Το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ασφάλειας

Η Ευρωπαϊκή Ένωση τα τελευταία δέκα χρόνια βρίσκεται αντιμέτωπη με μια πολύπλευρη κρίση, τόσο οικονομική όσο και πολιτική, η οποία έχει χαρακτηριστεί ως η μεγαλύτερη από τη δημιουργία της. Ταυτόχρονα, η αστάθεια του παγκόσμιου γεωπολιτικού συστήματος και οι συνεχείς αλλαγές στην ισορροπία ισχύος έχουν αποδυναμώσει την Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι εσωτερικές και εξωτερικές προκλήσεις που δέχεται, έχουν προκαλέσει έντονες ανησυχίες σχετικά με την ασφάλειά της, όπως και την ικανότητά της να προστατεύσει τα μέλη της. Η δημιουργία μιας ενιαίας ευρωπαϊκής ασφάλειας και άμυνας ταλανίζει πολλά χρόνια τους ηγέτες της, αλλά σήμερα φαντάζει πιο αναγκαία από ποτέ.

Οι απαρχές της κοινής ευρωπαϊκής άμυνας

Το όραμα για μια κοινή ευρωπαϊκή πολιτική ασφαλείας και άμυνας είχε εκφραστεί ήδη από τα πρώτα βήματα της νεοσύστατης -τότε- Ένωσης. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες φιλοδοξούσαν να δημιουργήσουν μια κοινή εξωτερική πολιτική, την οποία θα ακολουθούσαν όλα τα κράτη-μέλη, και η οποία θα συνοδευόταν από αντίστοιχο αμυντικό μηχανισμό. Η ιδέα αυτή είχε εκφραστεί από το 1948 με τη Συνθήκη των Βρυξελλών, η οποία συμπεριελάμβανε στις διατάξεις της κοινή ρήτρα αμοιβαίας άμυνας. Παρ’όλα αυτά, οι εθνικές πολιτικές των κρατών-μελών και η άρνησή τους να παραχωρήσουν ένα τόσο αξιοσημείωτο μέρος της εθνικής τους κυριαρχίας -την εξωτερική τους πολιτική και άμυνα- στην ίδια την Ένωση είχαν ως αποτέλεσμα την αποτυχία της πρώτης προσπάθειας για τη δημιουργία μιας Ευρωπαϊκής Κοινότητας για την Άμυνα το 1954. Έπειτα από την αδυναμία υλοποίησης και των σχεδίων Pleven και Fouchet κατά τις δεκαετίες 1950 και 1960, ήταν φανερό ότι τα κράτη δεν ήταν ακόμη έτοιμα να προχωρήσουν στην εμβάθυνση της Ένωσης σε αυτόν τον τομέα. Έτσι, δημιουργήθηκε η Ευρωπαϊκή Πολιτική Συνεργασία, η οποία άρχισε ανεπίσημα το 1970 και προέβλεπε την διενέργεια διαβουλεύσεων μεταξύ των κρατών όσον αφορά ζητήματα εξωτερικής πολιτικής.

Η Δυτικοευρωπαϊκή Ένωση (ΔΕΕ), που ιδρύθηκε κατά την διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, ήταν η μόνη στρατιωτική συμμαχία της Ένωσης – αν και δεν αντιπροσώπευε το σύνολο των κρατών-μελών παρά μόνο ένα μέρος του. Το σημαντικότερο βήμα στον τομέα της άμυνας σημειώθηκε με τη δημιουργία της ΚΕΠΠΑ (η οποία μετονομάστηκε σε Κοινή Πολιτική Ασφάλειας και Άμυνας με τη Συνθήκη της Λισαβόνας), της Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφαλείας, με τη συνθήκη του Μάαστριχ το 1992, στην οποία συμπεριλήφθηκαν τα καθήκοντα και τα θεσμικά όργανα της Δυτικοευρωπαϊκής Ένωσης. Ταυτόχρονα, με τη συνθήκη του Άμστερνταμ το 1997, εγκαινιάστηκαν οι πρώτες αμυντικές και ανθρωπιστικές αποστολές της Ένωσης, οι οποίες ονομάστηκαν “καθήκοντα Petersberg“. Η κοινή εξωτερική πολιτική που προσπαθούσε να υιοθετήσει η Ευρωπαϊκή κοινότητα, όμως, δεν συμπεριελάμβανε αντίστοιχο στρατιωτικό μηχανισμό, καθώς η συμμετοχή της στο NATO θεωρούνταν αρκετή. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα η Ευρωπαϊκή Ένωση να μη διαθέτει δικό της στρατό, και η προστασία της να εξαρτάται αποκλειστικά από το διατλαντικό σύμφωνο και τους εθνικούς στρατούς. Το status quo του παγκόσμιου συστήματος, όμως, άλλαξε, και μαζί με αυτό άλλαξαν και οι βλέψεις των ηγετών της Ένωσης όσον αφορά την άμυνα και την ασφάλειά της.

 

Οι απειλές που αντιμετωπίζει η Ευρωπαϊκή Ένωση

Εσωτερικές προκλήσεις

Η Ευρωπαϊκή Ένωση τα τελευταία χρόνια έχει έρθει αντιμέτωπη με πολλαπλές κρίσεις και σημαντικά γεωπολιτικά ζητήματα που έχουν υπονομεύσει τόσο την ασφάλεια, όσο και την ισχύ της. Αρχικά, η μεγάλη χρηματοπιστωτική κρίση, η οποία ξεκίνησε από τις ΗΠΑ το 2007, ταλανίζει ακόμη ολόκληρο το ευρωπαϊκό οικοδόμημα. Η Ευρωζώνη, παρά τις προσπάθειές της, δεν έχει καταφέρει να βγει από την κρίση, αλλά ούτε και να βοηθήσει αποτελεσματικά τα κράτη-μέλη της, που βιώνουν εντονότερα τις συνέπειες, να ορθοποδήσουν. Η οικονομική αποδυνάμωση της Ένωσης ανέδειξε την απουσία ισχυρού κεντρικού μηχανισμού για την αντιμετώπιση κρίσεων, καθώς και την έλλειψη αλληλεγγύης μεταξύ των μερών, καθιστώντας την ευάλωτη στις διεθνείς αγορές. Η αμυντική ικανότητα μιας χώρας ή μιας ένωσης, όπως είναι γνωστό, είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την οικονομική της δύναμη και την ικανότητα αγοράς αμυντικού εξοπλισμού. Ταυτόχρονα, η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται να αντιμετωπίσει την προσφυγική κρίση και τον αυξανόμενο αριθμό προσφύγων χωρίς ενιαία πολιτική, καθώς πολλά κράτη μέλη, όπως η Ουγγαρία, η Πολωνία και η Τσεχική Δημοκρατία, έχουν αψηφίσει ευρωπαϊκές αποφάσεις, και έχουν λειτουργήσει μονομερώς.

Τα παραπάνω προβλήματα όξυναν τον ευρωσκεπτικισμό και τα εθνικιστικά κόμματα σε ολόκληρη την ήπειρο. Η Ένωση άρχισε σταδιακά να χάνει υποστηρικτές, ενώ αρχηγοί ακροδεξιών κομμάτων που τάσσονται κατά του ευρωπαϊκού οικοδομήματος -όπως η Marine Le Pen στη Γαλλία, ο Geert Wilders στην Ολλανδία και ο Matteo Salvini στην Ιταλία- άρχισαν να αποκτούν σημαντική δημοσιότητα και ψηφοφόρους. Το αποκορύφωμα της δυσπιστίας απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση εκφράστηκε με την αποχώρηση της Μεγάλης Βρετανίας τον προηγούμενο χρόνο – γνωστό ως Brexit, το σημαντικότερο ίσως πλήγμα που κλήθηκαν να αντιμετωπίσουν οι Ευρωπαίοι ηγέτες τα τελευταία χρόνια. Η Μεγάλη Βρετανία, με την ισχυρή στρατιωτική δύναμη, αποσύρεται από την ευρωπαϊκή οικογένεια, αφήνοντας την Ένωση εκτεθειμένη, με σημαντικά μικρότερη στρατιωτική ισχύ. Η απουσία του βρετανικού στρατού και της συμμετοχής της Βρετανίας στο σχεδιασμό της ευρωπαϊκής κοινής εξωτερικής πολιτικής κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου σε ολόκληρη την ήπειρο. Η Ευρώπη, πιο ανίσχυρη από ποτέ, δεν φαίνεται να μπορεί να προστατέψει επαρκώς τα μέλη της.

 

Εξωτερικές προκλήσεις

Μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που απασχολεί την Ένωση, προερχόμενη από την διεθνή σκηνή, είναι η εκλογή Trump και, συγκεκριμένα, η πολιτική που ακολουθεί ο νέος Αμερικανός Πρόεδρος. Το NATO, η μεγαλύτερη αμυντική συμμαχία αλλά και προστάτης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, βρίσκεται υπό την ηγεσία των Ηνωμένων Πολιτειών, καθώς είναι ο βασικός χρηματοδότης του. Η αμέριστη, όμως, υποστήριξη και προστασία του οργάνου προς την Ένωση έχει αρχίσει να αμφισβητείται μετά τις δηλώσεις Trump ότι οι ΗΠΑ δεν μπορούν να επωμίζονται το βάρος όλων των νατοϊκών χωρών που δεν δύνανται να αφιερώσουν το 2% του ΑΕΠ τους για αμυντικές δαπάνες, όπως έχει συμφωνηθεί. Η προειδοποίηση αυτή δημιούργησε νέες εντάσεις στην ευρωπαϊκή κοινότητα, αλλά και ανησυχίες όσον αφορά το μέλλον της άμυνας και της ασφάλειας των νατοϊκών κρατών. Η Ευρώπη συνειδητοποίησε απότομα ότι δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά στις ΗΠΑ και στο NATO για την προστασία της, καθώς αυτή δεν φαίνεται πλέον δεδομένη.

Η πολιτική Trump απέναντι στους νατοϊκούς του συμμάχους δεν είναι το μοναδικό γεγονός που προβληματίζει την Ένωση. Ο Αμερικανός πρόεδρος ακολουθεί πολιτική εσωστρέφειας και απομονωτισμού στο πλαίσιο του οράματος του “America First”. Η τακτική αυτή έχει δημιουργήσει κενό ισχύος, επιτρέποντας σε άλλες σημαντικές οικονομικές και στρατιωτικές δυνάμεις να αυξήσουν την επιρροή τους σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την Κίνα. Ανερχόμενη οικονομία και στρατιωτική δύναμη, η Κίνα εισβάλλει με ταχύτατους ρυθμούς στην Ευρασία, διεκδικώντας σημαντικό μέρος των αγορών και συνάπτοντας συμμαχίες. Η νεοσύστατη φιλία της με τη Ρωσία και ο ανταγωνισμός της απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες έχει προκαλέσει ανησυχία στην Ευρώπη. Η Ένωση ισορροπεί ανάμεσα στο Πεκίνο και την Ουάσιγκτον, καθώς έχει δημιουργήσει τόσο οικονομικούς όσο και στρατιωτικούς δεσμούς αντίστοιχα. Οι πολιτικές του Λευκού Οίκου έχουν συμβάλλει στην ανάπτυξη και βελτίωση των σχέσεων Ε.Ε. και Κίνας, δημιουργώντας αμφιβολίες σχετικά με την ισχύ και την αξιοπιστία των δεσμών μεταξύ ΗΠΑ και Ευρωπαϊκής Ένωσης.

PESCO- Η αρχή;

Η Ε.Ε. στον απόηχο του Brexit, των προβλημάτων στους κόλπους του NATO και τη γενικότερη αστάθεια της παγκόσμιας ισορροπίας ισχύος, προβαίνει το Νοέμβριο του 2017 στην υπογραφή των γενικών αρχών της “Μόνιμης Διαρθρωμένης Συνεργασίας” (“Permanent Structured Cooperation” – PESCO). Τα πρώτα βήματα για την ολοκλήρωση της Ένωσης στον αμυντικό τομέα, με 25 από τις 28 χώρες σύμφωνες.

14 Δεκεμβρίου 2017. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες στα εγκαίνια της επίσημης λειτουργίας της PESCO.

Η PESCO, αν και δεν αποτελεί ενιαίο ευρωπαϊκό στρατό, αλλά ένα νομικό πλαίσιο για επενδύσεις στον τομέα της άμυνας, προαναγγέλλει την πρόθεση των περισσότερων κρατών-μελών για εμβάθυνση στο στρατιωτικό σκέλος της Ένωσης. Οι ηγέτες έχουν τονίσει ότι ο θεσμός θα λειτουργεί συμπληρωματικά στο NATO, καθώς η κίνηση αυτή προκάλεσε αντιδράσεις στους κόλπους του βορειοατλαντικού συμφώνου. Παρ’όλα αυτά δεν παύει να είναι ένα φιλόδοξο βήμα, που στοχεύει στην ενίσχυση της ευρωπαϊκής δύναμης και ασφάλειας, η οποία για πρώτη φορά θα βασίζεται αποκλειστικά στην ίδια την Ένωση, και όχι σε εξωτερικούς θεσμούς και όργανα.

Το μέλλον της PESCΟ και η αποτελεσματικότητα του θεσμού αυτού εξαρτώνται από την ικανότητα των κρατών-μελών να προστατέψουν και να ενισχύσουν την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση στον τομέα της άμυνας. Η κίνηση αναδεικνύει την διάθεση της Ευρωπαϊκής Ένωσης να βασιστεί στις δικές τις δυνάμεις, και να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τις συνεχώς αυξανόμενες συνέπειες της πολιτικοοικονομικής κρίσης που βιώνει τα τελευταία χρόνια, αλλά και τις απειλές προερχόμενες από το διεθνές σύστημα. Ένας πολλά υποσχόμενος Γάλλος πρόεδρος, ο Emmanuel Macron, με όραμα την ανοικοδόμηση της Ευρώπης, και η έντονη επιθυμία της πλειοψηφίας των κρατών να κατοχυρώσουν την ασφάλεια και την προστασία τους μπροστά στην αστάθεια που χαρακτηρίζει το διεθνές σύστημα, ίσως καταφέρουν το ακατόρθωτο – τη σταδιακή δημιουργία ενός ευρωπαϊκού στρατού.

Πηγές:

  1. Ελληνική Δημοκρατία-Υπουργείο Εξωτερικών. (2017). Κοινή Πολιτική Ασφάλειας και Άμυναςhttps://www.mfa.gr/exoteriki-politiki/i-ellada-stin-ee/kpaa.html
  2. Forster, K. (2016). Europe’s new fascism? The far-right leaders hoping to take power in 2017:Dutch politician Geert Wilders says Mr Trump’s victory is the beginning of a ‘Patriotic Spring. Independent.  http://www.independent.co.uk/news/world/europe/marine-le-pen-geert-wilders-norbert-hofer-rise-of-fascism-europe-far-right-leaders-donald-trump-a7417276.html
  3. Bond, D. and Peel, M. (2018). 5 concerns for UK-EU defence after Brexit: Theresa May seeks a special security relationship with bloc but flashpoints remain. https://www.ft.com/content/5c9898e0-124a-11e8-940e-08320fc2a277
  4. Η Καθημερινή. (2017). Tραμπ: Ρωσία και Κίνα επιθυμούν έναν κόσμο αντίθετο στις αξίες των ΗΠΑ. http://www.kathimerini.gr/939794/article/epikairothta/kosmos/tramp-rwsia-kai-kina-epi8ymoyn-enan-kosmo-anti8eto-stis-a3ies-twn-hpa
  5. Sanders, L. (2018). As China takes ‘center stage,’ Europe stands at a crossroads. http://www.dw.com/en/as-china-takes-center-stage-europe-stands-at-a-crossroads/a-42590805
  6. Spross, H. (2017). How Trump’s unreliability is pushing EU and China closer together. Deutsche Welle. http://www.dw.com/en/how-trumps-unreliability-is-pushing-eu-and-china-closer-together/a-39079310
  7. Shalal, A., and Emmott, R. (2017). EU to sign joint defense pact in show of post-Brexit unity.  https://www.reuters.com/article/us-eu-defence/eu-to-sign-joint-defense-pact-in-show-of-post-brexit-unity-idUSKBN1D81CT
  8. Deutsche Welle. (2017). Twenty-five EU states sign PESCO defense pact.  http://www.dw.com/en/twenty-five-eu-states-sign-pesco-defense-pact/a-41741828
  9. European Commission. (2017). Η Επιτροπή διεξάγει συζήτηση σχετικά με το μέλλον της ευρωπαϊκής άμυναςhttp://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-1427_el.htm
Έχει περάσει αρκετός χρόνος (7 μήνες) από τη δημοσίευση αυτού του άρθρου. Παρακαλούμε συνεχίστε στην ανάγνωσή του έχοντας υπόψη την ημερομηνία δημοσίευσης.

Tagged under:

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest