Οργανώνοντας τη συνεργασία: το νομικό καθεστώς του Διεθνούς Διαστημικού Σταθμού

Από την εκτόξευση του πρώτου διαστημικού αντικειμένου πέρα από τα όρια της ατμόσφαιρας το 1957, η εξερεύνηση και -σε κάποιον βαθμό- η αξιοποίηση του διαστήματος σημαδεύτηκαν από τους ανταγωνισμούς της ψυχροπολεμικής εποχής. Μετά τη λήξη των επικίνδυνων πολιτικών διχασμών του περασμένου αιώνα, αναδείχθηκαν μοναδικές ευκαιρίες για διακρατική συνεργασία στο πεδίο της έρευνας και της επιστήμης. Στο πλαίσιο της συνεργασίας αυτής, λίγα προγράμματα θα μπορούσαν να συγκριθούν σε μέγεθος και φιλοδοξία με τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό.

Διεθνής Διαστημικός Σταθμός: η αποστολή

Εδώ και περίπου 20 χρόνια ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός βρίσκεται σε χαμηλή τροχιά πάνω από τη Γη, σε υψόμετρο μόλις 350 χιλιομέτρων – γεγονός που τον καθιστά ορατό ακόμα και με γυμνό μάτι υπό ιδανικές συνθήκες. Τα θεμέλια του Σταθμού τίθενται τον Νοέμβριο του 1998 με την εκτόξευση του ρωσικού κέντρου ελέγχου Zarya, που ενώθηκε με το αμερικανικό τμήμα Unity μερικές εβδομάδες αργότερα. Μέχρι την έλευση του πρώτου πολυεθνικού πληρώματος τον Νοέμβριο του 2000, και άλλα μέρη του Σταθμού είχαν συνδεθεί με τον κυρίως κορμό του.

Αν και οι πρώτες φάσεις της αποστολής χαρακτηρίστηκαν από έντονη ρωσο-αμερικανική πρωτοβουλία, το εγχείρημα του Διεθνούς Διαστημικού Σταθμού ξεχωρίζει για την παγκόσμια εμβέλειά του. Συγκεκριμένα, πέντε διαστημικές υπηρεσίες από όλο τον κόσμο συνεισφέρουν στη χρηματοδότηση, στους υλικούς πόρους, στις υποδομές, στις εγκαταστάσεις και στο ανθρώπινο δυναμικό, με σκοπό την απρόσκοπτη εξέλιξη της επιχείρησης: η αμερικανική NASA, η ρωσική Roscosmos, η καναδική CSA, η ιαπωνική JAXA και η ευρωπαϊκή ESA. Η ESA αποτελεί πανευρωπαϊκή διαστημική οργάνωση – από τα 22 μέλη της οποίας, μόνο τα 10 συμμετέχουν ενεργά στο πρόγραμμα (Βέλγιο, Γαλλία, Γερμανία, Δανία, Ελβετία, Ιταλία, Ισπανία, Ολλανδία, Νορβηγία, Σουηδία). Όλες οι διαστημικές υπηρεσίες έχουν αποστείλει αστροναύτες στο πλήρωμα του Σταθμού, και όλες είναι ξεχωριστά υπεύθυνες για τη διαχείριση των τμημάτων που έχουν συνεισφέρει στην αποστολή.

Η μοναδική τοποθεσία του Διεθνούς Διαστημικού Σταθμού τον καθιστά ιδανικό για τη συγκέντρωση επιστημονικών δεδομένων, στα οποία η πρόσβαση από τη Γη είναι σχεδόν αδύνατη. Τα έξι μέλη του πληρώματος -τα οποία αλλάζουν ανά έξι μήνες περίπου- είναι επιφορτισμένα όχι μόνο με τη διαχείριση του Σταθμού, αλλά και με τη διεξαγωγή εξαιρετικά εξειδικευμένων πειραμάτων. Ερευνητικά πεδία όπως η αστρονομία, η αστροβιολογία, η ιατρική, η φυσική, ακόμα και η μετεωρολογία καλύπτονται από τις αποστολές του Σταθμού. Η αξία των δεδομένων που συλλέγονται σχετικά με την εξερεύνηση του διαστήματος και την ικανότητα του ανθρώπου να επιβιώσει σε αυτό είναι ανεκτίμητη – κάτι που επιβεβαιώνεται και από το κόστος το οποίο τα κράτη είναι πρόθυμα να επωμιστούν για την απόκτησή τους (περίπου 150 δισεκατομμύρια δολάρια μέχρι σήμερα).

Πέρα από τη συλλογή σημαντικών επιστημονικών δεδομένων δια της παρατήρησης και των πειραμάτων, ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός αποτελεί ένα μοναδικό πρότυπο για τη διοργάνωση και συνδιαχείριση σύνθετων ερευνητικών προγραμμάτων σε πολυεθνικό επίπεδο. Η εγγύηση, όμως, της αγαστής συνεργασίας των χωρών που συμμετέχουν στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό δεν βασίζεται σε αφηρημένες αρχές. Στη βάση αυτού του μοναδικού εγχειρήματος βρίσκεται ένα αυστηρό, αλλά προσαρμοστικό νομικό καθεστώς, που καθορίζει με σαφήνεια δικαιώματα και υποχρεώσεις.

Ubi societas, ibi jus: ο σχηματισμός του Δικαίου των Επανδρωμένων Αποστολών

Ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός, αν και πρωτοποριακή διακρατική πρωτοβουλία, δεν αποτελεί την πρώτη ανάλογη κατασκευή της ανθρωπότητας στο διάστημα. Ο ρωσικός σταθμός Salyut 1 είχε εκτοξευθεί ήδη από το 1971, ενώ ο αμερικανικός Skylab θα τον ακολουθήσει το 1973. Αντλώντας από την πολύτιμη εμπειρία του σοβιετικού διαστημικού σταθμού Mir, η επιστημονική κοινότητα του δυτικού κόσμου επεξεργαζόταν καθ’ όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του ’80 τη δημιουργία ενός μόνιμα κατοικημένου σταθμού που, όμως, θα ήταν αποτέλεσμα σύμπραξης πολλών διαφορετικών διαστημικών υπηρεσιών. Έτσι, οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο Καναδάς, η Ιαπωνία και η Ευρώπη (εκπροσωπούμενη από την ESA) άρχισαν να δουλεύουν από κοινού πάνω σε ένα προσχέδιο για μια Σύμβαση Δικαίου Επανδρωμένων Αποστολών.

Στο προσχέδιο αυτό -που εν τέλει θα πάρει τη μορφή Συμφωνίας, και θα επικυρωθεί από τη NASA, τη CSA, την ESA και την ιαπωνική Κυβέρνηση- δίνονται σημαντικές νομικές κατευθύνσεις για τις διεθνείς αποστολές. Έχοντας ως σχέδιο τον συνδυασμό διαστημικών αντικειμένων άλλων κρατών με έναν αμερικανικό πυρήνα, η Συμφωνία αποσκοπεί κυρίως στη ρύθμιση ζητημάτων υψηλής τεχνικής ειδίκευσης. Καθώς οι υπάρχουσες διατάξεις του Διαστημικού Δικαίου -εάν υπήρχαν- αποδείχθηκαν ελλιπείς και διάσπαρτες σε πληθώρα νομικών κειμένων, το πλαίσιο του σχεδιαζόμενου Σταθμού Freedom εστίασε σε θεματικές άμεσου ενδιαφέροντος για την αποστολή. Συγκεκριμένα, ασχολήθηκε με προβλήματα νηολόγησης των διαστημικών αντικειμένων και των ξεχωριστών τμημάτων τους, με δικαιοδοσία και έλεγχο, ασφάλεια, καθορισμό δικαιωμάτων και υποχρεώσεων των αστροναυτών, με αρμοδιότητα και ευθύνη, με εγγυήσεις παροχής βοήθειας στο διάστημα, καθώς και με πνευματικά δικαιώματα και επίλυση διαφορών.

Πράγματι, λειτουργώντας εντός του υπάρχοντος θεσμικού πλαισίου του Διαστημικού Δικαίου (Άρθρο 2 παρ. 1 IGA 1988), η Διακυβερνητική Συμφωνία του 1988 (Integovernmental Agreement – IGA 1988) δίνει προτάσεις για την επίλυση εξαιρετικά λεπτομερών διακρατικών διαφορών εντός ενός Διεθνούς Διαστημικού Σταθμού. Επεκτείνοντας την εξουσία του διοικητή της αποστολής πάνω σε όλο τον Διαστημικό Σταθμό και σε όλα τα μέλη του πληρώματος, η Συμφωνία μεριμνά για την πρακτική διεξαγωγή της αποστολής. Όμως, η προετοιμασία της αποστολής -όπως και η επιλογή της σύνθεσης του πληρώματος που θα τη φέρει εις πέρας- εμπίπτει στη δικαιοδοσία των κρατών στα οποία ανήκει το προσωπικό και το χρησιμοποιούμενο διαστημικό αντικείμενο. Το δίκαιο του κράτους νηολόγησης του διαστημικού αντικειμένου-μέρους του Σταθμού εφαρμόζεται κανονικά στο μέρος αυτό του Σταθμού. Το δίκαιο αυτό δεσμεύει και τις δραστηριότητες των αστροναυτών που αξιοποιούν το διαστημικό αντικείμενο, ανεξαρτήτως εθνικότητας – εκτός εάν υπάρχει ξεχωριστή σχετική συμφωνία από τα κράτη. Ειδική μέριμνα παρέχεται, επίσης, για ζητήματα αλληλοβοήθειας σε περιπτώσεις κρίσεων, ενώ γίνεται και προτροπή για επέκταση της διακρατικής τεχνολογικής συνεργασίας. Ζητήματα πνευματικής ιδιοκτησίας μένουν ημιτελώς διατυπωμένα, λόγω διαφορών μεταξύ των μερών.

Ιδιαίτερη ρύθμιση αποτελεί η αμοιβαία αποποίηση ευθύνης (“cross-waiver of liability”) μεταξύ των μελών της αποστολής, τόσο των κρατών όσο και των διαστημικών υπηρεσιών, αλλά και των επιχειρήσεων με τις οποίες συνεργάζονται. Σύμφωνα με το Άρθρο 21 της Διακυβερνητικής Συμφωνίας του 1988, και με σκοπό την απρόσκοπτη συνεργασία για την εξερεύνηση και ειρηνική εκμετάλλευση του διαστήματος, τα μέρη της αποστολής (κράτη/διαστημικές υπηρεσίες/επιχειρήσεις και άλλες συσχετιζόμενες νομικές οντότητες) αποποιούνται το δικαίωμα στη μεταξύ τους διεκδίκηση αποζημιώσεων κατά τη διεξαγωγή “Προστατευόμενων Διαστημικών Επιχειρήσεων” (“Protected Space Operations”). Ως τέτοιες χαρακτηρίζονται όλες οι σχετικές με τη συνεργασία στον Σταθμό δραστηριότητες – με εξαίρεση την εσκεμμένη παράβαση (“willful misconduct”). Σε περίπτωση που προκύψουν ζητήματα ευθύνης από τρίτους, τα μέλη της αποστολής έχουν υποχρέωση συλλογικού συντονισμού (Άρθρο 27 IGA 1988).

Ο Σταθμός γίνεται πραγματικότητα: το νέο καθεστώς

Με το πέρασμα της δεκαετίας του ’90, οι πολιτικοί και τεχνολογικοί περιορισμοί που δυσκόλευαν την πραγματοποίηση του εγχειρήματος αίρονται σταδιακά. Τα κράτη πλέον τάσσονται αποφασιστικά υπέρ μιας διευρυμένης συνεργασίας στο διάστημα και, με την υποδοχή της Ρωσίας στο πρόγραμμα, ο σχεδιαζόμενος Σταθμός Freedom θα μετατραπεί στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό. Με την επέκταση και υλοποίηση του εγχειρήματος να είναι πλέον θέμα χρόνου, η αναθεώρηση του νομικού καθεστώτος έγινε επιτακτική ανάγκη.

Οι δραστηριότητες στο πλαίσιο του Διεθνούς Διαστημικού Σταθμού ρυθμίζονται από τρεις “ομάδες” δικαιϊκών διατάξεων. Αρχικά, οφείλουν να εναρμονίζονται με το σύνολο των υπαρχουσών Συνθηκών περί Δικαίου του Διαστήματος οι οποίες δεσμεύουν τα μέρη της αποστολής, καθώς και με τις γενικές αρχές που εκφράζονται μέσα από αυτές (Outer Space Treaty 1967,  Rescue Agreement 1968, Liability Convention 1972, Registration Convention 1975). Ειδικότερα ζητήματα διαχείρισης του ίδιου του Σταθμού εμπίπτουν στη Διακυβερνητική Συμφωνία του 1998 (Intergovernmental Agreement – IGA 1998). Συνολικά 14 κράτη -μαζί με τις διαστημικές τους υπηρεσίες- έχουν προσχωρήσει σε αυτή τη Συμφωνία. Τέλος, μια σειρά από Μνημόνια Κατανόησης (Memoranda of Understanding) μεταξύ των διαστημικών υπηρεσιών διευκρινίζουν ζητήματα τεχνικής φύσης και υψηλής εξειδίκευσης.

Η Διακυβερνητική Συμφωνία του 1998 αποτελεί τον κορμό του νομικού συστήματος του Σταθμού, καθώς επιβεβαιώνει τις δεσμεύσεις του προγράμματος απέναντι στο υπάρχον θεσμικό πλαίσιο του Δικαίου του Διαστήματος (Άρθρο 2 παρ. 1 IGA 1998), και ρυθμίζει τη λειτουργία των εσωτερικών Μνημονίων Κατανόησης. Πρόκειται για τον νομικό διάδοχο της αντίστοιχης Συμφωνίας του 1988 η οποία, λόγω της προσχώρησης της Ρωσίας στην επιχείρηση, οδηγήθηκε σε τροποποιήσεις. Αν και ο γενικός χαρακτήρας της Συμφωνίας έχει πράγματι αλλάξει, ζητήματα νομικών ρυθμίσεων παραμένουν σε σημεία σχεδόν πανομοιότυπα με τη Συμφωνία του 1988.

Σε αντίθεση με τη Συμφωνία του 1988 όπου η διευρυμένη συνεργασία γίνεται ρητά με πυρήνα τις Η.Π.Α., το νέο καθεστώς κάνει λόγο για έναν αμιγώς Διεθνή Διαστημικό Σταθμό. Ο ηγετικός ρόλος της Αμερικής στη διαχείριση και τον συντονισμό της επιχείρησης μετριάζεται από την αρχή της πολυμερούς διοίκησης της αποστολής (Άρθρο 7 παρ. 1 IGA 1998), καθώς όλες οι διαστημικές υπηρεσίες που συμμετέχουν αναλαμβάνουν ανάλογες υποχρεώσεις μέσα από τα αρμόδια συλλογικά όργανα.

Η Διακυβερνητική Συμφωνία ορίζει, επίσης, το νομικό πλαίσιο αρμοδιοτήτων και χρήσεων των τμημάτων του Σταθμού. Τα μέρη του Σταθμού -που νηολογούνται ξεχωριστά- συνεχίζουν να θεωρούνται προεκτάσεις των κρατών που τα εκτοξεύουν (Άρθρο 5 IGA 1998). Στα μέλη της ESA που συμμετέχουν στην επιχείρηση επιφυλάσσεται, μάλιστα, το δικαίωμα της ξεχωριστής επέκτασης της κυριαρχίας τους πάνω στα ευρωπαϊκά τμήματα της αποστολής. Έτσι, η κάθε υπηρεσία διατηρεί αποκλειστική αρμοδιότητα πάνω στα αντικείμενα που διαχειρίζεται – με εξαίρεση την ύπαρξη ειδικής συμφωνίας. Δηλαδή, μέλη που παρέχουν στοιχεία υποδομών μπορούν να φτάσουν και σε συμφωνία για τη χρήση αντικειμένων άλλων μελών (Barter Agreements). Η έγκαιρη ενημέρωση και συναίνεση όλων των μελών είναι, φυσικά, απαραίτητη πριν τη χρησιμοποίηση διαστημικών αντικειμένων τρίτων χωρών. Με τη νέα Συμφωνία εξουσιοδοτείται, επίσης, η χρήση μη αμερικανικών μέσων μεταφοράς από και προς τον Σταθμό, ενώ καθορίζεται και ένα βασικό πλαίσιο ποινικής ευθύνης.

Μετά τη συμμετοχή της Ρωσίας, η αμοιβαία αποποίηση ευθύνης έπρεπε να υποστεί μερικές τροποποιήσεις. Συγκεκριμένα, ο όρος “συσχετιζόμενες οντότητες” διευρύνθηκε για να προστατεύει και χώρες όπως το Καζακστάν, της οποίας το κοσμοδρόμιο στο Baikonur εκμεταλλεύεται η Roscosmos. Οι Η.Π.Α. από μέρους τους πίεσαν για συγκεκριμένη αναφορά στις περιπτώσεις άρσης εφαρμογής της ρύθμισης. Σύμφωνα με τη νέα Συμφωνία, λοιπόν, η αποποίηση ευθύνης δεν είναι δυνατή σε περιπτώσεις σοβαρής σωματικής βλάβης ή θανάτου, εάν η διεκδίκηση γίνεται από φυσικά πρόσωπα ή νομικές οντότητες που δεν συμμετέχουν στην αποστολή.

Τέλος, μέσα από το Άρθρο 21 της Συμφωνίας γίνεται απόπειρα καθορισμού του καθεστώτος προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων στον Σταθμό. Αν και εγγενώς δύσκολο στο πλαίσιο ενός τέτοιου συνεργατικού εγχειρήματος, η Διακυβερνητική Συμφωνία θεωρεί πως κάθε ανακάλυψη ή εφεύρεση που συμβαίνει κατά την αξιοποίηση συγκεκριμένου τμήματος του Σταθμού είναι υποκείμενη στους νόμους πνευματικής ιδιοκτησίας της χώρας στην οποία το εκάστοτε αντικείμενο είναι νηολογημένο. Στην περίπτωση της ESA, ο επιστήμονας που κάνει την ανακάλυψη είναι ελεύθερος να την καταχωρήσει στο καθεστώς οποιουδήποτε κράτους-μέλους.

 Αποτίμηση: εφαλτήριο για τα άστρα ή αλυσίδα με τη Γη;

Η συνεχόμενη -εδώ και σχεδόν δυο δεκαετίες- ανθρώπινη παρουσία πέρα από τα όρια της ατμόσφαιρας έχει αποδείξει πως η ανθρωπότητα είναι έτοιμη να συνεχίσει την εξερεύνηση του διαστήματος, αφήνοντας πίσω της το αυστηρά ανταγωνιστικό κλίμα του παρελθόντος. Ανατρέχοντας, όμως, στο υπάρχον νομικό σύστημα που ρυθμίζει τις εργασίες στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό, εύκολα παρατηρεί κανείς στοιχεία εδαφικότητας και ανάγκης για περιχαράκωση κρατικών συμφερόντων. Ενδεχομένως κάτι τέτοιο να αποτελεί απογοήτευση για κάποιους, αλλά οι ρυθμίσεις αυτές αποτελούν απαραίτητη αποτύπωση της “γήινης” πραγματικότητας. Εντός του πλαισίου αυτού, όμως, ένα εξαιρετικά ευέλικτο σύστημα αποφυγής τριβών έχει φέρει τον άνθρωπο πιο κοντά στο σύμπαν από οποιαδήποτε άλλη φορά στην ιστορία. Πέρα από πολύτιμα επιστημονικά δεδομένα, λοιπόν, θα μπορούσε να ειπωθεί πως ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός παρέχει και ελπίδα για μια ολοένα και πιο πολυμερή πορεία στον δρόμο του ανθρώπου προς τα άστρα.

Πηγές:

  1. Jasentuliyana, N. (1995). Perspectives on international law. London: Kluwer law international.
  2. Τζανέτος, Γ. Λ. (1995). Η Στρατιωτικοποίηση του Διαστήματος σε Σχέση με το Δικαίωμα της Αυτοάμυνας. Αθήνα: Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα.
  3. Dunk, F. G., & Brus, M. (2006). The international space station: commercial utilisation from a European legal perspective. Leiden: M. Nijhoff.
  4. Moenter, R. (1999). The International Space Station: Legal Framework and Current Status (Vol. 64). Journal of Air Law and Commerce.
  5. Dunk, F., Von der. (2009). Space Law in the Age of the International Space Station (Vol. 6). Space, Cyber, and Telecommunications Law Program Faculty Publications.
  6. E. (n.d.). International Space Station legal framework. πρόσβαση στις 7/11/2017, από http://www.esa.int/Our_Activities/Human_Spaceflight/International_Space_Station/International_Space_Station_legal_framework
  7. E. (n.d.). How much does it cost? πρόσβαση στις 7/11/2017, από http://www.esa.int/Our_Activities/Human_Spaceflight/International_Space_Station/How_much_does_it_cost
  8. Garcia, M. (2015). International Cooperation. πρόσβαση στις 6/11/2017, από  https://www.nasa.gov/mission_pages/station/cooperation/index.html

Tagged under:

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest