Ελευθέριος Βενιζέλος: «Μια χαρισματική φυσιογνωμία»

Αποτελεί, πλέον, αναμφισβήτητο γεγονός ότι ο Ελευθέριος Βενιζέλος είναι ο κορυφαίος ανάμεσα στους ξεχωριστούς Έλληνες πολιτικούς ηγέτες που άφησαν τη σφραγίδα τους στην ιστορία της χώρας. Τόσο η εξωτερική όσο και η εσωτερική πολιτική του ήταν απόλυτα προσαρμοσμένες στη ρεαλιστική άποψη σε όλη τη διάρκεια της ζωής του. Το όραμά του συμβάδιζε με τη στάθμιση της διεθνούς συγκυρίας και την αξιοποίηση του διεθνούς συσχετισμού δυνάμεων προς όφελος της χώρας του, κατορθώνοντας με αυτόν τον τρόπο να αναδείξει την κομβική στρατηγική σημασία της Ελλάδας, και να μετασχηματίσει τη χώρα σε σημαντική βαλκανική και μεσογειακή δύναμη (Παπαρσένος, 2014). Διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο τόσο στο Κρητικό Ζήτημα, όσο και στα πολιτικά δρώμενα της Ελλάδας από το 1910 έως τον θάνατό του, το 1936.

Τα πρώτα πολιτικά σκιρτήματα του Βενιζέλου

Σε ηλικία 24 ετών μπαίνει στην πολιτική αρένα και εκλέγεται αντιπρόσωπος στη Γενική Συνέλευση – ένα καθεστώς τοπικής αυτοδιοίκησης που έχει παραχωρήσει η Πύλη στην Κρήτη με τη Συνθήκη της Χαλέπας το 1878. Στη Βουλή της Κρήτης, όπου τον έστελνε τακτικά από το 1887 ως αντιπρόσωπό του ο λαός των Χανίων, διακρίθηκε για τη ρητορική του ευγλωττία και τις πολιτικές του ιδέες. Ανήκε στην παράταξη των Φιλελευθέρων, το «κόμμα των Ξυπόλητων», όπως ήταν γνωστό στην Κρήτη, καθώς το υποστήριζαν οι λαϊκές τάξεις του νησιού. Έκτοτε, ο Βενιζέλος δεν έλειψε από καμία επαναστατική ενέργεια κατά των Τούρκων. Κατά την εξέγερση του 1889, τη γνωστή και ως «κρεμμυδοεπανάσταση», ο Βενιζέλος αντιτάσσεται στο αίτημα για Ένωση με την Ελλάδα, καθώς πιστεύει ότι η αυτονομία πρέπει να προηγηθεί της ένωσης, και συνάμα θεωρεί ότι η απόπειρα για ένωση ίσως θα έδινε στον Σουλτάνο πρόσχημα να ανακαλέσει τα παραχωρημένα προνόμια με τη Συνθήκη της Χαλέπας (Διαμαντόπουλος, 1997). Οχτώ χρόνια μετά την αποτυχημένη επανάσταση του 1889, παίρνει την παράτολμη απόφαση να συμπράξει στην ένοπλη εξέγερση στο Ακρωτήρι και, ενώ ξεκινάει ως ένας από τους 700 στασιαστές, πολύ σύντομα γίνεται ο αρχηγός τους.

Όταν το 1898 οι τέσσερις μεγάλες δυνάμεις (Αγγλία, Γαλλία, Ιταλία, Ρωσία) κήρυξαν την αυτονομία της Κρήτης, με ύπατο Αρμοστή τον πρίγκιπα Γεώργιο της Ελλάδας, ο Βενιζέλος διορίστηκε Σύμβουλος (Υπουργός) Δικαιοσύνης της Κρητικής Πολιτείας. Δεν άργησαν όμως να έρθουν και οι πρώτες διαφωνίες και αναταραχές στο πολιτικό προσκήνιο, καθώς και το επίμαχο εθνικό θέμα της Ένωσης της Κρήτης με την Ελλάδα, το οποίο δημιούργησε διαφορετικές εκτιμήσεις μεταξύ του πρίγκιπα και του Βενιζέλου. Η ρήξη με τον Γεώργιο οδήγησε σε εξέγερση, και ο Βενιζέλος αναγκάστηκε να παραιτηθεί και να κηρύξει την επανάσταση του Θερίσου (10 Μαρτίου 1905), επιδιώκοντας την κατάλυση της πριγκιπικής απολυταρχίας και την Ένωση της μεγαλονήσου με την Ελλάδα. Η απήχηση της επανάστασης ήταν τόσο μεγάλη στην Ευρώπη, που υποχρέωσε τις Μεγάλες Δυνάμεις να αποσύρουν την εύνοιά τους στον πρίγκηπα Γεώργιο. Το όνομα του Βενιζέλου έγινε γνωστό όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και σε όλη την Ευρώπη.


Η εμφάνιση του Βενιζέλου στην ελληνική πολιτική σκηνή.

Ο Βενιζέλος, ερχόμενος στην Ελλάδα, κουβαλάει την 20χρονη πείρα από τα γεγονότα της Κρήτης, τις επαναστατικές περγαμηνές και τη «στόφα» ενός ηγέτη. Η άφιξή του στην Αθήνα, τον Δεκέμβριο του 1909, ύστερα από πρόσκληση του Στρατιωτικού Συνδέσμου, άνοιξε ένα νέο κεφάλαιο στη Νεότερη Ελληνική Ιστορία. Οι στρατιωτικοί, αντιμέτωποι με τα παλιά πολιτικά κόμματα, συνειδητοποίησαν ότι δεν θα μπορούσαν να αλλάξουν τίποτα, και μπροστά στο αδιέξοδο κάλεσαν τον Ελευθέριο Βενιζέλο να αναλάβει την ηγεσία της κυβέρνησης. Αρνείται, όμως, να αναλάβει την πρωθυπουργία της χώρας, και δεν δέχεται παρά το ρόλο του διαμεσολαβητή ανάμεσα στο Σύνδεσμο και στους πολιτικούς φορείς (Κοππά, 2002). Το κίνημα στο Γουδί είναι ο καταλύτης για τον εκσυγχρονισμό της χώρας, και εκφράζει στην ουσία την αντίθεση των στρατιωτικών στο Στέμμα και στο παλιό κομματικό σύστημα. Οι πολιτικές ζυμώσεις που θα ακολουθήσουν οδηγούν τον Βενιζέλο στην κεντρική πολιτική σκηνή της Ελλάδας, της οποίας τη φυσιογνωμία θα μεταβάλλει με την ίδρυση ενός νέου -κατ’ εξοχήν αστικού- κόμματος. Έτσι, το 1910 ιδρύει το Κόμμα των Φιλελευθέρων και ανακοινώνει το μεταρρυθμιστικό πρόγραμμά του. Ο Δραγούμης παραιτείται, και τον Οκτώβριο του 1910 ο Βενιζέλος σχηματίζει την πρώτη του κυβέρνηση. Ωστόσο θα διαλύσει τη Βουλή, που δεν ελέγχει, και θα προκηρύξει νέες εκλογές στις οποίες θα θριαμβεύσει, λαμβάνοντας 307 στις 367 έδρες (Κοππά, 2002).

Στο τέλος του 19ου αιώνα το παλιό σύστημα είχε φτάσει στα όριά του, και με τη συνταγματική αναθεώρηση σε ένα φιλελεύθερο πνεύμα ξεκινάει για την Ελλάδα μια δημιουργική περίοδος – αυτή που έμεινε στην ιστορία ως περίοδος της ανόρθωσης. Ψηφίζονται μια σειρά νόμοι για να δημιουργηθεί ένα εκσυγχρονισμένο ευρωπαϊκό κράτος στα πρότυπα των δύο κατ’ εξοχήν φιλελευθέρων ευρωπαϊκών πολιτειακών συστημάτων της εποχής του – του βρετανικού και του γαλλικού. Στόχος του ήταν να συντελεστεί ο εκσυγχρονισμός της ελληνικής κοινωνίας και πολιτικής, εκσυγχρονισμός τον οποίο επιδίωξαν οι μεγάλοι ηγέτες του ελληνικού 19ου αιώνα, ο Ιωάννης Καποδίστριας και ο Χαρίλαος Τρικούπης, αλλά ο οποίος παρέμενε ατελής και ατελέσφορος όταν ο Βενιζέλος παρέλαβε τα ηνία (Κιτρομηλίδη, 2011). Το μεταρρυθμιστικό του έργο συνοψίζεται στην αναθεώρηση του Συντάγματος του 1864, από την οποία προήλθαν βασικοί θεσμοί του δημοσίου δικαίου που ισχύουν ακόμη. Πρόκειται για τη μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων, την υποχρεωτική και δωρεάν στοιχειώδη εκπαίδευση, την αγροτική μεταρρύθμιση, τη δημιουργία του Συμβουλίου της Επικρατείας και του Εκλογοδικείου, και τις εγγυήσεις για την ανεξαρτησία των δικαστών. Τέλος, ο Βενιζέλος εισήγαγε την -ως τότε άγνωστη στην Ελλάδα- έννοια του κράτους δικαίου. Οι μεταρρυθμίσεις του Βενιζέλου αδιαμφισβήτητα εισήγαγαν στην Ελλάδα τις βασικές προϋποθέσεις για να ξεριζωθεί η διαφθορά που δέσποζε, και να εξυγιανθεί η πολιτική ζωή.

Το έπος των Βαλκανικών Πολέμων και η εδαφική επέκταση της Ελλάδας με πόλεμο ήταν αποτέλεσμα τόσο της ανασυγκρότησης του ελληνικού στρατού, όσο και της εξασφάλισης συμμαχιών της Ελλάδας κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Βουλγαρίας, χάρη στον Βενιζέλο ο οποίος με τη διορατικότητά του είχε αντιληφθεί τα νέα δεδομένα στη Βαλκανική Χερσόνησο. Η Ελλάδα έχει βγει νικήτρια από τους πολέμους, και η έκταση και ο πληθυσμός της είχαν σχεδόν διπλασιαστεί.

Στο σωστό στρατόπεδο

Η στάση της Ελλάδας στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο προσδιορίστηκε από τη σύγκρουση των δυο πρωταγωνιστών της ελληνικής πολιτικής ζωής – του βασιλιά Κωνσταντίνου και του Ελευθέριου Βενιζέλου. Ο Βενιζέλος πιστεύει ότι η Ελλάδα πρέπει να συμπαραταχθεί με τις Δυνάμεις της Entente, καθώς ο πόλεμος θα οδηγούσε στον διαμελισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, γεγονός που θα έδινε τη μοναδική ευκαιρία στην Ελλάδα να ενσαρκώσει τη Μεγάλη Ιδέα, με προσάρτηση νέων εδαφών και την ενσωμάτωση στον εθνικό κορμό των αλύτρωτων Ελλήνων της Θράκης και της Μικράς Ασίας. Στον αντίποδα, ο βασιλιάς Κωνσταντίνος επιλέγει την πολιτική της ουδετερότητας -που εξυπηρετεί τα συμφέροντα της Γερμανίας-, ενώ θεωρεί πιθανότερη την τελική επικράτηση των Κεντρικών Δυνάμεων και βρίσκει μεγάλη λαϊκή απήχηση (Χριστοδουλίδης, 2004). Το χάσμα μεταξύ βενιζελικών και βασιλικών ολοένα και μεγαλώνει, και τον Αύγουστο του 1916 ο Βενιζέλος αποβιβάζεται στη Θεσσαλονίκη και σχηματίζει την κυβέρνηση της «Εθνικής Αμύνης». Ένα κλίμα γενικευμένου διχασμού είχε αρχίσει να γεννιέται. Είναι η εποχή του βαθύτατου «Εθνικού Διχασμού», που θα επισωρεύσει στην Ελλάδα τραύματα και πληγές που θα αργήσουν πολύ να επουλωθούν. Από τη μια πλευρά το φιλογερμανικό κράτος της Αθήνας, και από την άλλη το φιλοσυμμαχικό της Θεσσαλονίκης. Στην ουσία πρόκειται για μια σύγκρουση ανάμεσα στις φιλελεύθερες πολιτικές δυνάμεις και στις παλαιοκομματικές δυνάμεις που συσπειρώνονται γύρω από τον θρόνο. Εν τέλει η Ελλάδα εισέρχεται στον πόλεμο τον Ιούνιο του 1917 και, παρά την καθυστερημένη είσοδο, η συμβολή της θα είναι καθοριστική για την έκβαση του πολέμου. Aν ο Bενιζέλος εγκατέλειπε τον αγώνα κατά της πολιτικής ουδετερότητας του Κωνσταντίνου, το τέλος του A΄ Παγκοσμίου Πολέμου θα είχε βρει τη Βόρειο Ελλάδα στη σερβική επικράτεια, και τα σύνορα της χώρας στη Θεσσαλία (Βερεμής, 2017).

Στο Συνέδριο Ειρήνης των Παρισίων θα κριθεί η τύχη των ευρωπαϊκών κρατών μετά το τέλος του πολέμου. Ο Βενιζέλος τίθεται επικεφαλής 20μελούς αντιπροσωπείας για να συμμετάσχει στο διπλωματικό παιχνίδι. Κάθε μια χώρα από τις νικήτριες προσπαθεί να αποσπάσει τα μέγιστα δυνατά οφέλη, και ο Βενιζέλος διεκδικεί το μάξιμουμ. Το 1920 υπογράφεται η περίφημη Συνθήκη των Σεβρών, η οποία επικυρώνει τον διαμελισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η Ανατολική Θράκη περιέρχεται στην κυριαρχία της Ελλάδας, όπως και τα Νησιά του Βορειανατολικού Αιγαίου. Έτσι, η Ελλάς των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών γίνεται πραγματικότητα. Θα πίστευε κανείς ότι η αποδοχή της Συνθήκης των Σεβρών θα ήταν πανεθνική, ωστόσο ένα μεγάλο μέρος του Έθνους ήταν αντίθετο στην πολιτική του Βενιζέλου. Το αντίδωρο της πατρίδας είναι δύο σφαίρες με τη σφραγίδα του διχασμού. Αν και η Συνθήκη των Σεβρών πιστώνεται ως μεγάλη επιτυχία στον Ε. Βενιζέλο, τα γεγονότα που ακολούθησαν κάθε άλλο παρά ευχάριστα ήταν για τον εθνάρχη. Δύο μέρες μετά την υπογραφή της Συνθήκης, στον σιδηροδρομικό σταθμό της Lyon, έγινε αποτυχημένη απόπειρα δολοφονίας του από δύο Έλληνες βασιλόφρονες απότακτους αξιωματικούς. Παρά τις διεθνοπολιτικές επιτυχίες του Βενιζέλου, η εκλογική μοίρα της βενιζελικής κυβέρνησης στις πρώτες μεταπολεμικές εκλογές ήταν προδιαγεγραμμένη: ακόμα και ο ίδιος ο Βενιζέλος δεν εξελέγη βουλευτής (Διαμαντόπουλος, 1997) και αναχωρεί αυτοεξόριστος στο Παρίσι.

Η θέση της Ελλάδας στη Συνδιάσκεψη της Λωζάνης είναι ιδιαίτερα δυσχερής, για αυτό και ζητείται από το Βενιζέλο να αναλάβει τη διπλωματική εκπροσώπηση της χώρας, για να περιορίσει στο ελάχιστο τις επιπτώσεις στην Ελλάδα μετά από μια τέτοιας έκτασης στρατιωτική ήττα. Ύστερα από εννιά μήνες διαπραγματεύσεων υπογράφεται η οριστική Συνθήκη, και ο Βενιζέλος πετυχαίνει τα μέγιστα δυνατά ωφελήματα απέναντι στη νικήτρια Τουρκία. Η Ελλάδα κατάφερε να κρατήσει τα νησιά του Αιγαίου, τη Λέσβο, τη Χίο, τη Σάμο, την Ικαρία, τη Λήμνο και τη Σαμοθράκη. Μάλιστα η προβλεφθείσα υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας μπορεί να θεωρηθεί θετική για τη χώρα, καθώς το μεγάλο επίτευγμα του Βενιζέλου είναι ότι κατάφερε να μετατρέψει την καταστροφική ήττα ενός έθνους στη δημιουργία ενός κράτους εθνικά ομοιογενούς, με ασφαλή εθνικά σύνορα. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος επιστρέφει στην Ελλάδα και μια νέα περίοδος αρχίζει. Οι εκλογές του 1928 συνιστούν ανεπανάληπτο θρίαμβο, καθώς κερδίζει 226 από τις 250 έδρες στη Βουλή, και μια μεγάλη τετραετία αρχίζει. Ωστόσο, η Ελλάδα του μίσους δίνει και πάλι το βροντερό παρών, και τον Ιούνιο του 1933 γίνεται δεύτερη απόπειρα δολοφονίας κατά του Βενιζέλου.

Συμπερασματικά

Από το Θέρισο στα ευρωπαϊκά κέντρα εξουσίας, από την Κρήτη στην Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών, ο Ελευθέριος Βενιζέλος αποτελεί για την Ελλάδα μια από τις σπουδαιότερες προσωπικότητες του προηγούμενου αιώνα. Ήδη από τη γενέτειρά του διαδραμάτισε ηγετικό πολιτικό ρόλο και αναδείχθηκε, στη συνέχεια, στην ελληνική πολιτική σκηνή, και αργότερα στην ευρωπαϊκή διπλωματική σκακιέρα. Είναι αναντίλεκτο ότι η επιρροή του είναι ευρεία στη συνολική πορεία της χώρας: την καθόρισε εδαφικά, στο πεδίο της πολιτικής της οργάνωσης, των θεσμών, των μεγάλων τομών της Μεγάλης Ιδέας, της εκπαίδευσης και της Δικαιοσύνης, επηρεάζοντας αποφασιστικά την κατοπινή εξέλιξη της χώρας.

Πηγές:

  1. Βερεμής, Θ. (2017). Ελευθέριος Βενιζέλος και λαϊκισμός.
  2.  Διαμαντόπουλος, Θ. (1997). Η ελληνική πολιτική ζωή:Εικοστός αιώνας. Αθήνα: Παπαζήση.
  3. Κιτρομηλίδη, Π. Μ. (2011). Η εθνική παρακαταθήκη του Ελευθερίου Βενιζέλου http://www.kathimerini.gr/423191/article/epikairothta/politikh/h-e8nikh-parakata8hkh-toy-eley8erioy-venizeloy
  4. Κοππά, Μ. (2002). Η συγκρότηση των κρατών στα Βαλκάνια. Αθήνα: Λιβάνη.
  5. Παπαρσένος, Α. (2014). Μια νηφάλια αποτίμηση για τον Ελευθέριο Βενιζέλο http://www.kathimerini.gr/788443/article/politismos/vivlio/mia-nhfalia-apotimhsh-gia-ton-eley8erio-venizelo
  6. Χατζηβασιλείου, Ε. (2018). Βενιζέλος, ο φιλελεύθερος Κρητικός http://www.kathimerini.gr/957728/article/politismos/vivlio/venizelos-o-fileley8eros-krhtikos
  7. Χριστοδουλίδης, Θ. (2004). Διπλωματική Ιστορία Τριών Αιώνων. Αθήνα: Σιδέρης.
Έχει περάσει αρκετός χρόνος (1 έτος) από τη δημοσίευση αυτού του άρθρου. Παρακαλούμε συνεχίστε στην ανάγνωσή του έχοντας υπόψη την ημερομηνία δημοσίευσης.

Tagged under:

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest