Οικονομική και Νομισματική Ένωση: Μια στρατηγική που γύρισε μπούμερανγκ

Το Νοέμβριο του 1989 ο Γάλλος Πρόεδρος, François Mitterrand, έχοντας συμφωνήσει με το Γερμανό Καγκελάριο, Helmut Kohl, για τη δημιουργία της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (Ο.Ν.Ε.), δήλωσε ότι: «Η επανένωση (της Γερμανίας) θέτει τόσα πολλά προβλήματα, ώστε αναγκάζομαι να διαμορφώνω θέση και άποψη, όπως τα γεγονότα θα επέρχονται». Το τείχος του Βερολίνου είχε πέσει λίγες ημέρες νωρίτερα (09/11/1989), και το γερμανικό όνειρο έγινε πραγματικότητα. Μια πραγματικότητα που επανέφερε στο προσκήνιο το γερμανικό ερώτημα, το οποίο αφορά στο ρόλο της ενωμένης Γερμανίας υπό τους νέους συσχετισμούς ισχύος, όπως αυτοί αναδύονται μέσα από το μετασχηματισμό του διεθνούς συστήματος και το πέρασμα από τον Ψυχρό Πόλεμο στη Μεταψυχροπολεμική εποχή.

Η συναίνεση του Γάλλου Προέδρου, Mitterand, στη γερμανική επανένωση είχε ως αντίτιμο τη συμφωνία της Γερμανίας στη γαλλική πρόταση σύστασης της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης. Πρόκειται περί ενός υπερεθνικού θεσμού με οικονομικές προεκτάσεις, που θα είχε ως βασικούς στόχους, αφενός, να βελτιώσει και να ενισχύσει τη σύγκλιση των οικονομιών των κρατών-μελών της Ένωσης και, αφετέρου, να συντονίσει τις νομισματικές πολιτικές και να θέσει τη βάση για την υιοθέτηση ενός κοινού νομίσματος, του Ευρώ. Η επιτάχυνση της διαδικασίας ολοκλήρωσης, μετά τη σύσταση της Ο.Ν.Ε., ήλθε ως αντίδραση της υψηλής μεταβατικότητας του διεθνούς συστήματος κατά την περίοδο 1985-1992. Κοντολογίς, η διαφαινόμενη κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και η -παρεπόμενη- επανένωση της Γερμανίας προώθησαν την αποδοχή της Ο.Ν.Ε. ως συγκυριακή διέξοδο από τα δομικά προβλήματα που έθεσαν οι ανακατανομές ισχύος της νέας τάξης πραγμάτων.

Υπό αυτές τις συνθήκες, η γαλλική στρατηγική, πίσω από την πρόταση της Ο.Ν.Ε., δεν σκόπευε επ’ ουδενί στην παράδοση κυριαρχίας σε υπερεθνικούς θεσμούς, αλλά στη συγκρότηση μηχανισμών ελέγχου της αναπτυσσόμενης οικονομικής γερμανικής ισχύος, καθώς επίσης του περιορισμού της πολιτικοοικονομικής προοπτικής, που παρουσίαζε η ενωμένη -πλέον- Γερμανία. Σκοπός της Γαλλίας ήταν η άσκηση ελέγχου στη γερμανική Κεντρική Τράπεζα (Bundesbank) και η επιβολή οικονομικών δεσμεύσεων – σημεία που θα της έδιναν, μακροπρόθεσμα, τη δυνατότητα να επηρεάζει αποτελεσματικότερα την κατανομή συμφερόντων εντός της διαδικασίας της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Συγκεκριμένα, σε μια περίοδο που η γερμανική οικονομική ισχύς και η σταθερότητα του γερμανικού μάρκου επηρέαζαν σημαντικά το ευρωπαϊκό νομισματικό σύστημα, η Γαλλία απέβλεπε -μέσω της Ο.Ν.Ε.- στον περιορισμό της αυτονομίας της Bundesbank. Το εγχείρημα αυτό μεταφράστηκε ως μια προσπάθεια της Γαλλίας «να δέσει τον γίγαντα με κλωστές», προωθώντας την ιδέα μιας «Γερμανίας της Ευρώπης», εξαλείφοντας, ωστόσο, την προοπτική μιας Ευρώπης υπό γερμανική υπεροχή.

Η Ο.Ν.Ε. χτίστηκε με βεβιασμένες και σπασμωδικές κινήσεις της γαλλικής πλευράς, εντός ενός πλαισίου στρατηγικού ανταγωνισμού ανάμεσα στη Γαλλία και τη Γερμανία – πάντα με σκοπό τον περιορισμό της δεύτερης. Κίνητρο για τη δημιουργία της Ο.Ν.Ε. δεν ήταν η ολοκλήρωση, αλλά ο περιορισμός της γερμανικής ισχύος. Επιπλέον, η συγκεκριμένη προσπάθεια εξισορρόπησης αποτέλεσε το έναυσμα για ένα άλμα ολοκλήρωσης – το οποίο έχει επαναληφθεί στο παρελθόν, τη δεκαετία του 1950, με την Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα (1951) και τις Συνθήκες της Ρώμης (1957). Ο Robert Art ανέφερε χαρακτηριστικά για τις εν λόγω προσπάθειες: «Σε αμφότερες τις περιπτώσεις ο φόβος της Γερμανίας ώθησε την Γαλλία στη νομισματική και πολιτική ενοποίηση».

Μεταπολεμικά, η γαλλική στρατηγική έναντι του γερμανικού ζητήματος αμφιταλαντεύτηκε ανάμεσα είτε στην εξωτερική εξισορρόπηση της Γερμανίας, είτε την ολοκλήρωσή της στους ευρωπαϊκούς θεσμούς. Το εγχείρημα της Ο.Ν.Ε. αποκρυστάλλωσε τη γαλλική στάση, και έμοιαζε να είναι το ιδανικό εργαλείο το οποίο θα ήταν ικανό να υπονομεύσει τη γερμανική ισχύ – εισάγοντάς την, με αυτό τον τρόπο, σε ένα ευρύ πλέγμα υπερεθνικών θεσμών, εξασφαλίζοντας, παράλληλα, την εξελικτική πορεία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

Μολαταύτα, με την πρόταση για τη σύσταση της Ο.Ν.Ε., η Γαλλία δεν πέτυχε τους στρατηγικούς στόχους -όπως αυτοί επιδιώχθηκαν με την εν λόγω πρωτοβουλία-, αλλά επέφερε τα αντίθετα αποτελέσματα. Με άλλα λόγια, η γερμανική ισχύς όχι μόνο δεν εξισορροπήθηκε, αλλά, αντίθετα, ο ρόλος της Γερμανίας στην ενωμένη Ευρώπη αναβαθμίστηκε, καθώς η Ο.Ν.Ε. εξασφάλισε ένα ασφαλές περιβάλλον για την ανάπτυξη της γερμανικής οικονομικής και νομισματικής επικυριαρχίας. Συνεπώς, επήλθε η επικράτηση της γερμανικής οικονομικής ισχύος μέσω της Ο.Ν.Ε. – παρόλο που, αρχικά, η τελευταία είχε συσταθεί για να περιορίσει αυτή την ισχύ.

Το παραπάνω γεγονός επιβεβαιώνει εκείνους που χαρακτήρισαν την Ο.Ν.Ε. ως ένα «άλμα στο κενό», στηρίζοντας την αποτυχία της στην ανυπαρξία Πολιτικής Ένωσης – η οποία αποτελούσε τη βασική προϋπόθεση, λειτουργώντας ως θεμέλιο της οικονομικής εμβάθυνσης. Το γεγονός ότι η εθνοκρατική διαφοροποίηση και οι κοινωνικές αποκλίσεις, κατά την υλοποίηση του εν λόγω εγχειρήματος, δεν ελήφθησαν υπόψιν και θυσιάστηκαν στο βωμό κρατικών συμφερόντων (όπως, η οικονομική εξισορρόπηση της Γερμανίας από τα άλλα ευρωπαϊκά κράτη – κυρίως τη Γαλλία), καταδίκασε την Ο.Ν.Ε. σε αποτυχία, από την πρώτη ημέρα της ύπαρξης της. Ωστόσο, ακόμη, η ασυμβατότητα των κοινών υπερεθνικών θεσμών με την οντολογική διαφοροποίηση των κρατών μελών έχει οδηγήσει στη συγκρότηση μιας διακρατικής τεχνοκρατικής δημόσιας σφαίρας, η οποία δεν ανταποκρίνεται στις αξιώσεις των κρατών μελών και των κοινωνιών τους.

Η κοινωνική, πολιτική και οικονομική ανομοιογένεια των κρατών μελών, και η αδυναμία εξασφάλισης της απαραίτητης σύγκλισης -όπως απαιτούσε η κατασκευή της Ο.Ν.Ε.- συντέλεσαν στη δημιουργία ενός ανταγωνιστικού οικονομικού χώρου, που αναπόφευκτα θα οδηγούσε στην άνιση ανάπτυξη. Εάν η λειτουργία της Ο.Ν.Ε. , σταδιακά, συμπληρωνόταν από επαρκή κοινωνική, οικονομική και πολιτική σύγκλιση, τότε -έστω και αργά- το ζήτημα της άνισης ανάπτυξης θα επιλυόταν. Αν, αντίθετα, η Ο.Ν.Ε. δεν θεμελιωνόταν στις συγκλίσεις εκείνες που προϋποθέτει μια Πολιτική Ένωση, τότε αναπόφευκτα θα έτρεφε την άνιση ανάπτυξη, καθώς και τις συνθήκες «πανευρωπαϊκού οικονομικού ανταγωνισμού».

Σε κάθε περίπτωση, η Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελεί ένα «πρωτοφανές πείραμα ειρήνης», το οποίο στηρίζεται στον εγγενή αντι-ηγεμονικό του χαρακτήρα. Όμως, η παράβλεψη της κρατοκεντρικής φύσης και της ετερότητας των κρατών μελών της, σε συνδυασμό με το «άλμα τεχνοκρατικής εμβάθυνσης» οδηγεί, σταδιακά, στην κατάλυση της αφετηριακής αρχής του αντι-ηγεμονισμού. Η Ο.Ν.Ε. αποτελεί κομβικό σημείο των μεταπολεμικών εξελίξεων, καθώς όχι μόνο δεν έλυσε το «γερμανικό ζήτημα», αντιθέτως το επανάφερε στο προσκήνιο – όπως αναδεικνύεται από τη σημερινή οικονομική κυριαρχία της Γερμανίας στον ευρωπαϊκό χώρο. Το «γερμανικό ζήτημα», συναρτώμενο με όλες τις θεσμικές και στρατηγικές εξελίξεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης μεταψυχροπολεμικά, αποτελεί ζήτημα του μέλλοντος για τις διεθνείς σχέσεις.

Πηγές:

  1. Αρβανιτόπουλος, Κ. and Ήφαιστος, Π. (2007) Ευρωατλαντικές Σχέσεις. Αθήνα: Ποιότητα. pp. 105-145, 149-176
  2. Ήφαιστος, Π. (2000) Διπλωματία και Στρατηγική των Μεγάλων Δυνάμεων. Αθήνα: Ποιότητα. pp. 201-260
  3. Ήφαιστος, Π. (2009) Θεωρία Διεθνούς και Ευρωπαϊκής Ολοκλήρωσης. Αθήνα: Ποιότητα. pp. 97-108, 201-230, 382.
  4. Ήφαιστος, Π. (2007) Κοσομοθεωρητική ετερότητα και αξιώσεις πολιτικής κυριαρχίας: Ευρωπαϊκή Άμυνα, ασφάλεια και πολιτική ενοποίηση. Αθήνα: Ποιότητα. pp. 289-304, 305-324.
  5. Ήφαιστος, Π. (2012) Το γερμανικό ζήτημα υπό το πρίσμα της κρίσης της περιόδου 2009-12 και η πορεία της ΕΕ. Available at: http://www.ifestosedu.gr/111GermanikoEE.htm (Accessed: 5 March 2017).

Tagged under:

Γεννήθηκε στη Ζάκυνθο. Είναι προπτυχιακός φοιτητής του τμήματος Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιώς. Ενδιαφέρεται για τη διεθνή πολιτική και έχει συμμετάσχει σε μοντέλα προσομοίωσης διεθνών και ευρωπαϊκών θεσμών. Περισσότερο από καθετί, τον έχει απασχολήσει η στρατηγική, την οποία θεωρεί οδηγό άσκησης κάθε είδους πολιτικής. Εργάζεται εθελοντικά ως δόκιμος ερευνητής στο Εργαστήριο Τουρκικών και Ευρασιατικών Μελετών (Ε.Τ.Ε.Μ.) του Πανεπιστημίου Πειραιώς. [email protected]

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest