Ουκρανία: Παίζοντας «ρώσικη ρουλέτα» με το φυσικό αέριο.

Στις 26 Δεκεμβρίου του 1991 η Σοβιετική Ένωση έπαψε να υπάρχει. Οι -μέχρι τότε- σοσιαλιστικές δημοκρατίες της ανακηρύχθηκαν σε ανεξάρτητα κράτη. Όμως, η «Μητέρα Ρωσία» δεν έπαψε ποτέ να ασκεί εξουσία και να επεμβαίνει στις ζωές των «παιδιών» της. Ένας από τους πλέον αποτελεσματικούς τρόπους που διέθετε και διαθέτει, είναι η άσκηση πιέσεων ώστε να αποτρέψει τον ενεργειακό «απογαλακτισμό» τους. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Ουκρανίας, η οποία -πολλές φορές στο πρόσφατο παρελθόν και, ιδίως, σήμερα- βρίσκεται σε καθεστώς ενεργειακής ομηρίας.

Η Ουκρανία, ή αλλιώς ο «σιτοβολώνας» της Ευρώπης, είναι η μια από τις μεγαλύτερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ηπείρου, με τον πληθυσμό της να φθάνει τα 42 εκατομμύρια. Εξάγει, κυρίως, ημι-επεξεργασμένο σίδηρο, καλαμπόκι και σιτάρι, ενώ εισάγει πετρέλαιο και φυσικό αέριο, κυρίως από τη Ρωσία. Αυτός, όμως, είναι και ο λόγος που καθιστά τη χώρα ιδιαιτέρως ευάλωτη στην ενεργειακή χειραγώγησή της από τη γειτονική της υπερδύναμη. Η πολιτική γραμμή ενεργειακών «εκβιασμών» που ακολούθησε η Ρωσία, ώθησε την Ουκρανία να στραφεί σε ευρωπαϊκές πηγές, ιδίως όσον αφορά στο φυσικό αέριο.

Το χρονικό μιας ενεργειακής διαμάχης.

Το 2006 ήταν η πρώτη φορά που η Ρωσία χρησιμοποίησε την ενέργεια ως μοχλό πίεσης της Ουκρανίας, κλείνοντας τη στρόφιγγα του φυσικού αερίου. Με τον τρόπο αυτό τιμωρούσε τη χώρα για την Πορτοκαλί Επανάσταση, η οποία είχε ξεσπάσει δυο χρόνια νωρίτερα, και είχε ως αποτέλεσμα την ανατροπή του Ουκρανού προέδρου, Viktor Yanukovych, φίλα προσκείμενου προς τη Ρωσία. Όμως, ο ενεργειακός αυτός βρόχος πέρασε όχι μόνο στο λαιμό της Ουκρανίας, αλλά και της ίδιας της Ευρώπης, καθώς η χώρα αποτελεί πέρασμα για τους αγωγούς που μεταφέρουν το φυσικό αέριο σε πολλά ευρωπαϊκά κράτη. Φυσικά, με αυτόν τον τρόπο δόθηκε ένα ξεκάθαρο πολιτικό μήνυμα στην ΕΕ, η οποία είχε στηρίξει την Ουκρανία εκείνο το διάστημα. Η «Ρωσική Αρκούδα» άρχισε να ξυπνά από τη χειμερία νάρκη της, καθιστώντας σαφές, σε όλα τα εμπλεκόμενα μέρη, ότι δεν είναι καθόλου διατεθειμένη να επιτρέψει μια προσέγγιση ανάμεσα στην Ουκρανία και την Ευρωπαϊκή Ένωση. Επίσης, με τον τρόπο αυτό, η Ρωσία επιθυμούσε να προκαλέσει αναταραχές στο εσωτερικό της γειτονικής της χώρας. Η ίδια τακτική ακολουθήθηκε και τρία χρόνια αργότερα, το 2009.

To 2004 με το ξέσπασμα της «Πορτοκαλί Επανάστασης» η Ουκρανία έστρεψε το βλέμμα της προς τη Δύση.

Η πιο χαρακτηριστική, όμως, επίδειξη δύναμης από πλευράς Ρωσίας είναι, αναμφισβήτητα, η εισβολή ρωσικών δυνάμεων στην Ουκρανία και η προσάρτηση της Κριμαίας, το 2014. Η Κριμαία φιλοξένησε ανά τους αιώνες πολλούς λαούς, όπως Έλληνες, Ρωμαίους και Τατάρους. Το 1783, επί Αικατερίνης της Μεγάλης, πέρασε στη ρωσική κυριαρχία, και μόλις το 1954 παραχωρήθηκε στην Ουκρανία, από τον τότε ηγέτη της Σοβιετικής Ένωσης, Nikita Khrushchev. Έτσι λοιπόν, η Κριμαία, με πληθυσμό κυρίως ρωσικής καταγωγής, στη συνείδηση πολλών (τόσο εντός, όσο και εκτός των συνόρων της) δεν έπαψε ποτέ να θεωρείται κομμάτι της Ρωσίας. Οι ναυτικές βάσεις, τις οποίες διατηρούσε η Ρωσία στην περιοχή, αποτέλεσαν τον «Δούρειο Ίππο» μέσω του οποίου οι Ρώσοι κατόρθωσαν να εισχωρήσουν στο ουκρανικό έδαφος, και να υποκινήσουν την απόσχιση.

Ύστερα από αυτά τα γεγονότα, όπως είναι φυσικό, οι σχέσεις των δύο χωρών δεν θα μπορούσαν παρά να χειροτερεύσουν. Η αλλαγή αυτή επί τα χείρω, όπως και κάθε μεταβολή που παρατηρείται στις σχέσεις της Ουκρανίας με την Ρωσία, είχε και ενεργειακό αντίκτυπο.

Ήδη από το Νοέμβριο του 2015, οπότε και η ένταση μεταξύ των δύο χωρών έφτασε στο αποκορύφωμά της, η Ουκρανία έπαψε να προμηθεύεται φυσικό αέριο από την Ρωσία, ανακηρύσσοντας την αρχή της ενεργειακής της ανεξαρτησίας. Οι σχετικά μειωμένες απαιτήσεις της ουκρανικής βιομηχανίας (η οποία βρίσκεται σε κρίσιμη κατάσταση), καθώς και οι σχετικά ήπιοι χειμώνες του 2014-5 και 2015-6 επέτρεψαν στη χώρα να καλύψει τις ενεργειακές της ανάγκες χάρη στο φυσικό αέριο που εισήγαγε από άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Σλοβακία και η Γερμανία. Μόνο μέσα στο 2015, οι εξαγωγές φυσικού αερίου από την Ευρώπη προς την Ουκρανία διπλασιάστηκαν, φθάνοντας τα 10,3 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα.

Ανησυχίες…

Οι αυθαίρετες ανατιμήσεις, στις οποίες προβαίνει ο κρατικά ελεγχόμενος ρωσικός κολοσσός της Gazprom, γεννούν ανησυχία τόσο στην Ουκρανία, όσο και στην ΕΕ. Η τελευταία, επιδιώκει τα τελευταία χρόνια να διαμορφώσει ένα πιο διαφοροποιημένο ενεργειακό δίκτυο. Εντούτοις, αν και η ποσότητα φυσικού αερίου που προέρχεται από τη Νορβηγία και την Αλγερία αγγίζει το 26% και 35% αντιστοίχως, η Ρωσία εξακολουθεί να αποτελεί τον κύριο προμηθευτή της Ένωσης, σε ποσοστό 41%.

Αλλά και η ίδια η Ρωσία, από την πλευρά της, φαίνεται να επιθυμεί να θέσει ένα τέρμα στην εξάρτησή της από την Ουκρανία, καθώς η παροχή του φυσικού της αερίου σε ολόκληρη την Ευρώπη γίνεται κυρίως μέσω αγωγών που βρίσκονται σε ουκρανικό έδαφος. Για τον λόγο αυτό η Ρωσία, μέσω της εταιρείας Gazprom, προώθησε και πέτυχε τη συμφωνία για την κατασκευή του αγωγού Nord Steam 2, ο οποίος θα παρέχει φυσικό αέριο στη Γερμανία, παρακάμπτοντας την Ουκρανία.

Το άγαλμα του Ουκρανού ποιητή και συγγραφέα Taras Shevchenko, μοιάζει να ατενίζει σκεπτικό τις εγκαταστάσεις της ρωσικής εταιρείας Gazprom.

Οι επιπτώσεις αυτής της πολιτικής για την πρώην σοσιαλιστική σοβιετική Δημοκρατία θα είναι τεράστιες σε οικονομικό και γεωπολιτικό επίπεδο. Σε μια εποχή που η ενέργεια αποκτά όλο και μεγαλύτερη σημασία, και με μια ΕΕ που ψάχνει εναγωνίως να καλύψει τις όλο και αυξανόμενες ενεργειακές της ανάγκες, η Ουκρανία δεν έχει την πολυτέλεια να παροπλιστεί ενεργειακά. Αυτό θα της στερούσε όχι μόνο τα 2 περίπου δισεκατομμύρια ευρώ που λαμβάνει κάθε χρόνο από τη Ρωσία για τη διέλευση του φυσικού αερίου από τα εδάφη της προς τις υπόλοιπες χώρες-αγοραστές, αλλά θα την οδηγούσε επίσης σε γεωπολιτική υποβάθμιση, και θα την καθιστούσε ακόμη πιο ευάλωτη απέναντι στη Ρωσία.

Σήμερα, η Ουκρανία καταναλώνει 30 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα φυσικού αερίου το χρόνο. Από αυτά, τα 18 μπορούν να καλυφθούν από ίδιες πηγές, ενώ τα υπόλοιπα 12 δισεκατομμύρια πρέπει να καλύπτονται με εισαγωγές. Αν και η χώρα προσπάθησε να κόψει τον ενεργειακό «ομφάλιο λώρο» που τη συνδέει με τη Ρωσία (και μέσω της προσπάθειάς της για κατασκευή ηλιακού πάρκου στην περιοχή του Chernobyl), τα πράγματα βαίνουν αντίθετα προς τα ουκρανικά συμφέροντα. Τους τελευταίους μήνες, οι κακές καιρικές συνθήκες ανάγκασαν τη χώρα να εξαντλήσει σχεδόν τα αποθέματα φυσικού αερίου που διέθετε. Σύμφωνα με υπολογισμούς τόσο Ρώσων όσο και Ουκρανών αξιωματούχων, η ποσότητα του φυσικού αερίου που απομένει στην Ουκρανία δεν ξεπερνά τα 10,3 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα. Μάλιστα, τα 8 από αυτά που βρίσκονται στους διαμετακομιστικούς σταθμούς της χώρας δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν, καθώς η ύπαρξή τους είναι ζωτικής σημασίας για τη διατήρηση της απαραίτητης πίεσης στο εσωτερικό του δικτύου μεταφοράς φυσικού αερίου προς ολόκληρη την Ευρώπη. Έτσι, στην πραγματικότητα η Ουκρανία διαθέτει ένα απόθεμα μόλις 2,5 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα φυσικού αερίου, τη στιγμή που οι ενεργειακές της ανάγκες είναι ιδιαίτερα αυξημένες λόγω των χαμηλών θερμοκρασιών. Φαίνεται πως, για ακόμη μια φορά, ο «Στρατηγός Χειμώνας» μάχεται στο πλευρό της Ρωσίας.

Το Φεβρουάριο του 2017 η κυβέρνηση της Ουκρανίας ανακοίνωσε ότι η χώρα βρίσκεται, ενεργειακά, σε κατάσταση ανάγκης – με την κρίση αυτή να οφείλεται στην διακοπή της σιδηροδρομικής γραμμής που μεταφέρει άνθρακα από τις ανατολικές επαρχίες προς την υπόλοιπη χώρα. Στη συνέχεια κάλεσε τους πολίτες, δια στόματος του υπουργού Ενέργειας και Βιομηχανίας Άνθρακα, Igor Nasalik, να εξοικονομήσουν όσο το δυνατόν περισσότερη ενέργεια. Τα μέτρα αυτά, όμως, δίνουν απλώς μια μικρή πίστωση χρόνου στην Ουκρανία. Είναι πολύ πιθανό πως, μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, η χώρα θα αναγκαστεί να επιστρέψει στο τραπέζι των ενεργειακών διαπραγματεύσεων με τη Ρωσία.

Επίλογος

Σε έναν κόσμο που εξελίσσεται με φρενήρεις ρυθμούς, περισσότερο από ποτέ άλλοτε, η ενέργεια καθίσταται συστατικό στοιχείο κάθε πολιτικής, οικονομικής και στρατηγικής απόφασης. Σε ένα διεθνές σύστημα που φτιάχτηκε από τους ισχυρούς για τους ισχυρούς, οι μικρότεροι παίκτες αναγκάζονται να προσαρμόζονται στις συνθήκες προκειμένου να επιβιώσουν. Η Ρωσία, παρά τις κυρώσεις που της επιβλήθηκαν από την Ευρώπη, χάρη στην αυτάρκειά της, (σε επίπεδο αγαθών αλλά, κυρίως, ενέργειας) διατήρησε σχεδόν αλώβητη την ισχύ της. Κι αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι τόσο στη φυσική, όσο και στην πολιτική ισχύει το ακόλουθο: η ισχύς σχετίζεται με την ενέργεια, και η ενέργεια με την ισχύ. Το παράδειγμα των γεγονότων της Ουκρανίας επιβεβαιώνει με τον πιο σαφή τρόπο πως, όλοι οι ενεργειακοί δρόμοι οδηγούν στη… «Ρώμη».

Πηγές:

  1. Bershidsky L. (2016), How Ukraine Weaned Itself Off Russian Gas . Available at: https://www.bloomberg.com/view/articles/2016-01-12/how-ukraine-weaned-itself-off-russian-gas (Accessed: 19 February 2017).
  2. Chillcoat, C. (2016) Despite claims, Ukraine not free of Russian energy dependence. Available at: http://oilprice.com/Energy/Energy-General/Despite-Claims-Ukraine-Not-Free-Of-Russian-Energy-Dependence.html (Accessed: 19 February 2017).
  3. ENCA (2017) Ukraine declares state of energy emergency. Available at: http://www.enca.com/world/ukraine-declares-state-of-energy-emergency (Accessed: 19 February 2017).
  4. Gvosdev, N. (2016) How Ukraine Weaned Itself Off Russian Gas. Available at: http://www.worldpoliticsreview.com/articles/20045/how-the-eu-can-use-russia-energy-ties-to-keep-ukraine-tensions-in-check (Accessed: 19 February 2017).
  5. Kirby, P. (2014) Russia’s gas fight with Ukraine. Available at: http://www.bbc.com/news/world-europe-29521564 (Accessed: 19 February 2017).
  6. Klikushin, M. (2017) Russia is hoping to freeze Ukraine into submission. Available at: http://observer.com/2017/01/natural-gas-shortage-ukraine-import-russia/ (Accessed: 19 February 2017).
  7. Naftemporiki (2016) Πρόθυμο το Κίεβο για συνομιλίες με Ρωσία και Ε.Ε. Για την προμήθεια φυσικού αερίου. Available at: http://www.naftemporiki.gr/story/1180509/prothumo-to-kiebo-gia-sunomilies-me-rosia-kai-ee-gia-tin-promitheia-fusikou-aeriou (Accessed: 19 February 2017).
  8. NATO Review (2015) Russian-Ukrainian-EU gas conflict: Who stands to lose most? Available at: http://www.nato.int/docu/review/2014/nato-energy-security-running-on-empty/Ukrainian-conflict-Russia-annexation-of-Crimea/EN/index.htm (Accessed: 19 February 2017).
  9. Oliphant, R. (2016) Crimea faces months without power rather than be defined as part of Ukraine. Available at: http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/12077725/Crimea-faces-months-without-power-rather-than-be-defined-as-part-of-Ukraine.html (Accessed: 19 February 2017).

Tagged under:

Λέγομαι Αλεξάνδρα Γουργιώτη. Σπούδασα Διεθνείς Σχέσεις και Δημόσια Διοίκηση στο Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Αν και με ενδιαφέρουν όλα τα θέματα διεθνούς πολιτικής, αποφάσισα να γίνω μέλος στη ομάδα Ενέργειας και Οικονομίας, γιατί οι δύο αυτές έννοιες, κατά την άποψή μου, αποτελούν τις κινητήριες δυνάμεις της σύγχρονης πολιτικής. Στον ελεύθερό μου χρόνο μου αρέσει να διαβάζω, να ασχολούμαι με την κηπουρική και να φτιάχνω κοσμήματα!

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest