαι έναν κόσμο δίκαιο και αξιοκρατικό γι αυτό το λόγο επέλεξα να ασχοληθώ με τη συγγραφή άρθρων για τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest