Απεσταλμένοι της Ανθρωπότητας: Οι αστροναύτες και το διεθνές δίκαιο.

Οι εξορμήσεις της ανθρωπότητας πέρα από τα στενά όρια της ατμόσφαιρας ξεκίνησαν με μη επανδρωμένες αποστολές. Τολμηροί επιστήμονες, όμως, δεν άργησαν να εμφανιστούν για να επεκτείνουν τα όρια της ανθρώπινης γνώσης, θυσιάζοντας εάν χρειαστεί ακόμα και τις ίδιες τους τις ζωές. Από την πρώτη εμφάνιση του ανθρώπου στο διάστημα, με την αποστολή του Yuri Gagarin το 1961, μέχρι τα πρώτα βήματα του Neil Armstrong στη Σελήνη το 1969, και σήμερα με την επίτευξη συνεχούς ανθρώπινης παρουσίας στην τροχιά της Γης δια του Διεθνούς Διαστημικού Σταθμού, δεκάδες αστροναύτες έχουν πάρει τη ριψοκίνδυνη απόφαση να αποτελέσουν την εμπροσθοφυλακή της ανθρωπότητας στο αφιλόξενο πεδίο του διαστήματος. Οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν και μόνο για να εξασφαλίσουν την επιβίωσή τους, καθώς και ο ειδικός τους ρόλος για την έρευνα του διαστημικού χώρου, τούς καθιστά δικαιούχους διεθνούς προστασίας. Αλλά με το διάστημα να γίνεται προσβάσιμο σε ολοένα και περισσότερους δρώντες, ο προσδιορισμός του όρου «αστροναύτης» χάνει τη σαφήνεια που είχε κάποτε.

Ένας όρος, πολλοί ορισμοί

Η έννοια του αστροναύτη φαίνεται αρχικά εύκολη στην οριοθέτησή της. Πράγματι, μέχρι πολύ πρόσφατα, ως αστροναύτης θα μπορούσε να χαρακτηριστεί απλά κάποιος που ταξιδεύει πέρα από την ατμόσφαιρα ή είναι εκπαιδευμένος να χειρίζεται εξοπλισμό στο διάστημα. Με τον διαστημικό τουρισμό, όμως, να είναι γεγονός από το 2001, η εξεύρεση νομικού ορισμού για τον αστροναύτη γίνεται δυσκολότερη – και ταυτόχρονα επιτακτικά αναγκαία. Στο (όχι και τόσο μακρινό) μέλλον, πέρα από την αύξηση των τουριστών, ενδεχομένως να επισκεφτεί το διάστημα και εξειδικεύμενο επαγγελματικό προσωπικό, καθώς η οικονομική εκμετάλλευση του διαστημικού χώρου γίνεται ολοένα και πιο προσιτή. Έτσι, η νομική διασαφήνιση του όρου θα απαλλάξει τη διεθνή κοινότητα από τυχόν ασάφειες σε σχέση με τις υποχρεώσεις τις απέναντι στις νέες αυτές κατηγορίες επισκεπτών του διαστήματος, παράγοντας κρίσιμος για τη δίχως φραγμούς ιδιωτική συμμετοχή στην εξερεύνηση του χώρου.

Οι προσπάθειες ορισμού της έννοιας περιορίζονται μέχρι σήμερα κυρίως σε θεωρητικό επίπεδο, με τις συνθήκες να μην παρέχουν αυστηρά καθορισμένο περιεχόμενο στη λέξη. Αρκετές φορές διαφορετικοί όροι χρησιμοποιούνται (astronaut, personnel) χωρίς εννοιολογική διαφοροποίηση. Η -ελλιπώς επικυρωμένη και μειωμένης νομικής αξίας- Συνθήκη της Σελήνης του 1979, κάνει λόγο για υιοθέτηση όλων των πρακτικών μέσων απαραίτητων για την προστασία της ζωής και της υγείας των ατόμων στο Φεγγάρι, θεωρώντας κάθε άτομο στη Σελήνη αστροναύτη (όπως ερμηνεύεται στο Άρθρο 5 της Συνθήκης του Διαστήματος/OST και στη Σύμβαση περί Διάσωσης του 1968). Ο περιορισμός του ορισμού για τη Σελήνη, σε συνδυασμό με την ασάφεια του όρου στις συμβάσεις που παραπέμπονται, και τη μικρή νομική σημασία της ίδιας της Συνθήκης της Σελήνης, καθιστά την απόπειρα αυτή οριοθέτησης της έννοιας μάλλον ανεπιτυχή.

Για την κάλυψη του σημαντικού αυτού εννοιολογικού κενού, θεωρητικοί του δικαίου του διαστήματος απ’ όλο τον κόσμο έχουν προτείνει τους δικούς τους ορισμούς για το τι θα πει «αστροναύτης». Για τον Yasuaki Hashimoto (“The status of astronauts towards the second generation of space law“), ο αστροναύτης θα πρέπει να βρίσκεται σε αντικείμενο στο διάστημα, να δουλεύει προς όφελος όλης της ανθρωπότητας, και να αναγνωρίζεται ως «αντιπρόσωπός» της ταυτόχρονα. Ένας ορισμός με προφανή θεμέλιο την OST, που αποκλείει μολαταύτα εξολοκλήρου τους ιδιώτες. Η ερμηνεία που προτείνει η Elena Kamenetskaya (“Cosmonaut/Astronaut: An attempt of international legal definition“) είναι πιο ανοιχτή, αφού τονίζει την επαγγελματική ιδιότητα σε σχέση με την εξερεύνηση και χρήση του διαστήματος, αλλά και τη συνεχή τήρηση των επιταγών του διεθνούς δικαίου. Παρά την κάλυψη πιθανών επαγγελματιών ιδιωτών, ο ορισμός αυτός αφενός αφήνει τους τουρίστες εκτός του πλαισίου του, ενώ δημιουργεί αφετέρου ασάφεια σχετικά με το εάν κανείς χάνει την ιδιότητα του αστροναύτη με την παραβίαση κανόνων του διαστημικού δικαίου. Τέλος, η προσέγγιση των Francis Lyall και Paul Larsen (“Space Law: A Treatise“) δίνει έμφαση στο στοιχείο της εκπαίδευσης και της επιλογής των αστροναυτών, αφήνοντας να εννοηθεί πως η εκπλήρωση συγκεκριμένης αποστολής προσδίδει περιεχόμενο στην έννοια του αστροναύτη.

Κανένας από τους παραπάνω ορισμούς δεν έχει κατοχυρωθεί σε νομικά δεσμευτικό κείμενο. Αυτό που αποτελεί όμως ήδη νομική πραγματικότητα, είναι η πολυδιάστατη προστασία που οι αστροναύτες -παρά τον ελλιπή προσδιορισμό του όρου- δικαιούνται λόγω της ιδιότητάς τους.

Το ειδικό καθεστώς προστασίας

Από την αρχή της εκπαίδευσής τους, και μέχρι το πέρας των αποστολών τους, οι αστροναύτες βρίσκονται συνεχώς σε επικίνδυνες συνθήκες. Οποιοδήποτε ατύχημα, παράβλεψη ή κακόβουλη ενέργεια ρισκάρει τόσο τις ζωές του πληρώματος ενός διαστημικού αντικειμένου, όσο και το ανεκτίμητο επιστημονικό του έργο. Σε αναγνώριση των ειδικών συνθηκών εργασίας των αστροναυτών, αλλά και του κοινωφελούς σκοπού της διαμονής τους στο διάστημα, η διεθνής κοινότητα τούς έχει παραχωρήσει μια σειρά από προστατευτικές νομικές εγγυήσεις. Σκοπός τους δεν είναι άλλος από την εξασφάλιση του μέγιστου βαθμού βοήθειας σε περίπτωση που το κράτος των αστροναυτών -οι οποίοι βρίσκονται σε κίνδυνο- δεν είναι σε θέση να συνδράμει για την ασφάλειά τους.

Ήδη από το 1967, με τη Συνθήκη του Διαστήματος ή OST (συνθήκη επί των αρχών που διέπουν τις δραστηριότητες των κρατών, κατά την εξερεύνηση και χρησιμοποίηση του διαστήματος, συμπεριλαμβανομένης της Σελήνης και άλλων ουρανίων σωμάτων), τα κράτη-μέρη της σύμβασης αναγνωρίζουν την ανάγκη διεθνούς μέριμνας για τους αστροναύτες. Με το Άρθρο 5 της συνθήκης χαρακτηρίζονται ως «απεσταλμένοι της ανθρωπότητας» (envoys of mankind), ένας όρος ενδεικτικός του κλίματος οικουμενισμού που αποπνέει το δίκαιο του διαστήματος. Εκεί αποκρυσταλλώνεται νομικά και η υποχρέωση παροχής επείγουσας βοήθειας μεταξύ αστροναυτών διαφορετικών κρατών στο διάστημα, αλλά και μεταξύ κρατικών αρχών για τον ασφαλή και γρήγορο επαναπατρισμό πληρωμάτων. Οποιαδήποτε απειλή για την υγεία ή την ασφάλεια όλων των αστροναυτών οφείλει επίσης να γνωστοποιείται στον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ και σε όλα τα κράτη-μέρη της σύμβασης, ανεξαρτήτως του από ποιο κράτος γίνεται η ανακάλυψη. Εξάλλου οι αρχές περί διεθνούς συνεργασίας, όπως και οι υπόλοιπες διατάξεις του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, συνεχίζουν να εφαρμόζονται στο διάστημα (Άρθρο 3, OST).

Το καθεστώς αυτό εξειδικεύεται μέσα από τη Σύμβαση για τη Διάσωση Αστροναυτών, την Επιστροφή Αστροναυτών και την Επιστροφή Αντικειμένων που Εκτοξεύθηκαν στο Διάστημα (Rescue Agreement) του 1968. Μέσα από τη σύμβαση αυτή περιχαρακώνονται και προστατεύονται περισσότερο οι αρχές που εκφράστηκαν ήδη στην OST. Τα κράτη που είναι σε θέση να παρέχουν άμεση βοήθεια στη διάσωση και τον ασφαλή επαναπατρισμό αστροναυτών σε κίνδυνο έχουν τη νομική υποχρέωση να το κάνουν, ενώ η σύμβαση επιβεβαιώνει επιπλέον τη δικαιοδοσία του κράτους εκτόξευσης πάνω στο πλήρωμα και το διαστημικό αντικείμενο που εκτοξεύει. Έτσι, αν και η νομική κάλυψη των αστροναυτών δεν ξεπερνάει κατά πολύ τα όρια της OST, η αυθύπαρκτη υπόστασή της σε ξεχωριστό κείμενο συνεισφέρει στην περαιτέρω θεμελίωσή της. Παρ’όλα αυτά, η έλλειψη ενός ξεκάθαρου ορισμού του αστροναύτη συνιστά σημαντική παράβλεψη, η οποία δικαιολογείται εν μέρει και από την ηλικία του κειμένου.

Επίλογος: Ο «Αστροναύτης» και η νέα διαστημική εποχή

Οι αστροναύτες θαυμάζονταν ανέκαθεν για την ιδιότητά τους. Βρίσκονται κατά κανόνα σε άριστη φυσική κατάσταση, διαθέτουν πνευματική διαύγεια και χρόνια εμπειρίας στον τομέα τους, ενώ παράλληλα είναι διατεθειμένοι να εργάζονται σε συνθήκες θανάσιμου κινδύνου προκειμένου να επεκτείνουν τους επιστημονικούς μας ορίζοντες σχετικά με την εξερεύνηση και αξιοποίηση του διαστήματος. Το έργο τους προϋποθέτει αυτοθυσία, τόλμη, ευστροφία αλλά και ομαδικότητα. Η αύξηση του αριθμού των διακρατικών projects μεταψυχροπολεμικά είναι, ίσως, το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αυτής της ανάγκης συνεργασίας για την περαιτέρω κατανόηση του διαστημικού χώρου. Μια πρώτη ένδειξή της ήταν μέσα από το άρθρο 5 της OST και τη Resue Agreement.

Την εποχή σύνταξης των συνθηκών αυτών, δεν υπήρχε αμφιβολία σχετικά με την ταυτοποίηση των αστροναυτών ως επιστημόνων στην υπηρεσία των κρατών τους. Η φύση του έργου τους, καθώς και ο βαθμός επικινδυνότητας των αποστολών τους, καθιστούσαν αναγκαία την οικουμενική προσπάθεια προστασίας τους από κίνδυνο. Όμως σήμερα, δρώντες με αποκλειστικό κίνητρο παρουσίας τους στο διάστημα το προσωπικό κέρδος έχουν πια πρόσβαση στον διαστημικό χώρο. Οι υποχρεώσεις της διεθνούς κοινότητας απέναντί τους παραμένουν νεφελώδεις, αλλά η ξεχωριστή ύπαρξη της σύμβασης διάσωσης δίνει ελπίδα πως, μέσω της τροποποίησης αποκλειστικά αυτού του κειμένου, ένας συνεκτικός ορισμός της έννοιας του αστροναύτη θα προκύψει. Προκειμένου το δίκαιο του διαστήματος να μην καταστεί παρωχημένο λόγω των τεχνολογικών, οικονομικών και πολιτικών εξελίξεων, τα καταστατικά κείμενά του οφείλουν να προσαρμοστούν στην εποχή μας, και να διευρύνουν την ομπρέλα νομικής προστασίας των αστροναυτών σε οποιονδήποτε μπορεί να την χρειαστεί.

Πηγές

  1. Diedriks-Verschoor, I. P. (1999). An Introduction to Space Law. The Hague: Kluwer Law International.
  2. Τζανέτος, Γ. Λ. (1995). Η Στρατιωτικοποίηση του Διαστήματος σε Σχέση με το Δικαίωμα της Αυτοάμυνας. Αθήνα: Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα.
  3. Adams, C. (2016). What Laws Apply to Crimes Committed in Space?https://www.washingtoncitypaper.com/columns/straight-dope/article/20846857/what-laws-apply-to-crimes-committed-in-space
  4. Evans, C. (2017). Do Astronauts Have Human Rights in Space? https://rightsinfo.org/astronauts-human-rights-space/
  5. Lafferranderie, G. (2005). Space Law Questions and Answershttp://www.esa.int/About_Us/ECSL_European_Centre_for_Space_Law/Space_Law_Questions_Answers_by_Mr._G._Lafferranderie
  6. Li, A. (2017). Are Space Tourists Astronauts? https://alexsli.com/thespacebar/2017/11/12/are-space-tourists-astronauts
  7. Hashimoto, Y. The Status of Astronauts Towards The Second Generation of Space Lawhttp://www.spacefuture.com/archive/the_status_of_astronauts_toward_the_second_generation_of_space_law.shtml

 

Tagged under:

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest