Ουκρανία κατά Ρωσίας: η ώρα της διεθνούς δικαιοσύνης

Πάντοτε επικρατούσε η αντίληψη ότι το κράτος -όντας κυρίαρχο- είναι το μόνο αρμόδιο να διευθετήσει τις διαφορές του. Σύντομα, όμως, έγινε αντιληπτό ότι, με σκοπό τη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας, τα κυρίαρχα κράτη δεν μπορούν πάντα να δρουν μονομερώς, αλλά ένα διεθνές δικαιοδοτικό όργανο θα πρέπει να ελέγχει την εφαρμογή των κανόνων δικαίου που διέπουν τη διεθνή κοινότητα. Έτσι, δημιουργήθηκαν τα πρώτα διεθνή δικαιοδοτικά όργανα -στην αρχή, διαιτητικά και, στη συνέχεια, θεσμικά- στο πλαίσιο ενός διεθνούς οργανισμού. Ακόμα και σήμερα, εντούτοις, η διεθνής δικαιοσύνη σπάνια έχει την ευκαιρία να αποφανθεί επί κρίσιμων θεμάτων που απασχολούν τη διεθνή κοινότητα. Κι αυτό γιατί τα διεθνή δικαστήρια δεν έχουν αποκλειστική δικαιοδοσία. Αντίθετα, θα πρέπει κάποιο κράτος να προσφύγει σε αυτά, ζητώντας την επίλυση μιας διεθνούς διαφοράς. Τα κράτη, ωστόσο, συνήθως δεν επιλέγουν αυτό το μονοπάτι, και προτάσσουν, αντ’ αυτού, τη διπλωματική οδό, εμμένοντας σε de facto δημιουργηθείσες καταστάσεις, οι οποίες συχνά κείνται μεταξύ νομιμότητας και παρανομίας.

Το αυτό συνέβαινε μέχρι πρόσφατα και αναφορικά με μία εκ των μεγαλύτερων κρίσεων στη σύγχρονη ιστορία, την ουκρανική κρίση. Ουκρανία και Ρωσία, μετά τις εκτεταμένες διαδηλώσεις στο Κίεβο και την «κατάληψη» (κατά την ουκρανική αντίληψη, σύμφωνα με την οποία το δημοψήφισμα για την ένωση της Κριμαίας με τη Ρωσία ήταν άνευ ισχύος, ως προϊόν μιας κυβέρνησης που δεν αναγνωρίζεται από την Ουκρανία και διεξαχθέν υπό συνθήκες φόβου και προπαγάνδας) ή «προσάρτηση» (κατά τη ρωσική αντίληψη) της Κριμαίας το 2014, εμμένουν στη de facto κατάσταση, με μεγάλες αναταραχές στο εσωτερικό της πρώτης, και έντονη στρατιωτική παρουσία στα ανατολικά σύνορα της δεύτερης. Κι όμως, τον Ιανουάριο του 2017, τρία χρόνια μετά την έναρξη των αναταραχών, η Ουκρανία αποφάσισε να άγει το ζήτημα ενώπιον του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης (στο εξής, Δικαστήριο). Η προσφυγή της, με την οποία κατηγορεί τη Ρωσία για παραβίαση του διεθνούς δικαίου, συνοδεύεται από ένα αίτημα προς το Δικαστήριο για λήψη προσωρινών μέτρων (provisional measures) που θα περιορίσουν την παράνομη δράση της Ρωσίας, επί του οποίου το Διεθνές Δικαστήριο αποφάνθηκε στις 14 Απριλίου 2017. Παρακάτω θα παρουσιαστούν οι νομικές βάσεις της εν λόγω προσφυγής, και η απόφαση επί των προσωρινών μέτρων.

Νομικές βάσεις της Προσφυγής

Το ουκρανικό κράτος επικαλείται τη διεθνή ευθύνη της Ρωσικής Ομοσπονδίας για παραβίαση του διεθνούς δικαίου. Μολαταύτα, δεν επιλέγει -όπως θα περίμενε κανείς- την αμφισβήτηση της νομιμότητας του δημοψηφίσματος ή της προσάρτησης της Κριμαίας, αλλά στηρίζεται στην παραβίαση δύο διεθνών συμβάσεων, και συγκεκριμένα της Διεθνούς Σύμβασης για την Καταστολή της Χρηματοδότησης της Τρομοκρατίας (International Convention for the Suppression of the Financing of Terrorism, στο εξής I.C.S.F.T.) και της Διεθνούς Σύμβασης για την Κατάργηση κάθε μορφής Φυλετικών Διακρίσεων (International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination, στο εξής C.E.R.D.), τις οποίες και τα δύο κράτη έχουν επικυρώσει.

Ειδικότερα, η Ουκρανία επικαλέστηκε παραβίαση του Άρθρου 18 της I.C.S.F.T., το οποίο ιδρύει την υποχρέωση των Συμβαλλόμενων Κρατών για αμοιβαία συνεργασία στην πρόληψη και καταστολή της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας με τη λήψη πρακτικών μέτρων, ισχυριζόμενη ότι η Ρωσία ενεπλάκη άμεσα -μέσω χρηματοδότησης και υλικής υποστήριξης- ή έμμεσα -εμποδίζοντας τις έρευνες προς απονομή δικαιοσύνης- στις παρακάτω πράξεις:

  • Την πτώση της πτήσης MH17 των Μαλαισιανών αερογραμμών που έλαβε χώρα το 2014, και είχε ως αποτέλεσμα 298 θύματα,
  • Τον βομβαρδισμό αμάχων σε πολλές ουκρανικές πόλεις,
  • Την αποτυχία συνεργασίας με την Ουκρανία για την καταστολή της ποικιλότροπης υποστήριξης τρομοκρατικών οργανώσεων.

Περαιτέρω, επικαλούμενη τη διακριτική μεταχείριση των ρωσικών αρχών έναντι των Ουκρανών κατοίκων στην Κριμαία μετά την κατάληψή της, και ιδιαίτερα των δικαιωμάτων της κοινότητας των Τατάρων, ως επακόλουθο του άνευ ισχύος δημοψηφίσματος, η Ουκρανία ψέγει τη Ρωσία για παραβίαση της C.E.R.D. και, ειδικότερα, των Άρθρων 2 και 5 της εν λόγω Σύμβασης, που ιδρύουν την υποχρέωση εξάλειψης κάθε μορφής διάκρισης εκ μέρους των Συμβαλλομένων Κρατών.

Απόφαση επί του Αιτήματος Λήψης Προσωρινών Μέτρων

Prima facie δικαιοδοσία

Το Δικαστήριο εξαρχής διευκρινίζει ότι, καθώς δεν πρόκειται για μια κρίση επί της ουσίας της υπόθεσης, δεν είναι αναγκαίο να αποφανθεί τελεσίδικα για τη δικαιοδοσία του. Σε περίπτωση που κρίνει εαυτόν αρμόδιο prima facie, μπορεί να εκδώσει απόφαση επί της λήψης προσωρινών μέτρων.

Η Ουκρανία στηρίζει τη δικαιοδοσία του Δικαστηρίου στα Άρθρα 24 I.C.S.F.T. και 22 C.E.R.D., τα οποία αναφέρουν πως, σε περίπτωση που προκύψει οποιαδήποτε διαφορά σχετικά με την ερμηνεία ή την εφαρμογή των Συμβάσεων αυτών, η οποία δεν μπορεί να λυθεί με διαπραγματεύσεις εντός ευλόγου χρόνου ή με άλλες διαδικασίες (στην I.C.S.F.T. ρητά κατονομάζεται η διαιτησία, ενώ στο Άρθρο 11 της C.E.R.D. υπάρχει πρόβλεψη για αναφορά στην αρμόδια Επιτροπή που ιδρύεται με τη Σύμβαση), αρμόδιο καθίσταται το Δικαστήριο.

Το Δικαστήριο απεφάνθη υπέρ της ύπαρξης διεθνούς διαφοράς, καθώς τα διάδικα κράτη διαφωνούν αναφορικά με το εάν τα γεγονότα που επικαλείται η Ουκρανία αφορούν στα δικαιώματα και στις υποχρεώσεις που ιδρύουν οι δύο Συμβάσεις. Έπειτα, προχωρώντας στην εξέταση των διαδικαστικών προϋποθέσεων, διαπιστώνει ότι τα δύο κράτη προχώρησαν σε διαπραγματεύσεις, σε μια γνήσια προσπάθεια (genuine attempt) να επιλύσουν τη μεταξύ τους διαφορά σχετικά με τις ισχυριζόμενες παραβιάσεις των δύο Συμβάσεων, όμως αυτό -δύο χρόνια μετά την έναρξη των διαδικασιών- δεν κατέστη δυνατό. Ύστερα, τα δύο κράτη ενεπλάκησαν σε μια συζήτηση για το σχηματισμό διαιτητικού δικαστηρίου που θα αποφαινόταν επί της διαφοράς, και αυτή όμως η προσπάθεια κατέληξε σε αδιέξοδο, μετά το πέρας έξι μηνών από την έναρξή της. Τέλος, καθώς το Δικαστήριο δεν θεωρεί ότι το γεγονός πως η διαφορά δεν ήχθη ενώπιον της Επιτροπής C.E.R.D. επηρεάζει τη δικαιοδοσία του σε αυτό το σημείο της διαδικασίας, διαπιστώνει ότι έχει αρμοδιότητα να διατάξει προσωρινά μέτρα.

Επί της λήψης προσωρινών μέτρων

Αρχικά, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι, σύμφωνα με το Άρθρο 41 του Καταστατικού του, «έχει την εξουσία να υποδεικνύει, αν κρίνει ότι το απαιτούν οι περιστάσεις, τα προσωρινά μέτρα που θα έπρεπε να ληφθούν για να διαφυλαχτούν τα δικαιώματα του κάθε διαδίκου». Καλείται να κρίνει, δηλαδή, επί της προστασίας των δικαιωμάτων που θίγονται στην κύρια δίκη. Γι’ αυτό, σε αυτό το στάδιο, πρέπει να διαγνώσει αν τα επικαλούμενα από τους διαδίκους δικαιώματα είναι τουλάχιστον εύλογα (plausible), και αν υπάρχει σύνδεσμος μεταξύ των θιγόμενων δικαιωμάτων και των αιτούμενων προσωρινών μέτρων («link […] between the rights whose protection is sought and the provisional measures being requested»).

Σε σχέση με τη Σύμβαση για τη Χρηματοδότηση της Τρομοκρατίας, η Ουκρανία -επικαλούμενη το Άρθρο 18 της εν λόγω Σύμβασης- μπορεί να ζητήσει τη συνεργασία με άλλο κράτος για την πρόληψη πράξεων που συνιστούν αδίκημα υπό την έννοια του Άρθρου 2 της Σύμβασης, σύμφωνα με το οποίο «Αδίκημα διαπράττεται […] όταν κάποιος με οποιοδήποτε μέσο, άμεσα ή έμμεσα, παράνομα και εκ προθέσεως εισπράττει κεφάλαια, με πρόθεση να χρησιμοποιηθούν, ή εν γνώσει του ότι θα χρησιμοποιηθούν συνολικά ή εν μέρει για την εκτέλεση […]». Το Δικαστήριο κρίνει ότι, με βάση τα στοιχεία που έχει ενώπιόν του, οι πράξεις που επικαλείται η Ουκρανία δεν φέρουν όλα τα στοιχεία του Άρθρου 2, όπως την πρόθεση, και άρα δεν διαγιγνώσκεται σχετικό εύλογο δικαίωμα της Ουκρανίας, για την προστασία του οποίου θα πρέπει να διαταχθούν προσωρινά μέτρα.

Αντίθετα, στη Σύμβαση για την Εξάλειψη των Φυλετικών Διακρίσεων, το Δικαστήριο παρατηρεί ότι κάποιες από τις πράξεις που περιγράφει η Ουκρανία, ιδίως έναντι των Τατάρων που κατοικούν στην Κριμαία και του περιορισμού του δικαιώματος εκπαίδευσής τους σε ουκρανόφωνα σχολεία, συνιστούν φυλετικές διακρίσεις και, κατ΄ αποτέλεσμα, χορηγούν στην Ουκρανία ένα εύλογο δικαίωμα, την προστασία του οποίου μπορεί να ζητήσει μέσω προσωρινών μέτρων.

Για τη διαταγή προσωρινών μέτρων με σκοπό την προστασία των ευλόγως διαπιστωμένων δικαιωμάτων απαιτείται, περαιτέρω, αυτά να απειλούνται με ανεπανόρθωτη ζημία (irreparable prejudice), και να υπάρχει επείγουσα ανάγκη προστασίας τους (urgency), με την έννοια ότι πρέπει να διαπιστώνεται πραγματικός και επικείμενος κίνδυνος να θιγούν τα εν λόγω δικαιώματα, πριν το Δικαστήριο εκδώσει την οριστική του απόφαση. Το Δικαστήριο, λαμβάνοντας υπόψη την Έκθεση του Γραφείου του Ύπατου Αρμοστή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου του Ο.Η.Ε. επί της κατάστασης των δικαιωμάτων στην Ουκρανία, και την Έκθεση της Αποστολής Αξιολόγησης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Ο.Α.Σ.Ε. (Οργανισμός για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη) στην Κριμαία, διαπίστωσε ότι υπάρχει επικείμενος κίνδυνος που μπορεί να οδηγήσει σε ανεπανόρθωτη βλάβη των δικαιωμάτων της κοινότητας των Τατάρων στην εν λόγω περιοχή. Προς αυτή την κατεύθυνση, το Δικαστήριο υποδεικνύει στη Ρωσία την ανάγκη διαφύλαξης των δικαιωμάτων της κοινότητας των Τατάρων, μέσω της διατήρησης των αντιπροσωπευτικών τους θεσμών και της εκπαίδευσής τους στην ουκρανική γλώσσα.

Αντί Επιλόγου

Επιλογικά, το Δικαστήριο υπενθυμίζει στα διάδικα κράτη το Ψήφισμα 2202 (2015) του Συμβουλίου Ασφαλείας με τίτλο «Πακέτο Μέτρων για την Εφαρμογή των Συμφωνιών του Minsk», οι οποίες αφορούν την αποκλιμάκωση της έντασης μεταξύ Ουκρανίας και Ρωσίας, και καλεί τα Συμβαλλόμενα Μέρη να επιδιώξουν μια ειρηνική επίλυση της διαφοράς, αποφεύγοντας ταυτόχρονα κάθε πράξη που θα μπορούσε να διευρύνει τη διαφορά, ή να καταστήσει δυσκολότερο το έργο του Δικαστηρίου. Φαίνεται λοιπόν ότι το Δικαστήριο, αφενός μεν, αντιλαμβάνεται το ρόλο του ως ρυθμιστή της διεθνούς δικαιοσύνης, αφετέρου δε, περιορίζεται ενώπιον των κυρίαρχων κρατών που, με δική τους πρωτοβουλία, φέρουν μια διαφορά ενώπιόν του, όποτε και σε όποια έκταση θέλουν.

Τί μέλλει γενέσθαι;

Αναμένεται η Ρωσία να αμφισβητήσει τη δικαιοδοσία του Δικαστηρίου, οπότε σύντομα το Διεθνές Δικαστήριο θα εκδώσει νέα απόφαση επί της αρμοδιότητάς του ή όχι να αποφανθεί επί της ουσίας της διαφοράς. Αν η απάντηση είναι θετική, θα κληθεί να απαντήσει στο δύσκολο ερώτημα επί της ύπαρξης διεθνούς ευθύνης της Ρωσίας, ως παραβιάζουσας τις παραπάνω δύο Συμβάσεις. Μια τέτοια εξέλιξη θα είναι περισσότερο από δυσμενής για τη Ρωσία που, από το 2014, υφίσταται ήδη εξαντλητικές -για την οικονομία της- κυρώσεις. Στην αντίθετη περίπτωση, θα κληθεί, άραγε, η διεθνής κοινότητα να άρει τις εν λόγω ανεπέρειστες οικονομικές κυρώσεις;

Αξίζει να σημειωθεί ότι η Ουκρανία έχει προσφύγει και σε άλλα διεθνή δικαιοδοτικά όργανα, όπως το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, όπου οι προσφυγές της εκκρεμούν, μάλλον με λιγότερες πιθανότητες ευδοκίμησης. Πάντως, η απόφαση επί των προσωρινών μέτρων δείχνει ήδη τη διάθεση του Δικαστηρίου να προστατεύσει τα δικαιώματα των Τατάρων που ζουν στην Κριμαία. Σε κάθε περίπτωση, η οριστική απόφαση του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης αναμένεται να αλλάξει τις ισορροπίες στην ευαίσθητη περιοχή της Ουκρανίας, και να αποτελέσει ένα σημαντικό δικαστηριακό προηγούμενο ως προς τον τρόπο αντιμετώπισης μιας υπερδύναμης από τη διεθνή δικαιοσύνη.

Πηγές:

  1. Ρούκουνας, Ε. (2011). Δημόσιο Διεθνές Δίκαιο. 2nd ed. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη.
  2. ICJ. (2017). Summary 2017/2. [online] Available at: http://www.icj-cij.org/docket/files/166/19410.pdf [Accessed 15 May 2017].
  3. ICJ. (2017). Application of the International Convention for the suppression of the financing of terrorism and of the International Convention on the elimination of all forms of racial discrimination. [online] Available at: http://www.icj-cij.org/docket/files/166/19394.pdf [Accessed 15 May 2017].
  4. ICJ. (2017). CR 2017/1. [online] Available at: http://www.icj-cij.org/docket/files/166/19378.pdf [Accessed 15 May 2017].
  5. ICJ. (2017). CR 2017/2. [online] Available at: http://www.icj-cij.org/docket/files/166/19380.pdf [Accessed 15 May 2017].
  6. BBC News. (2014). Ukraine crisis: Timeline. [online] Available at: http://www.bbc.com/news/world-middle-east-26248275 [Accessed 16 May 2017].
  7. Deutsche Welle. (2017). Ukraine v. Russia: A potential game-changing lawsuit comes before the ICJ. [online] Available at: http://www.dw.com/en/ukraine-v-russia-a-potential-game-changing-lawsuit-comes-before-the-icj/a-37806132 [Accessed 16 May 2017].
  8. Kampmark, B. (2017). Russia, Ukraine, and the International Court of Justice (ICJ): Opening Arguments at The Hague. [online] Globalresearch.ca. Available at: http://www.globalresearch.ca/russia-ukraine-and-the-international-court-of-justice-icj-opening-arguments-at-the-hague/5579504 [Accessed 15 May 2017].
  9. UNIAN. (2017). Ukraine vs Russia in ICJ: Both sides could face provisional measures. [online] Available at: https://www.unian.info/politics/1882269-ukraine-vs-russia-in-icj-both-sides-could-face-provisional-measures.html [Accessed 13 May 2017].
  10. Yuhas, A. (2017). Ukraine crisis: an essential guide to everything that’s happened so far. [online] The Guardian. Available at: https://www.theguardian.com/world/2014/apr/11/ukraine-russia-crimea-sanctions-us-eu-guide-explainer [Accessed 13 May 2017].

Tagged under:

Η Αντωνία- Ευαγγελία Χριστοπούλου είναι τελειόφοιτη φοιτήτρια της Νομικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντά της εντοπίζονται στους τομείς του δημοσίου, ευρωπαϊκού και διεθνούς δικαίου, καθώς και στην προστασία των ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων. Έχει συμμετάσχει σε προσομοιώσεις διεθνών και περιφερειακών οργανισμών, ενώ κατά το τρέχον εξάμηνο κάνει πρακτική άσκηση στην Εθνική Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Ηλεκτρονική Διεύθυνση: [email protected]

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

X

Pin It on Pinterest

X
Share This