Προοπτικές της ιδιωτικής δραστηριότητας στο διάστημα: το παράδειγμα της SpaceX

Την Τρίτη 6 Φεβρουαρίου 2018 ο φημισμένος χώρος εκτοξεύσεων της NASA, Cape Canaveral, στη Φλόριντα, απέκτησε έναν ακόμη λόγο να θεωρείται ιστορικός. Έπειτα από προετοιμασία πολλών ετών και αρκετές καθυστερήσεις, ο πύραυλος μεταφορών Falcon Heavy εκτοξεύθηκε με επιτυχία, κερδίζοντας δικαιωματικά τον τίτλο του πιο ισχυρού πυραυλικού συστήματος στην αγορά – ικανού να μεταφέρει 64.000 κιλά σε χαμηλή τροχιά πάνω από τη  Γη. Το εντυπωσιακό θέαμα, που συμπεριέλαβε και τη χρήση ενός κερασί Tesla Roadster στο ρόλο προσομοιωτή βάρους, ολοκληρώθηκε με την ασφαλή προσγείωση δύο εκ των τριών προωθητικών κινητήρων του συστήματος πίσω στην πλατφόρμα εκτόξευσης. Η σημασία της επιτυχίας αυτής της δοκιμής δύσκολα μπορεί να υποτιμηθεί, ωστόσο κάτι την διακρίνει από τα υπόλοιπα ορόσημα στο δρόμο για το διάστημα: Ο Falcon Heavy ανήκει στην ιδιωτική εταιρία SpaceX, και ο σχεδιασμός και η εκτόξευσή του ήταν, σε μεγάλο βαθμό, αποτέλεσμα ιδιωτικής πρωτοβουλίας.

Το κίνητρο: αναζητώντας κέρδη στο διάστημα

Η SpaceX δεν αποτελεί, φυσικά, την μόνη ιδιωτική επιχείρηση που δραστηριοποιείται στον χώρο του διαστήματος. Πέρα από τις ιδιοτροπίες του εκκεντρικού ιδρυτή της Elon Musk -που επιθυμεί, μεταξύ άλλων, να φτάσει την ανθρωπότητα στον Άρη-, το επιχειρείν στο διάστημα παρουσιάζεται σήμερα ιδιαίτερα επικερδές. Η εμπορευματοποίηση του διαστημικού χώρου άρχισε με τους δορυφόρους και τις τεχνολογίες επικοινωνίας, για να επεκταθεί σήμερα στην εκτόξευση και μεταφορά υλικού στο διάστημα – όπως στην περίπτωση της SpaceX. Με τις τεχνολογικές εξελίξεις να κινούνται με ιλιγγιώδεις ρυθμούς, και το κόστος των διαστημικών επιχειρήσεων να μειώνεται συνεχώς, η εκκολαπτόμενη διαστημική βιομηχανία θα είναι σε θέση να παράγει ενέργεια και να εξορύσσει δυσεύρετα ή ανύπαρκτα στη Γη υλικά (όπως το ιδιαίτερα ενδιαφέρον ήλιο-3/He-3 της Σελήνης) πιο σύντομα απ’ ό,τι ίσως νομίζουμε. Οι πρώτοι διαστημικοί τουρίστες, εξάλλου, είναι γεγονός εδώ και μια δεκαπενταετία.

Η εμπορική αξιοποίηση του διαστήματος εμφανίζεται ως τάση κυρίως με τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου, ενώ ψήγματα αναγνώρισης της εμπορικής σημασίας του χώρου εντοπίζονται ήδη στο κείμενο της Εθνικής Διαστημικής Πολιτικής των ΗΠΑ από το 1988. Με τους κύριους χρηματοδότες διαστημικών επιχειρήσεων, δηλαδή τα κράτη, να μειώνουν τις στρατιωτικές τους δαπάνες, οι εταιρίες παραγωγής διαστημικού υλικού δέχθηκαν πρωτοφανή μείωση στις παραγγελίες που τις συντηρούσαν. Υπό την πίεση της ύφεσης του κλάδου, οι εταιρίες αυτές αναγκάστηκαν να τροποποιήσουν ή να προωθήσουν τις έτοιμες τεχνολογίες τους για εμπορική εφαρμογή. Το άνοιγμα στην ελεύθερη αγορά, με τη σειρά του, οδήγησε στη μείωση του κόστους και την αύξηση στη ζήτηση των παρεχόμενων υπηρεσιών. Έτσι, ραδιοτηλεοπτικές επιχειρήσεις εύκολα δαπανούν σήμερα εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια για την εκτόξευση ενός δορυφόρου, ενώ, μέσω δορυφορικής τηλεπικοινωνίας, άλλες εταιρίες εξασφαλίζουν στους πελάτες τους γρήγορη επικοινωνία μέσω τηλεφώνου ή διαδικτύου.

Χαρακτηριστική έκφανση αυτού του ενδιαφέροντος του ιδιωτικού τομέα για το διάστημα αποτέλεσαν οι ιδιωτικοποιήσεις των σημαντικότερων διακυβερνητικών δορυφορικών οργανισμών παγκοσμίως – του INTELSAT, του INMARSAT και του EUTELSAT. Ακόμα και ο ανάλογος οργανισμός του πρώην Ανατολικού Μπλοκ, ο INTERSPUTNIK, εξαγοράστηκε τελικά από την Lockheed Martin. Μετά τις απαραίτητες εγκρίσεις, η πρώην αποκλειστικά στρατιωτική τεχνολογία της παρατήρησης της Γης άνοιξε προς εμπορική χρήση το 1992 (LANDSAT Act του Κογκρέσου), ενώ οι ΗΠΑ απελευθέρωσαν την τεχνολογία του GPS προς παγκόσμια οικονομική εκμετάλλευση ήδη από το 1996.

Υπό το πρίσμα δεκαετιών ιδιωτικής δραστηριότητας στο διάστημα, η πρόσφατη επιτυχημένη δοκιμή της SpaceX ίσως να φαίνεται λιγότερο μνημειώδης. Η πραγματική της σημασία, όμως, έγκειται αλλού. Πέρα από συναρπαστικό τεχνολογικό επίτευγμα, η επιτυχής προσγείωση των προωθητικών κινητήρων του πυραύλου σημαίνει το τέλος της εποχής όπου ένα από τα ακριβότερα τμήματα του πυραυλικού συστήματος (η «πρώτη  φάση» ή σύστημα προώθησης) θεωρείτο αναλώσιμο. Δια των πολλαπλών χρήσεων του τμήματος αυτού, η SpaceX προσφέρει πια στην αγορά τον πιο ισχυρό πύραυλο στον πλανήτη, σε τιμή που κυμαίνεται από 90 έως 150 εκατομμύρια δολάρια – με τον άμεσο ανταγωνιστή της United Launch Alliance (ULA) να προσφέρει τον δικό της Delta IV Heavy από 400 εκατομμύρια.

Η πτώση αυτή των εξόδων και η βελτίωση της τεχνολογίας φαίνονται να προδιαγράφουν το μέλλον της διαστημικής δραστηριότητας. Παρά το -ολοένα και εντεινόμενο- ενδιαφέρον για οικονομική εκμετάλλευση του χώρου, το δίκαιο που ρυθμίζει την ιδιωτική δραστηριοποίηση στο διάστημα παραμένει  ακόμα υπό διαμόρφωση. Τι είδους κανόνες εφαρμόζει η SpaceX και η κάθε ιδιωτική εταιρία κατά τις εξορμήσεις της στο διάστημα;

Το δίκαιο της ιδιωτικής εκμετάλλευσης του διαστήματος

Όπως και με τις υπόλοιπες δραστηριότητες της ανθρωπότητας στο χώρο του διαστήματος, οι κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με την ιδιωτική δραστηριοποίηση παρέχονται από τη Συνθήκη του Διαστήματος ή OST (συνθήκη επί των αρχών που διέπουν τις δραστηριότητες  των κρατών, κατά την εξερεύνηση και χρησιμοποίηση του διαστήματος, συμπεριλαμβανομένης της Σελήνης και άλλων ουρανίων σωμάτων).Η Σύμβαση σχετικά με τη Διεθνή Ευθύνη για ζημιές, προκαλούμενες από αντικείμενα που εκτοξεύονται στο διάστημα, αποτελεί εξίσου σημαντικό κείμενο στο πλαίσιο της εμπορικής δραστηριότητας. Τα κράτη που δεσμεύονται από τις συνθήκες αυτές (όπως οι ΗΠΑ, έδρα της SpaceX) θεωρούνται υπεύθυνα για τη δραστηριότητα των εταιριών που ενεργούν από το έδαφός τους, και φέρουν απόλυτη ευθύνη για την εναρμόνιση των ιδιωτικών δράσεων με το διεθνές δίκαιο (Αρ. 6 OST).

Το διεθνές δικανικό πλαίσιο, στο οποίο οι ιδιωτικές επιχειρήσεις καλούνται να συμμορφωθούν, δεν είναι, όμως, πάντα απόλυτα σαφές. Η ρητή απαγόρευση εδαφικών διεκδικήσεων (Αρ. 2 OST) δυσχεραίνει κατά πολύ δραστηριότητες που χρήζουν μόνιμης εγκατάστασης στο διάστημα, ενώ η Συνθήκη της Σελήνης -κείμενο με λίγες επικυρώσεις που δεν δεσμεύει τις μεγάλες διαστημικές δυνάμεις όπως οι ΗΠΑ- είναι ακόμα πιο κατηγορικό: κάνει λόγο για απόλυτη αποκήρυξη της έννοιας της ιδιοκτησίας πάνω σε πόρους της Σελήνης από όλους τους δρώντες που δύνανται να δραστηριοποιηθούν εκεί (Αρ. 11 παρ. 3 Moon Treaty). Η ασάφεια αυτή, βέβαια, δεν αποτελεί κάτι το αποκλειστικά αρνητικό για την ιδιωτική πρωτοβουλία. Εκτός από την τοποθέτηση όπλων και την κακόβουλη παρενόχληση των δραστηριοτήτων άλλων κρατών, οι ιδιώτες είναι, σε μεγάλο βαθμό, ελεύθεροι να αξιοποιήσουν το διάστημα όπως επιθυμούν, με σεβασμό πάντα για το ιδιαίτερο καθεστώς του ως «κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας», και υπό την επίβλεψη του κράτους προέλευσής τους.

Ως ένα από τα σημαντικότερα κράτη με διαστημική παρουσία, οι ΗΠΑ έχουν θεσπίσει εδώ και περίπου μια πεντηκονταετία ένα σχετικά ομοιόμορφο πλαίσιο εξασφάλισης αυτής της απαραίτητης επίβλεψης. Η SpaceX, προκειμένου να στείλει οποιοδήποτε αντικείμενο στο διάστημα, οφείλει να ακολουθήσει αυστηρά μια συγκεκριμένη διαδικασία. Η απόκτηση της κατάλληλης άδειας από την Ομοσπονδιακή Διεύθυνση Αεροπλοΐας (Federal Aviation Administration) επιβεβαιώνει πως η εκτόξευση θα γίνει με ασφάλεια και χωρίς να διακινδυνεύει τις Αμερικανικές υποχρεώσεις που απορρέουν από τη OST και τη Σύμβαση περί Διεθνούς Ευθύνης. Η άδεια αυτή υποχρεώνει νομικά την ιδιωτική εταιρία να πληρώσει ποσό ανάλογο διεκδικήσεων διεθνούς ευθύνης πρώτου βαθμού στην Αμερικανική κυβέρνηση – ποσό που οι ΗΠΑ θα χρησιμοποιήσουν για να καλύψουν τυχόν διεθνείς τους υποχρεώσεις. Η εταιρία υποχρεώνεται, επιπλέον, να ασφαλιστεί έναντι αυτού του ποσού.

Σημαντικό ζήτημα που προκύπτει από το υπάρχον Αμερικανικό σύστημα επίβλεψης των ιδιωτικών δραστηριοτήτων είναι οι λεγόμενες «μη-παραδοσιακές» εμπορικές επιχειρήσεις (non-traditional commercial space missions). Κοινώς, η Αμερικανική διαδικασία δουλεύει ιδανικά για επιχειρήσεις ρουτίνας, όπως η αποστολή δορυφόρων, αλλά η κρατική δικαιοδοσία δοκιμάζεται σε περιπτώσεις όπως η εκτόξευση αυτοκινήτου στο διάστημα. Το πρόβλημα προκύπτει από τη φύση της παρεχόμενης άδειας, η οποία δίνεται για την ίδια την εκτόξευση και το φορτίο του πυραύλου, και όχι για τη λειτουργία του φορτίου αυτού στο διάστημα. Με πολλαπλές εταιρίες να εκφράζουν δημόσια σχέδια για αποστολές στη Σελήνη και στον Άρη, θέματα πλανητικής προστασίας και διαστημικών σκουπιδιών αρχίζουν πλέον να εμφανίζονται. Για τώρα, ένα ιδιότυπο καθεστώς διαφάνειας είναι το μόνο που διαμορφώνεται δια της πρακτικής. Η περίπτωση της εταιρίας Moon Express που, φοβούμενη αντίδραση του Υπουργείου Εξωτερικών των ΗΠΑ για το σχεδιαζόμενο Σεληνιακό όχημα εξερεύνησης της, αποκάλυψε άμεσα όλα τα στοιχεία της επιχείρησής της και διαβεβαίωσε για την τήρηση του διεθνούς δικαίου, είναι χαρακτηριστική.

Επίλογος: Προς το διάστημα των εταιριών;

Με την τεχνολογία να αρχίζει να καθιστά μόλις τα τελευταία χρόνια τους πόρους του διαστήματος προσιτούς, ίσως να είναι λίγο νωρίς για να οραματιζόμαστε τεράστια εργοτάξια στη Σελήνη ή φωτοβολταϊκά στην τροχιά της Γης. Παρ’ όλα αυτά, η δραματική μείωση των μεταφορικών εξόδων μας φέρνει ολοένα και πιο κοντά σε έναν κόσμο όπου η οικονομική εκμετάλλευση του διαστήματος δεν θα είναι μόνο βιώσιμη, αλλά και επικερδής. Ο εκσυγχρονισμός των εθνικών νομοθεσιών και του διεθνούς συμβατικού πλαισίου προς αυτή την κατεύθυνση κρίνεται απαραίτητος για την ενίσχυση και τον έλεγχο αυτής της τάσης. Η βαρύτητα του οικονομικού παράγοντα, εξάλλου, για την εξερεύνηση του διαστήματος μόλις άρχισε να διαφαίνεται.

Πηγές:

  1. Diedriks-Verschoor, I. P. (1999). An Introduction to Space Law. The Hague: Kluwer Law International.
  2. Jasentuliyana, N. (1995). Perspectives on international law. London: Kluwer law international
  3. Κολοβός, Κων. A. (2003). Διάστημα και εθνική Ασφάλεια: Πολιτικές και στρατηγικές διαστάσεις. Αθήνα: Εκδόσεις Ποιότητα
  4. Τζανέτος, Γ. Λ. (1995). Η Στρατιωτικοποίηση του Διαστήματος σε Σχέση με το Δικαίωμα της Αυτοάμυνας. Αθήνα: Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα.
  5. Πράντζος, Ν. (2005). Η περιπέτεια του μέλλοντος: Σενάρια για τις προοπτικές του ανθρώπου στο διάστημα. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.
  6. Geib, C. (2018). We asked experts whether Elon Musk can really send a Roadster to space. (2018). https://futurism.com/experts-elon-musk-roadster/
  7. Grush, L. (2017). Is Elon Musk even allowed to send his car to deep space?. https://www.theverge.com/2017/12/9/16742136/spacex-elon-musk-tesla-roadster-falcon-heavy-mars-international-space-law
  8. Listner, M. (2005). It’s time to rethink international space law. http://www.thespacereview.com/article/381/1
  9. Sheetz, M. (2018). Elon Musk says the new SpaceX Falcon Heavy rocket crushes its competition on cost. https://www.cnbc.com/2018/02/12/elon-musk-spacex-falcon-heavy-costs-150-million-at-most.html

 

Έχει περάσει αρκετός χρόνος (8 μήνες) από τη δημοσίευση αυτού του άρθρου. Παρακαλούμε συνεχίστε στην ανάγνωσή του έχοντας υπόψη την ημερομηνία δημοσίευσης.

Tagged under:

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest