ΝΙΨΟΝ ΑΝΟΜΗΜΑΤΑ ΜΗ ΜΟΝΑΝ ΟΨΙΝ

Η καρκινική επιγραφή στον προαύλιο χώρο της Αγίας Σοφίας μπορούσε να διαβαστεί το ίδιο και από τις δύο πλευρές. H ιστορία της όμως;

Μπαίνοντας κανείς σήμερα στην Αγία Σοφία, νιώθει ένα ρίγος. Ένα επιβλητικό κτίσμα στην καρδιά της Πόλης, απέναντι από ένα σύμβολο της μουσουλμανικής θρησκείας – το Μπλε Τζαμί. Το ρίγος, όμως, εντείνεται κατά την είσοδο στο «μέγα μοναστήρι». Άνθρωποι ανεξαρτήτως εθνικότητας ή θρησκεύματος έχουν όλοι την ίδια αντίδραση μπαίνοντας στον ναό, μία ακαταμάχητη ανάγκη να κοιτάξουν ψηλά, μέχρι το βλέμμα τους να συναντήσει το μεγαλόπρεπο τρούλο που δεσπόζει την κορυφή. Ωστόσο, καθώς το βλέμμα κατεβαίνει, συναντά βυζαντινές εικόνες, αλλά κοιτάζοντας λίγο χαμηλότερα, το βλέμμα αιχμαλωτίζεται από στρογγυλά μουσουλμανικά σύμβολα σε έντονο χρυσό τοποθετημένα στα τέσσερα άκρα του ναού. Και ευλόγως γεννάται η απορία: πρόκειται για μουσείο ή για ναό;

Περιδιαβαίνοντας την Αγία Σοφία, αισθάνεται κανείς ότι κάθε σημείο της αντανακλά μία πολυτάραχη ιστορία. Από την πρώτη της ανέγερση, το 330 μ.Χ. από το Μεγάλο Κωνσταντίνο, ο ναός ήρθε αντιμέτωπος με ποικίλες προκλήσεις. Το 404 μ.Χ. πυρπολήθηκε ολοσχερώς και κτίστηκε εκ νέου από το Θεοδόσιο Β’. Και πάλι, όμως, το 532 μ.Χ. καταστράφηκε στη διάρκεια της Στάσης του Νίκα. Αλλά, για μία ακόμα φορά, κατασκευάστηκε από την αρχή από τον Ιουστινιανό, με το όραμά του να γίνει τόσο επιβλητική ώστε να δεσπόζει στη Βασιλεύουσα. Και αυτό το όραμα έγινε πραγματικότητα. Χρειάστηκαν έξι χρόνια, 10.000 εργάτες, 320.000 λίρες και προσφορές μαρμάρων από κάθε σημείο του ελληνισμού, για να καταλήξει ο Ιουστινιανός να σταθεί έξω από την Αγία Σοφία και να αναφωνήσει «νενίκησά σε, Σολομών». Από αυτό το σημείο, και για περισσότερα από 1.000 χρόνια, η Αγία Σοφία αποτέλεσε το κέντρο της ορθοδοξίας, με την τελευταία λειτουργία της να τελείται στις 29 Μαΐου 1453, την ημέρα της άλωσης της Πόλης.

Αυτό που διδάσκει η ιστορία της Αγίας Σοφίας είναι ότι μετά από κάθε «χτύπημα», μετά από κάθε καταστροφή, έβγαινε όλο και πιο δυνατή, όλο και πιο μεγαλόπρεπη. Τι επιφυλάσσει, όμως, το μέλλον για εκείνη και ό,τι αυτή συμβολίζει; 

Η αφορμή της συγγραφής του εν λόγω άρθρου είναι η πρόσκληση σε προσευχή εκ μέρους του μουσουλμάνου ιερωμένου μέσα από την Αγία Σοφία, που έλαβε χώρα την 1η Ιουλίου 2016 και διαδόθηκε διαδικτυακά μέσω αναμετάδοσης στο YouTube, προκαλώντας τις αντιδράσεις του ελληνικού Υπουργείου Εξωτερικών, αλλά και της διεθνούς κοινότητας.

Ειδικότερα, το περιστατικό αυτό πραγματοποιήθηκε κατά την περίοδο του ραμαζανιού (6 Ιουνίου – 7 Ιουλίου), όπου το τουρκικό κανάλι TRT Diyanet αναμετέδιδε από την Αγία Σοφία την πρωινή προσευχή πριν από τη νηστεία και τις αναγνώσεις του Κορανίου. Το γεγονός αυτό κέρδισε την προσοχή της διεθνούς κοινότητας και προκάλεσε δήλωση του ελληνικού Υπουργείου Εξωτερικών, με τον εκπρόσωπό του, Ευστράτιο Ευθυμίου, να απαντά ότι «η απόπειρα αλλαγής χρήσης της Αγίας Σοφίας από μουσείο σε τέμενος, που έχει χαρακτηριστεί από την UNESCO μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, είναι ένα διεθνές ζήτημα. Ένα ζήτημα μείζονος σημασίας που άπτεται της προστασίας της ταυτότητας ενός μνημείου που ανήκει στον πανανθρώπινο πολιτισμό».

Πράγματι, το μουσείο της Αγίας Σοφίας είναι εγγεγραμμένο στη λίστα των μνημείων παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς από το 1985, ως μέρος της «ιστορικής ζώνης της Κωνσταντινούπολης», ενώ είχε προηγηθεί και νόμος του 1935, ο οποίος αναγνώριζε την επίσημη μετατροπή από μουσουλμανικό τέμενος σε μουσείο.

Αυτό που αξίζει να τονιστεί είναι ότι δεν πρόκειται για ένα μεμονωμένο περιστατικό, καθώς είχε προηγηθεί -ήδη από τις αρχές Ιουνίου του 2016- μία συμβολική ανάγνωση του Κορανίου μέσα στην Αγία Σοφία. Στο πλαίσιο αυτό υποβλήθηκε επιστολή εκ μέρους της Ευρωβουλευτού Ελίζας Βόζενμπεργκ-Βρυωνίδη προς τη Γενική Διεύθυνση της UNESCO, ώστε να μεταφέρει το κλίμα ανησυχίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την ενδεχόμενη μετατροπή ενός μνημείου πολιτιστικής κληρονομιάς σε μουσουλμανικό τέμενος. Στην απαντητική επιστολή του Francesco Bandarin, εκπροσώπου της Γενικής Διεύθυνσης της UNESCO, υπογραμμίστηκε η υποχρέωση προστασίας του μουσειακού χώρου της Αγίας Σοφίας, καθώς και η διαβεβαίωση παρακολούθησης των εξελίξεων από κοινού με τη μόνιμη αντιπροσωπεία της Τουρκίας και το Κέντρο Μνημείων Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

Σε διεθνές επίπεδο, ο Τύπος έσπευσε να κατακρίνει τις ανωτέρω συμβολικές ενέργειες που έλαβαν χώρα μέσα στην Αγία Σοφία. Συγκεκριμένα, η Süddeutsche Zeitung επισημαίνει ότι «για πρώτη φορά από την περίοδο του Κεμάλ Ατατούρκ επετράπη ξανά σε έναν μουεζίνη μέσα στην Αγία Σοφία να απευθύνει κάλεσμα σε μουσουλμανική προσευχή» και συνεχίζει, υποστηρίζοντας ότι πρόκειται για «μία τομή…περισσότερο πολιτική παρά θρησκευτική» και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «η Αγία Σοφία είναι ένα σύμβολο που θα ήταν καλό να μην αγγίζει κανείς, επειδή η αναγκαστική ανακατάληψή της φανερώνει πάνω από όλα ένα αίσθημα αδυναμίας».

Ο αμερικανικός Τύπος ακολούθησε διαφορετική προσέγγιση, σε μία προσπάθεια αποτύπωσης των αντιδράσεων του τοπικού πληθυσμού, επισημαίνοντας ότι μόλις 18 άνδρες ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα προσευχής, ενώ οι κάτοικοι και οι εργαζόμενοι της περιοχής γύρω από το χώρο της Αγίας Σοφίας αναφέρθηκαν στο τεράστιο πλήγμα που θα ακολουθήσει μία ενδεχόμενη μετατροπή του μουσείου σε τζαμί σε επίπεδο τουρισμού, και στο ότι η περιοχή δεν έχει ανάγκη από περισσότερα τζαμιά (τα οποία πλέον ανέρχονται σε αριθμό μεγαλύτερο των 3.000) αλλά από τουρίστες, οι οποίοι «δεν θα έρχονται στο εξής». Σε αντίστοιχο κλίμα, ο αναπληρωτής εκπρόσωπος τύπου του State Department, Mark Toner, σημείωσε ότι οι ΗΠΑ αναγνωρίζουν την Αγία Σοφία ως μνημείο ιδιαίτερης σημασίας, ενώ δεν δίστασε να προβεί σε ανοιχτή έκκληση προς την τουρκική κυβέρνηση «να διατηρήσει την Αγία Σοφία με τέτοιο τρόπο που θα σέβεται την παράδοσή της και την πολύπλοκη ιστορία της».

Αντίθετα, τα βρετανικά πρακτορεία ειδήσεων επιχειρούν να αποτυπώσουν τις πολιτικές σκοπιμότητες που οδήγησαν στη συμβολική ανάγνωση του Κορανίου, αφενός, και στην πρόσκληση για προσευχή, αφετέρου. Το συμπέρασμα που αναδεικνύεται μέσα από την παρουσίαση των γεγονότων στο πλαίσιο της βρετανικής ειδησεογραφίας είναι ότι πρόκειται για μία αμιγώς πολιτική κίνηση εκ μέρους του Tayyip Erdogan, στην προσπάθειά του να κερδίσει τη συμπάθεια του πλέον φανατικού και εθνικιστικού μουσουλμανικού κόσμου, με απώτερο σκοπό να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη τους στο πρόσωπό του μετά από μία σειρά πολιτικών αναταραχών και αντικυβερνητικών διαδηλώσεων. Αλλά πώς σχετίζεται αυτή η πολιτική επιδίωξη με την Αγία Σοφία; Η απάντηση σε αυτήν την ερώτηση δεν είναι τόσο απαιτητική, αν σκεφτεί κανείς ότι το μουσείο της Αγίας Σοφίας, πόλος έλξης 3,3 εκατομμυρίων τουριστών ετησίως, αποτυπώνει -με τον μέχρι τώρα ουδέτερο χαρακτήρα του- την εκκοσμικευμένη φύση του νέου τουρκικού κράτους, και τη διάκριση αυτής από τη μουσουλμανική θρησκεία.

Στο σημείο αυτό, ωστόσο, αξίζει να επισημανθεί ότι ούτε η ανάγνωση του Κορανίου ούτε η πρόσκληση σε προσευχή μέσα από την Αγία Σοφία αποτελεί μεμονωμένο περιστατικό.

6 Νοεμβρίου 2011: ο ιστορικός βυζαντινός ναός της Αγίας Σοφίας στη Νίκαια της Βιθυνίας μετατράπηκε σε τζαμί.

20 Ιουνίου 2013: η Αγία Σοφία Τραπεζούντος μετατράπηκε σε τζαμί.

23 Απριλίου 2015: ο κατεστραμμένος ναός της Αγίας Σοφίας Αδριανούπολης αναστηλώθηκε, για να λειτουργήσει ως τζαμί.

Λαμβάνοντας υπόψη τα ονόματα των ανωτέρω ναών, ευλόγως προκύπτει η απορία κατά πόσο πρόκειται για απλή σύμπτωση ή για μία άκρως ενορχηστρωμένη πολιτική κίνηση.

Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον, ωστόσο, παρουσιάζουν οι αντικρουώμενες απόψεις της τουρκικής πλευράς. Την ίδια στιγμή που ο (τότε) αντιπρόεδρος της τουρκικής κυβέρνησης, Bulent Aridc, εξέφρασε απερίφραστα την επιδοκιμασία του για την πρόταση νόμου σχετικά με τη μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί (8 Νοεμβρίου 2013), με τη χαρακτηριστική φράση «Ελπίζω να δούμε να χαμογελάει ξανά το λυπημένο τζαμί της Αγίας Σοφίας και εκφράζω την ελπίδα να γίνει ξανά η Αγία Σοφία μουσουλμανικός χώρος λατρείας», την ίδια στιγμή που ο εκπρόσωπος της Anatolia Youth Association, Salih Turan, τονίζει ότι «η Αγία Σοφία είναι ένα σύμβολο του ισλαμικού κόσμου και της ισλαμικής κατάκτησης» και ότι «χωρίς αυτό η κατάκτηση θα παραμείνει ανολοκλήρωτη, θα έχουμε αποτύχει στο να τιμήσουμε την πίστη του Σουλτάνου Μεχμέτ», την ίδια στιγμή, λοιπόν, η μεγάλης κυκλοφορίας τουρκική εφημερίδα Hurriyet τάχθηκε με ιδιαίτερη οξύτητα υπέρ του ισχύοντος χαρακτήρα της Αγίας Σοφίας, τονίζοντας ότι «η Αγία Σοφία είναι ένα μνημείο της χώρας μας εδώ και 90 χρόνια, μιας χώρας που το 99% των κατοίκων είναι μουσουλμάνοι. Εσείς τι επιπλέον, τι άλλο θέλετε να αποδείξετε; Και σε ποιον; Εν μέσω 80.000 τζαμιών εσείς τώρα επικεντρώνεστε σε μία χριστιανική εκκλησία; Ντροπή, ντροπή σας...».

Τελικά, όμως, ο οποιοσδήποτε συμβολισμός, η οποιαδήποτε πολιτική σκοπιμότητα, η οποιαδήποτε λανθάνουσα θρησκευτική σύγκρουση στο πλαίσιο ενός -περίπου- αγώνα υπεροχής, δεν έχει την παραμικρή σημασία. Η πραγματικότητα είναι μία: η Αγία Σοφία, ένα μουσείο (πλέον) με πολυτάραχη ιστορία, βρίσκεται σε τουρκικό έδαφος, αλλά προστατεύεται ως μνημείο πολιτιστικής κληρονομιάς. Και αυτό το καθεστώς, εκ των πραγμάτων δεν μπορεί να μεταβληθεί αυθαίτερα ή αυτοδικαίως. Αυτό που απαιτείται είναι διεθνής συνεργασία σε ένα κλίμα καλής πίστης, εάν μη τι άλλο. Και αυτό ακριβώς είναι το μόνο που μπορεί να περάσει ένα δυνατό μήνυμα απέναντι στην υπέρτατη απειλή της τρομοκρατίας, που τρέφεται από συμβολισμό και μισαλλοδοξία στη βάση «θρησκευτικής υπεροχής» και ακραίου εθνικισμού, όπως η ιστορία δυστυχώς δε σταματά να μας διδάσκει. Και επιστρέφοντας στον τίτλο, η καρκινική επιγραφή «ΝΙΨΟΝ ΑΝΟΜΗΜΑΤΑ ΜΗ ΜΟΝΑΝ ΟΨΙΝ» μπορεί να διαβάζεται με τον ίδιο τρόπο και από τις δύο πλευρές, αλλά σε κάθε περίπτωση σημαίνει ένα πράγμα «να πλύνεις τις αμαρτίες σου και όχι μόνο το πρόσωπό σου«.

ΠΗΓΕΣ:

  1. Aljazeera, «Hagia Sofia: A symbolic bridge or wedge?» (7 June 2015)
  2. Reuters, «Muslims pray to turn Turkey’s greatest monument back into a mosque» (30 May 2014)
  3. The New York Times, «The Church That Politics Turned Into A Mosque» (8 February 2012)
  4. Υπουργείο Εξωτερικών, «Απάντηση εκπροσώπου ΥΠΕΞ, Ευστρ. Ευθυμίου, σε ερώτηση δημοσιογράφου σχετικά με το σημερινό κάλεσμα σε μουσουλμανική προσευχή μέσα από το χώρο του παγκόσμιου μνημείου της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη» (2 Ιουλίου 2016)
  5. CNN Greece, «Οι ΗΠΑ καλούν την Τουρκία να σεβαστεί την Αγία Σοφία» (10 Ιουνίου 2016)
  6. Tribune, «Τι απάντησε η UNESCO στη Βόζενμπεργκ για τα όσα κάνει η Τουρκία στην Αγία Σοφία» (6 Ιουλίου 2016)

Tagged under:

Η Όλγα Κούτσικα είναι επί πτυχίω φοιτήτρια στη Νομική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, ενώ πρόσφατα αποφοίτησε από την Ανώτατη Επαγγελματική Σχολή Χορού της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Λόγω του ιδιαίτερου ενδιαφέροντός της για το διεθνές δίκαιο και τη διπλωματία, έχει συμμετάσχει σε μοντέλα προσομοίωσης των Ηνωμένων Εθνών και ευρωπαϊκών θεσμών, καθώς και σε διαγωνισμούς εικονικής δίκης, αποσπώντας σημαντικές διακρίσεις. Παράλληλα, έχει ολοκληρώσει την πρακτική της άσκηση στην Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και, κατά το τρέχον ακαδημαϊκό έτος, απασχολείται στη Διεύθυνση Διεθνών Οργανισμών και Διασκέψεων του Υπουργείου Εξωτερικών. Τέλος, συμμετέχει ενεργά στις μη κυβερνητικές οργανώσεις European Law Students' Association και Space Generation Advisory Council.

Website: http://powerpoltics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest