Ο «μαγικός» κόσμος των παραγώγων

Ο όρος παράγωγα προϊόντα (derivative products ή securities) χρησιμοποιείται για να περιγράψει τα προϊόντα εκείνα, των οποίων η τιμή εξαρτάται ή προκύπτει από την κίνηση κάποιων άλλων προϊόντων (underlying assets) – όπως, για παράδειγμα, από μετοχές, ομόλογα, συναλλάγματα και επιτόκια (Investopedia, 2017). Ο παραπάνω ορισμός είναι αρκετά πολύπλοκος, και είναι απαραίτητη η αναφορά ενός καθημερινού παραδείγματος, το οποίο -αν και αφαιρετικό- έχει σημαντική αναλυτική ικανότητα. Όταν αγοράσουμε ένα ζευγάρι παπούτσια έναντι ενός ποσού, τότε η τιμή του παπουτσιού αντανακλά, ως έναν βαθμό, την αξία του. Ας υποθέσουμε, όμως,ότι ο ιδιοκτήτης του καταστήματος μάς προτείνει, από τα 80 ευρώ που κοστίζει το παπούτσι, να πληρώσουμε 2 ευρώ σήμερα, ενώ τα 80 ευρώ μόνο σε περίπτωση που μείνουμε ικανοποιημένοι από αυτό. Τότε, το παπούτσι ως αντικείμενο γίνεται πλέον παράγωγο, γιατί η αξία του προκύπτει από κάτι άλλο – και πιο συγκεκριμένα, από την ικανοποίησή μας. Με ανάλογο τρόπο λειτουργούν και τα ίδια τα παράγωγα. Οι πιο σημαντικές κατηγορίες παραγώγων είναι οι εξής: forwards, futures, options και swaps. Από τις παραπάνω κατηγορίες, έμφαση θα δοθεί στα options και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους.

Ιστορική αναδρομή

Μία αναδρομή στην ιστορία των παραγώγων θα οδηγήσει αναπόφευκτα στην αρχαία Ελλάδα και, πιο συγκεκριμένα, στον Θαλή τον Μιλήσιο. Σύμφωνα με μία αφήγηση του Αριστοτέλη, ο Θαλής, τον 6ο αιώνα π.Χ., προχώρησε στη σύναψη του πρώτου συμβολαίου που ομοιάζει με το αποκαλούμενο στις μέρες μας «παράγωγο». Κατά τη διάρκεια του χειμώνα, ο Θαλής εκτίμησε ότι οι ευνοϊκές κλιματολογικές συνθήκες θα οδηγήσουν σε μεγάλη αύξηση της παραγωγικότητας των ελαιόδεντρων και, ως εκ τούτου, προ-αγόρασε από τους ιδιοκτήτες των πιεστηρίων της Χίου και της Μίλητου το δικαίωμα αποκλειστικής χρήσης των ελαιοτριβείων τους για την περίοδο της συγκομιδής, καθώς και για το χρονικό διάστημα μετά από αυτήν (Business Insider, 2012).

Από την οπτική γωνία του Θαλή, ο οποίος «προβλέπει» τις ευνοϊκές κλιματολογικές συνθήκες -άρα και την αύξηση, εν τέλει, της παραγωγής λαδιού-, το συμβόλαιο αυτό είναι εξαιρετικά αποδοτικό. Πληρώνοντας ένα μικρό ποσό σήμερα (η γνωστή προκαταβολή, που στην επιστημονική ορολογία ορίζεται ως premium) έχει τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσει στο μέλλον τα ελαιοτριβεία, σε μία τιμή, όμως, που είναι καθορισμένη από σήμερα. Σε περίπτωση ομαλής εξέλιξης των πραγμάτων, η τιμή αυτή δεν θα μπορεί να αυξηθεί. Από την οπτική γωνία των ιδιοκτητών των ελαιοτριβείων, το συμβόλαιο αυτό είναι επίσης αποδοτικό, καθώς, συμφωνώντας ως προς την τιμή σήμερα, αποφεύγουν τον αντίθετο κίνδυνο – δηλαδή, την εξαιτίας δυσμενών καιρικών συνθηκών μείωση της παραγωγικότητας των ελαιόδεντρων και, επομένως, τη μείωση του όγκου δουλειάς στα ελαιοτριβεία τους, και την, εν τέλει, μείωση των κερδών τους. Όπως μπορεί εύκολα να γίνει αντιληπτό, ο Θαλής αποδείχτηκε σωστός στις προβλέψεις του, αποκομίζοντας ένα σημαντικό οικονομικό όφελος. Γίνεται, έτσι, κατανοητό ότι -κατά πάσα πιθανότητα- μόνο ένας από τους δύο αντισυμβαλλόμενους θα έχει κέρδος.

Δικαιώματα προαίρεσης (options)

Τα options μπορούν να οριστούν ως «τα δικαιώματα προαίρεσης που αφορούν σε συμβόλαια μεταξύ δύο αντισυμβαλλομένων μερών, και παρέχουν στον κάτοχο τους το δικαίωμα, αλλά όχι την υποχρέωση, να αγοράσει ή να πωλήσει την υποκείμενη αξία (underlying asset) σε μία προ-συμφωνηθείσα τιμή, είτε μετά από κάποιο προ-συμφωνηθέν χρονικό διάστημα, είτε κατά τη διάρκεια αυτού» (Σαπουντζόγλου και Πεντότης, 2009).

Για να γίνει ο παραπάνω ορισμός πιο κατανοητός, ας υποτεθεί ότι το υποκείμενο προϊόν είναι μία μετοχή. Το πρώτο ερώτημα που προκύπτει είναι το ακόλουθο: Αν κάποιος εκτιμά ότι η τιμή της μετοχής θα ανέβει στο μέλλον, γιατί να μην αγοράσει τη μετοχή απευθείας, αλλά να αγοράσει ένα option πάνω στη μετοχή αυτή; Ας υποθέσουμε ότι η μετοχή της εταιρίας ΥΥΥ βρίσκεται υπό διαπραγμάτευση στα $10 ανά μετοχή. Επομένως, η αγορά 100 μετοχών κοστίζει $1000. Αν εκτιμηθεί ότι, μέσα στους επόμενους 2 μήνες, η τιμή θα ανέβει από τα $10 στα $12, αυτό συνεπάγεται κέρδος $200, ενώ, αν η τιμή πέσει στα $8, τότε θα προκύψει αντίστοιχη απώλεια $200. Είναι εμφανές ότι, στην τελευταία αυτή περίπτωση, το διακύβευμα είναι μεγάλο. Τί αλλάζει, όμως, αν, αντί της αγοράς μετοχής, επιλεχθεί η αγορά (long) ενός συμβολαίου call option; Το τελευταίο δίνει στον κάτοχό του τη δυνατότητα να αγοράσει εντός ενός προσδιορισμένου χρονικού διαστήματος (American style options) ή στο τέλος αυτού (European style options) 100 μετοχές (1 συμβόλαιο=100 μετοχές) έναντι ενός προκαθορισμένου αντιτίμου (strike price), με μόνη προϋπόθεση την προκαταβολή σήμερα ενός μικρού ποσού (premium).

Στη συγκεκριμένη περίπτωση το πληρωτέο premium είναι όλο και μεγαλύτερο, όσο πιο μικρή είναι η προσυμφωνημένη τιμή σε σχέση με την τωρινή τιμή (spot price) της μετοχής. Ως εκ τούτου, στο παραπάνω παράδειγμα, με τη μετοχή να προσφέρεται στα $10, ένα συμβόλαιο call option με λήξη σε έναν μήνα από σήμερα και προσυμφωνημένη τιμή $11 κοστίζει, για παράδειγμα, $2. Αν υποτεθεί ότι στο τέλος του μήνα η τιμή, όντως, ανεβαίνει στα $12, τότε, πληρώνοντας μόνο $2 ως premium, αποκτά κανείς 100 μετοχές, οι οποίες, παρ’όλο που κοστίζουν $12, τις αγοράζει έναντι $11. Άρα, πραγματοποιείται καθαρό κέρδος ($12-$11)*100 -$2 =$98. Αν, αντίθετα, η τιμή πέσει στα $8, τότε απλά δεν μπορεί να ασκηθεί το δικαίωμά (option) και, ως εκ τούτου, αναλίσκεται μόνο το premium. Συνεπώς, δίνεται η δυνατότητα πραγματοποίησης τεράστιου κέρδους με μικρό σχετικά κίνδυνο – αντιπαραβαλλόμενο με την αρχική αγορά μετοχών (Sincere, 2014).

Στο παρακάτω διάγραμμα απεικονίζεται το κέρδος ή η ζημία του αγοραστή του call option. Επειδή ο αγοραστής (long) και ο πωλητής (short) του call option παίρνουν αντίθετες θέσεις, τα κέρδη του ενός είναι η απώλεια του άλλου.

Στον αντίποδα των call options υπάρχουν τα put options, τα οποία δίνουν τη δυνατότητα στον αγοραστή τους να πωλήσει το υποκείμενο προϊόν σε κάποια καθορισμένη τιμή στο μέλλον. Στην περίπτωση των put options ισχύουν τα ακριβώς αντίστροφα από αυτά που αναλύθηκαν παραπάνω.

Η τιμολόγηση και ο ρόλος της «μεταβλητότητας» των options

Σύμφωνα με το μοντέλο των Black-Scholes-Merton, που αποτελεί το πιο απλοϊκό -αλλά, ταυτόχρονα, πιο διαδεδομένο- μοντέλο για την τιμολόγηση των options (τόσο call όσο και put), οι παράγοντες που επηρεάζουν τις τιμές των options είναι πέντε: o χρόνος μέχρι τη λήξη (time to maturity), το επιτόκιο του αμερικανικού δημοσίου, η σημερινή τιμή της μετοχής (spot price), η προσυμφωνημένη μελλοντική τιμή εξάσκησης (strike price) και, τέλος, η μεταβλητότητα (volatility).

H τελευταία έννοια είναι βασική για την παρούσα ανάλυση. Ως volatility ορίζεται η «διασπορά των αποδόσεων (returns) που έχουν κάποια χρηματοπιστωτικά προϊόντα» (Investopedia, 2017). Υψηλή volatility σημαίνει μεγάλη αστάθεια στις αγορές, καθώς οι τιμές (πχ των μετοχών) αυξομειώνονται αρκετά έντονα. Χαμηλή volatility σηματοδοτεί μία σταθερότητα στις αγορές. Όσο και αν φαίνεται παράδοξο, το μέγεθος της μεταβλητότητας μπορεί υπό κάποιους περιορισμούς να υπολογιστεί. Πιο συγκεκριμένα, υπολογίζεται η λεγόμενη «implied volatility» που δείχνει το μέγεθος της μεταβλητότητας, κρατώντας σταθερές κάποιες παραμέτρους που επιτρέπουν τη διαγραμματική απεικόνιση της στο χώρο-3D.(Investopedia, 2017)

Όπως αναδείχθηκε προηγουμένως, η ύπαρξη υψηλής μεταβλητότητας γενικά είναι αρνητική για τις αγορές (Zigrand και Rohit, 2017). Ωστόσο, για τις αγορές των options συμβαίνει ακριβώς το ανάποδο. Όπως και στο παραπάνω παράδειγμα με το call option, η αύξηση της τιμής της μετοχής προκαλεί σημαντικά κέρδη, ενώ η μείωση της τιμής προκαλεί ελάχιστες απώλειες. Επομένως, η υψηλή μεταβλητότητα είναι κάτι θετικό.

www.theocc.com/webapps/daily-volume-statistics

Αν συνυπολογίσει κανείς το μέγεθος της παγκόσμιας αγοράς των options, μπορεί να καταλάβει τη σημασία τους για τις αγορές. Σύμφωνα με το παρακάτω διάγραμμα, το 2014 καταρτίστηκαν πάνω από 20 δισεκατομμύρια συμβόλαια options, τα οποία είτε εξέπνευσαν, είτε έγιναν αντικείμενο αγοραπωλησίας. Επιπροσθέτως, η ονομαστική αξία όλων των παραγώγων για το πρώτο εξάμηνο του 2016 ανερχόταν σε $553 τρισεκατομμύρια – σχεδόν 8 φορές το παγκόσμιο ΑΕΠ.

Επίλογος

Όπως προκύπτει από την παραπάνω ανάλυση, ο κόσμος των options δεν είναι καθόλου μαγικός. Αυτό συμβαίνει διότι είναι «επικίνδυνος» και ρευστός. Αντιθέτως αποδεικνύεται, για μία ακόμα φορά, ότι ο χρηματοπιστωτικός καπιταλισμός απομακρύνει σταδιακά το κέντρο άντλησης υπεραξίας του από την άμεση παραγωγή, δίνοντας έμφαση στα χρηματιστήρια όλου του κόσμου. Αυτού του είδους ο καπιταλισμός (καπιταλισμός-καζίνο) δείχνει, όμως, και τα στενά όρια αναπαραγωγής του. Η αδυναμία υπέρβασης της κρίσης του καπιταλισμού, όπως και το αβέβαιο μέλλον δείχνουν ότι οι χρηματοπιστωτικές αγορές -όσο και παγκοσμιοποιημένες ή ολοκληρωμένες και αν είναι- αποτελούν παράγοντα αστάθειας για τις οικονομίες και τις κοινωνίες μας.

Από το ξέσπασμα της χρηματοπιστωτικής κρίσης του 2008 και έπειτα άλλαξαν πολλά σε επίπεδο νομοθεσίας, ώστε να αποτραπούν ανάλογες κρίσεις στο μέλλον. Ωστόσο, το πραγματικό ζήτημα με το οποίο αντικειμενικά ερχόμαστε αντιμέτωποι δεν είναι το ύψος ή το βάθος των μεταρρυθμίσεων που πρέπει να γίνουν, αλλά η συνολική αποδοχή ή απόρριψη του ίδιου του συστήματος αυτού. Οι αγορές παραγωγών με την πολυπλοκότητά τους είναι μία εικόνα από ένα μέλλον όπου η αγορά θα δείχνει όλο και περισσότερο την αποξένωσή της από την κοινωνία και τις ανάγκες της. Πρόκειται για μία αγορά όπου θα κυριαρχεί ένας φαύλος κύκλος αστάθειας, κρίσης, κατάρρευσης και, εν τέλει, ανεπαρκούς ανασυγκρότησης.

  1. Bank of International Settlements. (2016). Global OTC Derivatives Markets. https://www.bis.org/statistics/d5_1.pdf
  2. Business Insider. (2012). The story of the first ever options trade in recorded history. http://www.businessinsider.com/the-story-of-the-first-ever-options-trade-in-recorded-history-2012-3.
  3. Hull, J.C. (2009). Options, Futures and Other Financial Derivatives –Seventh Edition. Εκδόσεις Pearson Prentice Hall. Σελ. 277-296
  4. Investopedia. (2017). Derivative. http://www.investopedia.com/terms/d/derivative.asp.
  5. Investopedia. (2017). Volatility. http://www.investopedia.com/terms/v/volatility.asp.
  6. Σαπουντζόγλου, Γ. και Πεντότης, Χ. (2009). Τραπεζική ΟικονομικήΕκδόσεις Μπένου. Σελ 94-97
  7. Sincere, M. (2014). Understanding Options –Second Edition. Εκδόσεις Mc Graw Hill. Σελ. 20-25
  8. Zigrand J.P. and Rohit R. (2017). FM360: Options, Futures and other Financial Derivatives. Εκδόσεις LSE University Notes.

Tagged under:

Είμαι τελειόφοιτος φοιτητής του τμήματος Οικονομικής Επιστήμης του ΟΠΑ (πρώην ΑΣΟΕΕ) με κατεύθυνση τη Θεωρία Οικονομικής Πολιτικής. Τα κύρια ενδιαφέροντα μου κινούνται γύρω από το διάβασμα (εξω-πανεπιστημιακών βιβλίων για να είμαι πιο σαφής), τις ξένες γλώσσες και τα ταξίδια. Επιπλέον, καθώς θεωρώ ότι η οικονομία δεν είναι επιστήμη αλλά πρωτίστως ένας απαραίτητος κρίκος στην δόμηση-δικαιολόγηση πολιτικών επιλογών και ‘κατευθύνσεων’ (κυρίως ωστόσο το αντίστροφο) προσπαθώ να συνδυάζω στην καθημερινότητα μου την μελέτη των παραπάνω δύο. Στο πλαίσιο της Power Politics ελπίζω να μπορέσω να δώσω ερμηνείες της πολιτικής πραγματικότητας υπό το πρίσμα της οικονομίας και των τάσεών της.

Website: https://powerpoltics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest