Ο γερμανικός παράγων στη ρωσική επανάσταση

Συμπληρώνονται φέτος 100 χρόνια από την Οκτωβριανή Επανάσταση. Μέσα σε σύντομο διάστημα η ρωσική αυτοκρατορία κατέρρευσε και έδωσε τη θέση της σε ένα εξίσου συγκεντρωτικό καθεστώς – αυτό της Σοβιετικής Ένωσης (ΕΣΣΔ). Για κάποιους ήταν μια κίνηση εσχάτης προδοσίας, ενώ για άλλους ο θρίαμβος του σοσιαλιστικού ιδεώδους. Ωστόσο, υπάρχουν και αυτοί που βλέπουν πίσω από τα συναισθηματικά φορτισμένα λόγια, και εντοπίζουν διάφορα ενδιαφέροντα στοιχεία. Εν προκειμένω θα εξεταστεί μια πτυχή που δεν αναφέρεται συχνά από όσους μελετούν τη ρωσική ιστορία.

Η Ρωσία στις αρχές του 20ου αιώνα

Η τσαρική Ρωσία αποτελούσε έναν κολοσσό για τα ευρωπαϊκά δεδομένα. Αχανείς εκτάσεις, άφθονες πρώτες ύλες, τεράστιο ανθρώπινο δυναμικό. Η “ρωσική αρκούδα” ήταν, αναμφίβολα, μια υπερδύναμη της εποχής. Ωστόσο, μια προσεκτικότερη ματιά αποδείκνυε πως στην πραγματικότητα επρόκειτο για έναν γίγαντα με πήλινα πόδια. Η -κατά κανόνα αγροτική- οικονομία της χώρας υστερούσε δραματικά σε σύγκριση με τα υπόλοιπα ευρωπαϊκά κράτη, η βιομηχανία βρισκόταν σε πολύ πρώιμο στάδιο, οι υποδομές ήταν μηδαμινές έως ανύπαρκτες. Ενδεικτικά, αναφέρεται ότι ανά 100 τ.χλμ. αντιστοιχούσε μόλις 1 χλμ. σιδηροδρόμου.

Σε παρεμφερή κατάσταση βρίσκονταν και οι Ένοπλες Δυνάμεις (ΕΔ) της χώρας. Στα χαρτιά, ο ρωσικός στρατός ήταν το μέγα φόβητρο. Περιλάμβανε στο ενεργητικό του πάνω από 200 μεραρχίες, ενώ μπορούσε να αντλεί συνεχώς ανθρώπινο δυναμικό από μια -φαινομενικά- αστείρευτη δεξαμενή. Ωστόσο και εκεί υπήρχαν μεγάλες ελλείψεις σε πολεμικό υλικό και εκπαιδευμένο προσωπικό, ενώ τα ανώτερα κλιμάκια στελεχώνονταν από μέλη της αριστοκρατίας, τα οποία ήταν συνήθως ανεπαρκή. Τέλος, το στρατιωτικό δόγμα ήταν παρωχημένο, και στηριζόταν αποκλειστικά στην αριθμητική υπεροχή.

Ιάπωνες στρατιώτες αναμένουν εντολή για έφοδο. Τα αυτοκρατορικά στρατεύματα συνέτριψαν τις υπεράριθμες ρωσικές δυνάμεις στον πόλεμο του 1904-1905.

Ο θρύλος της υπερδύναμης έμελλε να δεχτεί το πρώτο γερό χτύπημα το 1904. Κατά τη διάρκεια του ρωσο-ιαπωνικού πολέμου η Ρωσία υπέστη μια δεινή και ταπεινωτική ήττα. Σε σύντομο χρονικό διάστημα η Ιαπωνία κατέλαβε το Port Arthur, διέλυσε τις ρωσικές στρατιές, και καταναυμάχησε τον ρωσικό στόλο στη ναυμαχία της Tsushima. Το αποτέλεσμα, πέραν της εθνικής ταπείνωσης, ήταν και η εμφάνιση πολλών επαναστατικών κινήσεων. Θα μπορούσε να υποστηριχθεί πως αυτές ακριβώς οι ενέργειες προετοίμασαν το έδαφος για τη μεγάλη επανάσταση που ακολούθησε 14 χρόνια αργότερα.

Η Ρωσία στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο

Το 1914 ξέσπασε ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Η χώρα ήταν παντελώς απροετοίμαστη για έναν τέτοιο αγώνα – κατάσταση γνωστή τόσο στον τσάρο Νικόλαο Β’ όσο και στο Γενικό Επιτελείο (ΓΕ). Ενδεικτικά αναφέρεται πως, αν και τα σχέδια επιστράτευσης προέβλεπαν μοίρασμα 6 εκατομμυρίων τυφεκίων, στην πραγματικότητα χρειάζονταν 17,7 εκατομμύρια, τα οποία δεν ήταν διαθέσιμα. Υπό τις τρέχουσες συνθήκες η χώρα διεύρυνε το χρονοδιάγραμμα επιστράτευσης και κινητοποίησης, ενημερώνοντας σχετικά τους συμμάχους της.

Εξυπακούεται πως οι Γερμανοί δεν θα έμεναν αδρανείς όλο αυτό το διάστημα. Μέχρι τον Αύγουστο του 1914 είχαν καταλάβει το Βέλγιο, είχαν καταγάγει συντριπτικές νίκες κατά των Αγγλο-γάλλων, και πλησίαζαν απειλητικά το Παρίσι. Υπό την έντονη πίεση των απελπισμένων Γάλλων, ο “ρωσικός οδοστρωτήρας” άρχισε -αν και ανέτοιμος- την επέλασή του στην Ανατολική Πρωσία, και στα αρχικά στάδια δικαίωσε πλήρως τον τίτλο του. Η κίνηση αυτή τρομοκράτησε το γερμανικό ΓΕ, που ανακάλεσε δυνάμεις από τη Γαλλία για να τις διαθέσει στην ανατολή – μια κίνηση που έμελλε να σώσει τους Γάλλους από άλλη μια ήττα και, ενδεχομένως, συνθηκολόγηση. Με την άφιξη του Γερμανού στρατάρχη Paul von Hindenburg, τα πράγματα θα λάβουν αρνητική τροπή για τη Ρωσία. Η 2η Ρωσική Στρατιά θα εξολοθρευτεί στη μάχη του Tannenberg (Αύγουστος 1914), ο ρωσικός στρατός θα συντριβεί στις Μαζουριανές Λίμνες (Σεπτέμβριος 1914), το 1915 θα καταληφθεί όλη η Πολωνία, και το 1916 οι Γερμανοί θα βρεθούν προ των πυλών της Αγίας Πετρούπολης. Ήταν η σειρά των Ρώσων να πανικοβληθούν και να προσπαθούν να ανακόψουν την πορεία του “Furor Teutonicus” – όπως χαρακτήριζαν τους Γερμανούς.

Η κατάσταση το 1917

Οι αλλεπάλληλες ήττες και οι εφιαλτικές απώλειες, σε συνδυασμό με τα χρόνια προβλήματα της χώρας, άρχισαν να δημιουργούν ισχυρούς κλυδωνισμούς στη Ρωσία. Εργατικές απεργίες σημειώθηκαν στην Πετρούπολη και στη Μόσχα, τα πληρώματα του πολεμικού στόλου στασίασαν στον ναύσταθμο της Κροστάνδης, ενώ ολόκληρα συντάγματα εμφάνισαν τάσεις απειθαρχίας.

Η κατάσταση, όμως, δεν ήταν καλύτερη και στη γερμανική πλευρά. Το δυτικό μέτωπο αιμορραγούσε διαρκώς, οι απώλειες γίνονταν δυσαναπλήρωτες, ενώ είχαν αρχίσει να εμφανίζονται και οι πρώτες ελλείψεις. Η Γερμανία έπρεπε επειγόντως να κλείσει το ανατολικό της μέτωπο, ώστε να επικεντρωθεί στα δυτικά. Σύμφωνα με το καϊζερικό Υπουργείο Εξωτερικών, η καλύτερη λύση ήταν η πρόκληση εσωτερικής αναταραχής στη Ρωσία, η οποία θα οδηγούσε σε κατάρρευση του εσωτερικού μετώπου και έξοδο της χώρας από τον πόλεμο. Το “εκτελεστικό όργανο” του σχεδίου βρέθηκε στο πρόσωπο ενός εξόριστου Ρώσου, του Vladimir Ilyich Ulyanov – γνωστότερου ως Lenin.

Ο ρόλος του Lenin

Ο Lenin καταγόταν από μεσοαστική οικογένεια της Ρωσίας. Εξαίρετος μαθητής και μετέπειτα φοιτητής, διαπνεόταν από τη σχετικά νεαρή του ηλικία από επαναστατικές ιδέες. Αναμφίβολα, η ανάμειξη του αδερφού του σε αντικαθεστωτικές και τρομοκρατικές ενέργειες και η επακόλουθη εκτέλεσή του σημάδεψαν τη ζωή του, και διαμόρφωσαν εν πολλοίς τις απόψεις του. Η έντονη αντικαθεστωτική του δράση αποτέλεσε αιτία αρχικά να αποβληθεί από το πανεπιστήμιο και, αργότερα, να εξοριστεί.

Ο Lenin σε νεαρή ηλικία

Άνδρας ευφυής, με ηγετική προσωπικότητα, εξαίρετο λέγειν, δυναμισμό, ενεργητικότητα και πονηριά, ο Lenin συνέχισε την επαναστατική του δράση από το εξωτερικό μέσω της αρθρογραφίας, και συμμετέχοντας σε αντικαθεστωτικούς κύκλους. Τα προσωπικά του βιώματα δημιούργησαν τη θέληση να ανατρέψει τον τσάρο, και να επιβάλλει τη “δικτατορία του προλεταριάτου” με κάθε τρόπο – ακόμα και αν αυτό ισοδυναμούσε με εσχάτη προδοσία.

Η έκρηξη του Μεγάλου Πολέμου το 1914 βρήκε τον Lenin επί αυστριακού εδάφους, όπου και συνελήφθη από τις αρχές, δεδομένου ότι ήταν υπήκοος αντιμαχόμενου κράτους. Ωστόσο, η φυλάκιση κράτησε μόνο 12 ημέρες. Στη συνέχεια αφέθηκε ελεύθερος, και έλαβε άδεια να εισέλθει στην ουδέτερη Ελβετία. Σύμφωνα με πηγές, την όλη υπόθεση ανέλαβε προσωπικά ο Αυστριακός Υπουργός Εσωτερικών, καθώς γνώριζε τα αντιτσαρικά αισθήματα του Lenin.

Ο Γερμανός Υπουργός Εξωτερικών Arthur Zimmermann ανακάλυψε στο πρόσωπο του Lenin τον τρόπο αποσταθεροποίησης της Ρωσίας.

Στις 30 Νοεμβρίου 1914, σύμφωνα με τα έγγραφα του γερμανικού ΥΠΕΞ, στάλθηκε επιστολή στον Γερμανό πρέσβη στη Βέρνη, από πράκτορες, στην οποία αναφερόταν το όνομα του Lenin, η μέχρι τότε δράση του κατά της Ρωσίας, καθώς και μια προτροπή για αξιοποίησή του προς ανατροπή του τσάρου. Τρία χρόνια αργότερα, η επιστολή αυτή θα ανασυρθεί και θα φτάσει στα χέρια του Arthur Zimmermann, Γερμανού Υπουργού Εξωτερικών. Ο Zimmermann αναζητούσε έναν τρόπο να κλείσει το ανατολικό μέτωπο, και στο πρόσωπο του Lenin βρήκε τον τέλειο πράκτορα.

Οι επαφές με τον Ρώσο επαναστάτη έγιναν μέσω ενός άλλου Ρώσου αντικαθεστωτικού, ονόματι Martov, καθώς και του Ελβετού Fritz Platten. Ύστερα από μυστικές επαφές και διαπραγματεύσεις, συμφωνήθηκε ο Lenin και 20 ακόμα επαναστάτες να επιβιβαστούν σε θωρακισμένο βαγόνι, υπό το καθεστώς διπλωματικής ασυλίας. Μάλιστα, για να μην υπάρξει έλεγχος και κίνδυνος αποκάλυψης της ταυτότητας των επιβατών, το βαγόνι θα έφερε την επιγραφή “Σφραγισμένο Βαγόνι”. Σύμφωνα με γερμανικά έγγραφα που έπεσαν στα χέρια των Συμμάχων το 1945 μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Καϊζερική Γερμανία θα παρείχε στον Lenin αδρή οικονομική βοήθεια για να ανατρέψει τον τσάρο. Η διαδρομή που θα ακολουθούσαν θα ήταν η εξής: Θα διέσχιζαν με τρένο τη Γερμανία και, μέσω πλοίου, θα μεταφέρονταν στη Σουηδία από όπου, πάλι με τρένο, θα έφταναν στην Πετρούπολη. Ως αντάλλαγμα για τις υπηρεσίες τους, οι Γερμανοί αξίωναν τα εξής:

  1. Άμεσο τερματισμό του πολέμου.
  2. Εκχώρηση εδαφών και πρώτων υλών.
  3. Καταβολή οικονομικών αποζημιώσεων.
  4. Παραίτηση της Ρωσίας από τυχόν αξιώσεις σε βάρος συμμάχων της Γερμανίας (Αυστρο-ουγγαρία και Οθωμανική αυτοκρατορία).

Το σχέδιο γνωστοποιήθηκε και στον στρατηγό Erich Ludendorff του ΓΕ προς έγκριση. Στις 16 Απριλίου 1917 ο Lenin βρισκόταν επί ρωσικού εδάφους.

Συνθήκη Brest-Litovsk (03 Μαρτίου 1918)

Η συνέχεια είναι εν πολλοίς γνωστή. Το 1917 ξεσπά επανάσταση, η Ρωσία αποδιοργανώνεται πλήρως, ο τσάρος Νικόλαος Β’ παραιτείται, το μέτωπο αρχίζει να καταρρέει εκ των έσω, και στις 27 Δεκεμβρίου 1917 αρχίζουν διαπραγματεύσεις ανάμεσα στη Γερμανία και στους -κυρίαρχους πλέον- μπολσεβίκους, οι οποίες θα οδηγήσουν στην υπογραφή της Συνθήκης του Brest-Litovsk. Οι σημαντικότεροι όροι ήταν οι εξής:

  • Η Φινλανδία, η Ουκρανία και η Γεωργία ανακηρύσσονταν ανεξάρτητα κράτη.

  • Οι Βαλτικές χώρες και η Πολωνία παραχωρούνταν στη Γερμανία και στην Αυστρία.

  • Το Kars, το Ardahan και το Batum παραχωρούνταν στην Τουρκία.

Συνολικά, η Ρωσία απώλεσε 1,5 εκατομμύρια τ.χλμ εδάφους, το 1/3 του πληθυσμού της (55 εκατομμύρια), καθώς και την πλειοψηφία των αποθεμάτων άνθρακα, πετρελαίου και σιδήρου.

Αντί επιλόγου

Μεγάλος νικητής αναδείχθηκε, έστω και προσωρινά, η Γερμανία. Με την υπογραφή της Συνθήκης πέτυχε ό,τι ακριβώς επιθυμούσε. Προσάρτησε νέα, εύφορα και πλούσια εδάφη, απέκτησε πρόσβαση σε πρώτες ύλες με τις οποίες τροφοδότησε την πολεμική της βιομηχανία, έκλεισε το ανατολικό της μέτωπο, και μπόρεσε να αποδεσμεύσει μεγάλο αριθμό στρατευμάτων. Παρά τη μετέπειτα καταδίκη της Συνθήκης από τον ίδιο τον Lenin, εντύπωση προκαλεί η αρχική στάση του και η πίεση που άσκησε προκειμένου να υπογραφεί η Συνθήκη “…όσο δυσβάσταχτοι κι αν είναι οι όροι…”. Ασχέτως της τελικής έκβασης του πολέμου και της ιστορικής συνέχειας, το σίγουρο είναι πως, κατά τη δεδομένη στιγμή, ο Lenin έδρασε εξυπηρετώντας πλήρως τα συμφέροντα των Γερμανών.

Πηγές:

  1. Encyclopaedia Britannica. (1918). Treaties of Brest-Litovsk. https://www.britannica.com/event/treaties-of-Brest-Litovsk
  2. History.com. (n.d.). TREATIES OF BREST-LITOVSK. http://www.history.com/topics/world-war-i/treaties-of-brest-litovsk
  3. Paltinieri, M., Rizzoni, G. and Barbaglia M. B. (1972). Τα υπέρ και τα κατά, Τρότσκι, Εκδόσεις Φυτράκη.
  4. Paltinieri, M., Rizzoni, G. and Barbaglia M. B. (1972). Τα υπέρ και τα κατά, Λένιν. Εκδόσεις Φυτράκη.
  5. Golovin, N. (1931). Ο Ρωσικός Στρατός στον Παγκόσμιο Πόλεμο. Εκδόσεις Yale University Press.
  6. Hoffmann, M. (1929). Die Aufzeichnungen des Generalmajors Max Hofmann.
  7. Μπερστάιν, Σ. (1967). Η ρωσική επανάσταση του 1917. Περιοδικό Τετράδια Ιστορίας. Aριθμός 69.
  8. Κένναν, Τζ. (1956). Η Ρωσία εγκαταλείπει τον πόλεμο. Εκδόσεις Πανεπιστήμιο Πρίνστον
Έχει περάσει αρκετός χρόνος (10 μήνες) από τη δημοσίευση αυτού του άρθρου. Παρακαλούμε συνεχίστε στην ανάγνωσή του έχοντας υπόψη την ημερομηνία δημοσίευσης.

Tagged under:

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest