Δορυφόροι και στρατιωτικοποίηση του διαστήματος: η πρακτική των Κρατών

Ακούγοντας για στρατιωτική αξιοποίηση του διαστήματος, έρχονται, ίσως, στο μυαλό εικόνες με πάνοπλα διαστημόπλοια να ανταλλάσσουν πυρά με φόντο τα αστέρια, εμπνευσμένες -μάλλον- από κάποια ταινία με ανάλογο περιεχόμενο. Λιγότεροι, πιθανόν, θα θυμηθούν την λεγόμενη «Στρατηγική Αμυντική Πρωτοβουλία» (Strategic Defense Initiative – SDI) της εποχής Reagan, το αποτυχημένο πρόγραμμα βαλλιστικής άμυνας που έμεινε γνωστό στην ιστορία και ως «Star Wars». Αν και καμία από τις σκέψεις αυτές δεν αντανακλά την πραγματικότητα των συγκρούσεων στο διάστημα, η τροχειά της Γης είναι σήμερα κάθε άλλο παρά αμιγώς ειρηνική: εκατοντάδες στρατιωτικοί δορυφόροι διαγράφουν πορείες πάνω από κάθε σημείο του πλανήτη, εικοσιτέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο.

Δορυφόροι: χρήσεις και καταχρήσεις

Θα ήταν πραγματικά δύσκολο να υποτιμήσει κανείς τη σημασία των δορυφόρων για την καθημερινή μας ζωή. Αυτά τα σύνθετα εργαλεία μάς επιτρέπουν, πλέον, να επικοινωνούμε αβίαστα, να πλοηγούμαστε εύκολα, να δεχόμαστε και να στέλνουμε πληροφορίες σε οποιοδήποτε σημείο της Γης. Οι δορυφόροι αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα κάθε συστήματος τηλεπικοινωνιών, εντοπισμού και πλοήγησης, ενώ ο ρόλος τους στη διαχείριση φυσικών πόρων και την πρόγνωση φυσικών καταστροφών έχει συμβάλλει ενεργά στη διάσωση ανθρώπινων ζωών.

Η ολοένα και πιο σημαίνουσα θέση των δορυφόρων, ανάμεσα στα σημαντικότερα τεχνολογικά επιτεύγματα του περασμένου αιώνα, δεν αποτελεί, βέβαια, έκπληξη. Η ανθρωπότητα, εξάλλου, ξεκίνησε τις εξορμήσεις της στο χώρο του διαστήματος με την εκτόξευση ενός δορυφόρου το 1957, όταν η Σοβιετική Ένωση ανακοίνωσε πως ο Sputnik1 βρισκόταν επιτυχώς σε χαμηλή τροχεία πάνω από τη Γη. Ο «Αγώνας του Διαστήματος» ανάμεσα στις υπερδυνάμεις είχε αρχίσει, και ο κόσμος παρακολουθούσε με κομμένη την ανάσα δύο πανίσχυρα κράτη, ένα βήμα πριν την ολοκληρωτική σύγκρουση, να μάχονται για στρατηγική και τεχνολογική υπεροχή πέρα από τα όρια του πλανήτη.

Η απειλή για τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια που διαφαινόταν δεν άργησε να ανησυχήσει την διεθνή κοινότητα, που δεν επρόκειτο να αφήσει το διάστημα να μετατραπεί σε πεδίο μάχης. Αν και διοργανώνονταν συχνά διαβουλεύσεις -στο πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών- για το ζήτημα του εκκολαπτόμενου δικαίου του διαστήματος, σημείο κλειδί θα αποτελέσει η ίδρυση της Επιτροπής για τις Ειρηνικές Χρήσεις του Εξωατμοσφαιρικού Διαστήματος (Committee on the Peaceful Uses of Outer Space – COPUOS), το 1959. Η Γενική Επιτροπή θα την καθορίσει ως αρμόδιο όργανο για συζητήσεις περί των νομικών και πολιτικών διαστάσεων της εξερεύνησης και εκμετάλλευσης του διαστήματος, και ο ρόλος της στην εκπόνηση των συνθηκών που σχηματίζουν το δίκαιο του διαστήματος θα είναι τεράστιος. Ήδη όμως, από τις αρχές της δεκαετίας του ’60,  η ανάπτυξη δορυφορικών συστημάτων με ξεκάθαρα στρατιωτική στόχευση ήταν τέτοια, που αποφασίστηκε τα ζητήματά τους να αποτελούν αντικείμενο της Επιτροπής για τον Αφοπλισμό των Ηνωμένων Εθνών ( UN Committe on Disarmament).

Σε βαθμό πολύ πιο σημαντικό απ’ ό,τι τότε, οι στρατιωτικοί δορυφόροι αποτελούν αποφασιστικό παράγοντα για την επιτυχία οποιασδήποτε στρατιωτικής επιχείρησης. Όπως και οι αντίστοιχοι πολιτικοί δορυφόροι, χρησιμοποιούνται κατά κόρον στην πλοήγηση και τις τηλεπικοινωνίες, ενώ συστήματα παρακολούθησης (reconnaisance), υποκλοπής σημάτων (signal intelligence) και έγκαιρης προειδοποίησης (early warning) γνωρίζουν, επίσης, ευρεία χρήση σε πολλούς σύγχρονους στρατούς. Πώς συμφιλιώνεται, όμως, η εκτόξευση και η αξιοποίηση τέτοιων ανεπτυγμένων δορυφορικών συστημάτων, με την κατηγορική ρύθμιση του δικαίου του διαστήματος για χρήση του χώρου αποκλειστικά για ειρηνικούς σκοπούς;

Δίκαιο του διαστήματος και πόλεμος του 21ου αιώνα

Με την υπογραφή, το 1967, της συνθήκης «επί των αρχών που διέπουν τη δραστηριότητα των κρατών κατά την εξερεύνηση και εκμετάλλευση του διαστήματος, συμπεριλαμβανομένης της Σελήνης και άλλων ουρανίων σωμάτων», η διεθνής κοινότητα θέτει το θεμέλιο λίθο του οικοδομήματος του διαστημικού δικαίου. Εντός αυτού του πρωτοποριακού κειμένου εκφράζονται οι αρχές εκείνες που συνθέτουν τον σκελετό του νομικού πλαισίου της διαστημικής δραστηριότητας των κρατών μέχρι και σήμερα. Το διάστημα καθορίζεται ως «κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας», και η αξιοποίησή του οφείλει να γίνεται ως προς συνολικό όφελός της (Αρ.1 OST), ενώ απαγορεύονται ρητά η διεκδίκηση εδαφικής κυριαρχίας (Αρ.2 OST) και η τοποθέτηση όπλων μαζικής καταστροφής στην τροχεία της Γης ή σε άλλο ουράνιο σώμα (Αρ.4 OST). Το διεθνές δίκαιο και ο Χάρτης Ηνωμένων Εθνών συνεχίζουν να ισχύουν κατά τις εξορμήσεις στο διάστημα (Αρ3 OST), και στρατιωτικές βάσεις ή οχυρώσεις σε ουράνια σώματα, αλλά και οι δοκιμές όπλων και οι στρατιωτικές ασκήσεις απαγορεύονται (Αρ. 4 OST).

Αν και το νομικό σύστημα που εγκαινιάστηκε μέσα από αυτή τη συνθήκη, κάθε άλλο παρά εξαντλητικό είναι για ζητήματα στρατιωτικής εκμετάλλευσης του διαστήματος, δεν έπαψε να λειτουργεί αποτελεσματικά, καθώς μέχρι σήμερα κανένα συμβατικό ή μη όπλο δεν έχει τοποθετηθεί στο διάστημα (με την εξαίρεση των πιστολιών που χορηγήθηκαν στους Ρώσους αστροναύτες για προστασία από άγρια ζώα μετά την προσγείωσή τους). Παρ’ όλα αυτά, τα κράτη έχουν εκμεταλλευτεί τα νομικά «γκρίζα σημεία» πάνω σε ειδικά ζητήματα στρατιωτικών δορυφορικών συστημάτων, εκτοξεύοντας ολοένα και πιο προηγμένες κατασκευές που συνδέονται όλο και πιο στενά με την αποτελεσματική πρόκληση πλήγματος στη Γη.

Σε μεγάλο βαθμό, απαραίτητη για την κατανόηση της δικανικής αντιμετώπισης των στρατιωτικών δορυφόρων κρίνεται η διαφοροποίηση ανάμεσα σε αξιοποίηση του διαστήματος για χρήση οπλικού συστήματος (weaponisation), και η εκμετάλλευσή του για ευρύτερους στρατιωτικούς σκοπούς (militarisation). Καθώς η δεύτερη έννοια είναι πιο γενική της πρώτης, ουσιαστικά συμπεριλαμβάνοντάς την, ίσως πιο χρήσιμη είναι η αντίληψή τους πάνω σε ένα φάσμα. Στο ένα άκρο του φάσματος βρίσκονται συστήματα με καθαρά καταστρεπτική ικανότητα (το προαναφερθέν SDI θα ανήκε σε αυτή τη κατηγορία), προς το κέντρο τοποθετούνται δορυφόροι με υποστηρικτικό στρατιωτικό ρόλο, ενώ στο άλλο άκρο οι πολιτικοί δορυφόροι.

Στο πρόσφατο παρελθόν, χώρες με ανάλογες τεχνικές ικανότητες έχουν προσπαθήσει επανειλημμένα να αναπτύξουν και να δοκιμάσουν αντιδορυφορικά συστήματα. Η καταστρεπτική φύση τέτοιων συσκευών τα καθιστά όπλα που ανήκουν, φυσικά, στο πρώτο άκρο του φάσματος. Τόσο η Κίνα όσο και οι ΗΠΑ επέδειξαν τις αντιδορυφορικές τους ικανότητες το 2007 και το 2008 αντίστοιχα, καταστρέφοντας με πυραύλους τους παλιούς δορυφόρους – γεγονός που οδήγησε σε διεθνείς αντιδράσεις (το 2013 συντρίμμια από την κινεζική αντιδορυφορική επίδειξη προκάλεσαν σοβαρή βλάβη σε ρωσικό δορυφόρο, εγείροντας ζητήματα ευθύνης). Ήδη, από τη δεκαετία του ’80, αντιπροσωπείες από όλο τον κόσμο πρότειναν στην Επιτροπή Αφοπλισμού την ολική απαγόρευση, ή έστω τον περιορισμό των αντιδορυφορικών όπλων, χωρίς να έχει διαμορφωθεί -μέχρι σήμερα- τυπικό καθεστώς. Πιο πρόσφατα, το 2014, η Κίνα και η Ρωσία υπέβαλαν από κοινού ένα αναθεωρημένο σχέδιο συνθήκης απαγόρευσης τοποθέτησης όπλων στο διάστημα. Ανάλογη προσπάθεια είχε υπάρξει και το 2008, και πάλι χωρίς αποτέλεσμα.

Συμπεράσματα

Αν και θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί πως η διεθνής κοινότητα του 1967 βρέθηκε σε μεγάλο βαθμό προ τετελεσμένου σχετικά με τους στρατιωτικούς δορυφόρους -καθώς, μέχρι την υπογραφή της Συνθήκης του Διαστήματος, γνώριζαν ήδη διαδεδομένη χρήση από τις σημαντικότερες διαστημικές δυνάμεις-, σήμερα η αποφυγή ενός κοστοβόρου και επικίνδυνου αγώνα εξοπλισμών είναι στο χέρι μας. Η έλλειψη ρητής απαγόρευσης χρήσης στρατιωτικών δορυφόρων είχε ως αποτέλεσμα εκατοντάδες τέτοια συστήματα να αποτελούν σήμερα συνεκτικό κομμάτι αιματηρών επιχειρήσεων στη Γη. Παρά την γενικότητα της Συνθήκης του Διαστήματος (OST) σε σχέση με την ευρύτερη αξιοποίηση του διαστημικού χώρου από στρατεύματα, η εκμετάλλευσή του για τοποθέτηση όπλων όχι μόνο αντιβαίνει με τις αρχές του Αρ. 3 της ανωτέρω συνθήκης (ως δυνητική απειλή για τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια), αλλά και το πνεύμα των κινήσεων της πλειοψηφίας των μελών της διεθνούς κοινότητας. Η παροχή νομικής προστασίας του διαστήματος από περαιτέρω στρατιωτικοποίηση αποτελεί επιτακτική ανάγκη για την εξασφάλιση της ομαλής του εξερεύνησης και ειρηνικής αξιοποίησης.

Πηγές: 

  1. Jasentuliyana, N. (1995). Perspectives on international law. London: Kluwer law international
  2. Κολοβός, Κων. A. (2003). Διάστημα και εθνική Ασφάλεια: Πολιτικές και στρατηγικές διαστάσεις. Αθήνα: Εκδόσεις Ποιότητα
  3. ICRC. (2017). Space law revisited: The militarisation of outer space. πρόσβαση στις 9/1/18, https://medium.com/law-and-policy/space-law-revisited-the-militarization-of-outer-space-d65df7359515
  4. ReachingCriticalWill. (n.d.). Outer space: Militarisation, weaponisation and the prevention of an arms racehttp://www.reachingcriticalwill.org/resources/fact-sheets/critical-issues/5448-outer-space
  5. David, L. (2013). Russian Satellite hit by Debris from Chinese Anti-Satellite Test. https://www.space.com/20138-russian-satellite-chinese-space-junk.html
  6. unoosa. (2002). Outer Space Treaty – unoosahttp://www.unoosa.org/pdf/publications/STSPACE11E.pdf
  7. Tripathi, P.N. (2013). Weaponisation and Militarisation of Space. CLAWS Journal

Tagged under:

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest