Η κορωνίδα των Ευρωπαϊκών πολιτικών

Στη συζήτηση για τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατέχει μία εξέχουσα θέση. Αποτελεί μία από τις πιο γνωστές, στους Ευρωπαίους, πολιτικές, κυρίως λόγω των αδυναμιών της. Ως εκ τούτου, έχει δεχθεί έντονη κριτική τόσο στο εσωτερικό της Ένωσης όσο και στο εξωτερικό. Δεν είναι άλλη από την Κοινή Αγροτική Πολιτική. Πριν, όμως, σπεύσουμε να την καταδικάσουμε, είναι σημαντικό να κατανοήσουμε τις ιστορικές συνθήκες κατά τη θέσπισή της, τους μηχανισμούς της και ορισμενες από τις αδυναμίες της.

Ιστορικό και πολιτικό πλαίσιο

Ο αγροτικός τομέας για κάθε κράτος ανέκαθεν χαρακτηριζόταν από ορισμένες ιδιαιτερότητες. Αρχικά, σχετίζεται άμεσα με τη διατροφή του πληθυσμού και τον βαθμό ανεξαρτησίας από το εξωτερικό. Επιπρόσθετα, είναι ένας τομέας στον οποίο επικρατεί αβεβαιότητα σχετικά με τα εισοδήματα των παραγωγών, διότι η αγροτική παραγωγή επηρεάζεται από αστάθμητους παράγοντες, όπως οι κλιματικές συνθήκες. Λόγω αυτών των ιδιαιτεροτήτων, ο αγροτικός τομέας ανέκαθεν έχρηζε κρατικής προστασίας. Στην Ευρώπη των 6, κατά την περίοδο διαμόρφωσης της Συνθήκης της Ρώμης (Ιδρυτική Συνθήκη της Ε.Ε.), ο αγροτικός τομέας είχε βαρύνουσα σημασία καθώς, μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι ηγέτες επιθυμούσαν όχι μόνο την ανάκαμψη της αγροτικής παραγωγής, αλλά και τη βελτίωση του επιπέδου διαβίωσης του πληθυσμού της υπάιθρου. Ειδικά εκείνη την περίοδο το 25% του ενεργού πληθυσμού απασχολείτο στον αγροτικό τομέα, γεγονός που του προσέδιδε έντονη πολιτική σημασία. Βέβαια, δεν θα μπορούσε η Κοινή Αγροτική Πολιτική να μην είναι αποτέλεσμα των πολιτικών συγκρούσεων μεταξύ των κρατών-μελών. Το γεγονός ότι το συγκριτικό πλεονέκτημα στα βιομηχανικά αγαθά το κατείχε η Γερμανία, ενώ στα αγροτικά αγαθά το κατείχαν η Γαλλία, η Ιταλία και η Ολλανδία, έπαιξε πολύ σημαντικό ρόλο. Έτσι, οι εν λόγω χώρες δεν αποδέχονταν την απελευθέρωση της αγοράς βιομηχανικών αγαθών χωρίς να υπάρξει απελευθέρωση και της αγοράς των αγροτικών αγαθών. Κάτω από αυτές τις συνθήκες διαμορφώθηκε η -μέχρι και σήμερα- πιο ολοκληρωμένη πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Χαρακτηριστικά της βαρύνουσας σημασίας της ΚΑΠ είναι ότι αποτελεί την πιο πολυδάπανη πολιτική της Ε.Ε. απορροφώντας το 37% (€59 δις) του κοινοτικού προϋπολογισμού (European Commission, 2017) και ότι το 50% της κοινοτικής νομοθεσίας αναφέρεται σε αυτήν (Πέζαρος, 2011).

Στόχοι, αρχές και εργαλεία της ΚΑΠ

Οι στόχοι της ΚΑΠ, όπως διατυπώθηκαν το 1957 στη Συνθήκη της Ρώμης, είναι οι εξής: η αύξηση της παραγωγικότητας του αγροτικού τομέα, η προστασία του αγροτικού εισοδήματος, η σταθεροποίηση της αγοράς αγροτικών προϊόντων, η προστασία των καταναλωτών και ο ομαλός εφοδιασμός των αγορών. H ΚΑΠ, επίσης, χαρακτηρίζεται από τις αρχές της ενιαίας αγοράς, της κοινοτικής προτίμησης και της χρηματοδοτικής αλληλεγγύης. Η αρχή της ενιαίας αγοράς αναφέρεται στην απόλυτη ελευθερία του εμπορίου αγροτικών αγαθών μεταξύ των κρατών μελών (λ.χ. κατάργηση δασμών, ποσοστόσεων). Η αρχή της κοινοτικής προτίμησης επέβαλλε στα κράτη-μέλη να ευνοούν τα προϊόντα που προέρχονται από την κοινότητα έναντι των αγαθών του εξωτερικού. Τέλος, η αρχή της χρηματοδοτικής αλληλεγγύης, που αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο της ΚΑΠ, θεσπίζει την κάλυψη, από μέρους των κρατών-μελών, όλων των δαπανών σχετικών με αυτήν. Έτσι, βάσει των ανωτέρω στόχων και αρχών, η Ε.Ε. διέθετε τρία βασικά εργαλεία δράσης για την εφαρμογή της ΚΑΠ: τον κοινό καθορισμό τιμών, την κοινή στήριξη τιμών και την κοινή ρύθμιση των εισαγωγών και των εξαγωγών. Σε ο,τι αφορά στο πρώτο, το συμβούλιο των Υπουργών Γεωργίας συνεδρίαζε στις αρχές κάθε έτους προκειμένου να θέσει τους στόχους για τις τιμές των αγροτικών αγαθών. Όταν η τιμή έπεφτε κατά 5-10% σε σχέση με την ενδεικτική τιμή, τότε η Ε.Ε. όφειλε να παρέμβει προκειμένου η τιμή να διατηρηθεί στο επίπεδου του στόχου (κοινή στήριξη τιμών). Τέλος, η Ε.Ε. μέσω επιδοτήσεων εξαγωγών και τη θέσπιση των αντισταθμιστικών εισφορών για τα εισαγόμενα αγαθά (ίση με τη διαφορά της τιμής του εισαγόμενου από την κατώτατη τιμή της Ε.Ε.) ρυθμίζει τις εισαγωγές και εξαγωγές των αγροτικών προϊόντων.

Αδυναμίες της ΚΑΠ

Η ΚΑΠ είναι περισσότερο γνωστή για την κριτική που της έχει ασκηθεί από την αρχή της εφαρμογής της. Είναι, λοιπόν, επιβεβλημένη η αναφορά των τομέων στους οποίους συγκεντρώνεται η εν λόγω κριτική.

  1. Δημιουργία μεγάλων πλεονασμάτων Στην οικονομική θεωρία, μία πολιτική στήριξης τιμών πάντα συνοδεύεται από τον κίνδυνο δημιουργίας πλεονασμάτων, κατάσταση κατά την οποία η προσφορά ενός αγαθού υπερβαίνει τη ζήτησή του. Το φαινόμενο αυτό επιβεβαιώθηκε στην περίπτωση της Ε.Ε. κατά τη δεκαετία του 80, όταν και ο μέσος ρυθμός αύξησης της παραγωγής αγροτικών προϊόντων έφτανε το 2%, ενώ ο αντίστοιχος ρυθμός για την κατανάλωση ανερχόταν σε μόλις 0,5% (Μπαλτάς, 2016). Δεσμευμένη από τους στόχους της, η Ε.Ε. αγόραζε τις πλεονάζουσες ποσότητες αγροτικών αγαθών και τις αποθήκευε με την προσδοκία διάθεσής τους όταν θα δημιουργείτο έλλειμμα στην αγορά. Η προσδοκία αυτή δεν εκπληρώθηκε με αποτέλεσμα τα τρόφιμα να σαπίζουν – γεγονός που προκάλεσε έντονη κριτική εκ μέρους της διεθνούς κοινότητας. Για να αποτραπεί η πλήρης απόρριψη των τροφίμων, η E.Ε. κατέφυγε στην πώληση των ακατάλληλων για κατανάλωση από άνθρωπο τροφών ως ζωοτροφή, ενώ οι κατάλληλες για κατανάλωση τροφές εξήχθησαν σε πολύ χαμηλές τιμές. Λόγω της συνέχισης των πλεονασμάτων, οι ηγέτες της Ε.Ε. αποφάσισαν κατά τη μεταρρύθμιση της ΚΑΠ το 1992 να εγκαταλείψουν σταδιακά την πολιτική στήριξης τιμών και να την αντικαταστήσουν με άμεσες επιδοτήσεις προς τους παραγωγούς. Με τη μεταρρύθμιση του 2003 εισήχθησαν επιπλέον κριτήρια για τις χρηματοδοτήσεις, όπως ποιοτικά standards, η προστασία του περιβάλλοντος και η καλή μεταχείριση των ζώων. Με αυτόν τον τρόπο, το πρόβλημα των πλεονασμάτων περιορίστηκε σε μεγάλο βαθμό.
  2. Στρέβλωση της παγκόσμιας αγοράς αγροτικών προϊόντων Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, με σκοπό τη διάθεση του αγροτικού πλεονάσματος, η Ε.Ε. προέβη σε εξαγωγές σε τιμές χαμηλότερες από αυτές των διεθνών τιμών. Η πρακτική αυτή ονομάζεται “νταμπινγκ” (dumping) στα οικονομικά, και θεωρείται μία από τις πλέον αθέμιτες τακτικές στο διεθνές εμπόριο. Λόγω του μεγάλου μεριδίου αγοράς που κατέχει η Ε.Ε. στην παγκόσμια αγορά αγροτικών προϊόντων, αυτό ανάγκασε τις χώρες που είναι καθαροί εξαγωγείς στον τομέα αυτό να μειώσουν τις τιμές του προκειμένου να ανταγωνιστούν τις τιμές εξαγωγών της Ε.Ε. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση του εισοδήματος των αγροτών σε αναπτυσσόμενες χώρες όπως η Βραζιλία, η Βολιβία και η Νότια Αφρική, προκαλώντας την αντίδραση του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου και, εν γένει, της διεθνούς κοινότητας.
  3. Ανισοκατανομή των κονδυλίων Η ΚΑΠ έχει κατηγορηθεί, επίσης, έντονα για το γεγονός ότι ανισοκατανέμει τις επιχορηγήσεις, με αποτέλεσμα να ωφελούνται λίγοι παραγωγοί και κυρίως οι πλουσιότεροι. Συγκεκριμένα, το 80% του συνόλου των επιχορηγήσεων κατευθύνονται στο 20% του συνόλου των παραγωγών (Baldwin & Wyploz, 2017). Χαρακτηριστικό είναι ένα δημοσίευμα του Guardian, το οποίο αποκαλύπτει ότι η Βασίλισσα του Ηνωμένου Βασιλείου έγινε αποδέκτης αγροτικής επιχορήγησης μισού εκατομμύριου λιρών το 2015. Αυτός είναι κι ένας από τους λόγους για τους οποίους η ΚΑΠ δεν έχει επιτύχει τη σύγκλιση του μέσου αγροτικού εισοδήματος με τις υπόλοιπες κατηγορίες εισοδημάτων. Ενδεικτικό είναι ότι το μέσο αγροτικό εισόδημα φτάνει μόνο το 40% του μέσου εισοδήματος των μη-αγροτικών δραστηριοτήτων (European Commission, 2017). Το ελλιπές εισοδηματικό κίνητρο, σε συνδυασμό με την αντικατάσταση του ανθρώπου από την τεχνολογία, έχει οδηγήσει σε δραστική μείωση του ποσοστού του ενεργού πληθυσμού που απασχολείται στον αγροτικό τομέα. Συγκεκριμένα, το εν λόγω ποσοστό την εικοσαετία 1995-2015 μειώθηκε από 8,5% σε 5% (Eurostat, 2017).

Επίλογος

Τελικά, η Κοινή Αγροτική Πολιτική είναι ωφέλιμη ή βλαβερή για τα κράτη-μέλη; Αποδεδειγμένα χαρακτηριζόταν και χαρακτηρίζεται από αδυναμίες, ορισμένες από τις οποίες αναδείχθηκαν παραπάνω. Εντούτοις, για οποιαδήποτε πολιτική της Ε.Ε. που τίθεται υπο εξέταση, πάντα θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψιν η μοναδικότητα της Ε.Ε. ως πολιτικού εγχειρήματος και, συνεπακολούθως, η έλλειψη εμπειρίας εκ μέρους των νομοθετών. Το εν λόγω επιχείρημα έχει ακόμα μεγαλύτερη ισχύ στην περίπτωση της ΚΑΠ  που ήταν από τις πρώτες πολιτικές που εφαρμόστηκαν σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Πέραν αυτού, η συντριπτική πλειονότητα της κριτικής εξετάζει την ΚΑΠ μόνο υπό την σκοπιά των παραγωγών, αγνοώντας την πλευρά του καταναλωτή. Ο Ευρωπαίος καταναλωτής απολαμβάνει τρόφιμα ασφαλή και ποιοτικά, χάρη στα αυστηρά πρότυπα που επιβάλλονται στο πλαίσιο της ΚΑΠ. Επιπρόσθετα, τα εν λόγω πρότυπα επιβάλλονται και στα προϊόντα εισαγωγής καθώς, ούσα η πρώτη εμπορική δύναμη στα αγροτικά προϊόντα, η Ε.Ε. έχει μεγάλη διαπραγματευτική δύναμη έναντι των εμπορικών της εταίρων όταν συνάπτει εμπορικές συμφωνίες. Μία πιο ψύχραιμη και ολιστική ματιά, λοιπόν, μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η απάντηση στην ανωτέρω ερώτηση δεν μπορεί να είναι απόλυτη. Επομένως, όσο επιθυμητή και αν είναι η συνεχής μεταρρύθμιση της ΚΑΠ με σκοπό την άρση των αδικιών, τόσο ανακριβής είναι η συλλήβδην καταδίκη της.

Πηγές:

  1. Baldwin, R and Wyplosz, C. (2016). Τα Οικονομικά της Ευρωπαϊκής Ολοκλήρωσης. Τζιόλα, 326-332
  2. European Commission. (2017). CAP at a glance. https://ec.europa.eu/agriculture/cap-overview_en
  3. eurostat. (2016). Employment growth and activity branches. https://bit.ly/2IMDs1s
  4. theguardian. (2016). The Queen, aristocrats and Saudi prince among recipients of EU farm subsidies.https://www.theguardian.com/environment/2016/sep/29/the-queen-aristocrats-and-saudi-prince-among-recipients-of-eu-farm-subsidies
  5. Εuropean Commission. (2017). CAP EXPLAINED DIRECT PAYMENTS FOR FARMERS 2015-2020. https://ec.europa.eu/agriculture/sites/agriculture/files/direct-support/direct-payments/docs/direct-payments-schemes_en.pdf
  6. Μπαλτάς, N. (2016). Ευρωπαϊκή Ένωση: Δημιουργία, εξέλιξη, προοπτικές. Κριτική
  7. Πέζαρος, Π. (2012). Από την Ένταξη στην Κρίση: Ελλάδα και Ευρωπαϊκή Ένωση 1981-2011.Παπαζήση, 192-213

Tagged under:

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest