Πολιορκία του Sarajevo: Η βασική πράξη του Πολέμου της Βοσνίας

Το Sarajevo, η πρωτεύουσα της σημερινής Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, είναι μια πόλη με μεγάλη ιστορία που έπαιξε σημαντικό ρόλο σε πολλές καθοριστικές περιόδους του 20ου αιώνα. Στην πόλη αυτή, που λόγω της θρησκευτικής της ποικιλομορφίας έχει χαρακτηριστεί ως η «Ιερουσαλήμ της Ευρώπης», ξεκίνησαν ο πρώτος και ο τελευταίος πόλεμος στην Ευρώπη. Σε δύο γέφυρες που απέχουν λίγα εκατοντάδες μέτρα η μία από την άλλη, στη μία αφενός, τη Latinska Cuprija, δολοφονήθηκε ο Αυστριακός αρχιδούκας Φερδινάνδος από τον Σέρβο Gavrilo Princip, σηματοδοτώντας την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου πολέμου, ενώ στην γέφυρα Vrbanja, τον Απρίλιο του 1992, οι Σέρβοι ελέυθεροι σκοπευτές δολοφόνησαν πολίτες που διαδήλωναν στο Σαράγεβο υπέρ της ειρήνης. Τότε ξεκινούσε ο τελευταίος πόλεμος του 20ου αιώνα στην γηραιά ήπειρο, και η σχεδόν τετραετής πολιορκία μιας από τις πιο κοσμοπολίτικες πόλεις της Ευρώπης, του Sarajevo. Η εν λόγω πολιορκία αποτελεί μια από τις πιο σκληρές πτυχές του πολέμου της Βοσνίας, και κόστισε τη ζωή σε πάνω από 10.000 ανθρώπους.

Ο πόλεμος της Βοσνίας

Από το 1991 ξεκίνησε μια περίοδος όπου, μέσα από μια σειρά γεγονότων και συγκρούσεων, τέσσερις από τις έξι συνιστώσες δημοκρατίες ( Σλοβενία, Κροατία, Βοσνία-Ερζεγοβίνη και π.Γ.Δ.Μ.) αποσχίστηκαν – άλλες φορές πιο σύντομα και αναίμακτα, όπως στην περίπτωση της Σλοβενίας, ενώ άλλοτε με ισχυρές συγκρούσεις και έξαρση των εθνικιστικών παθών, όπως στις περιπτώσεις της Κροατίας και της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης. Η διαδικασία αποσύνθεσης ενός εκ των σημαντικότερων κρατών της μεταπολεμικής περιόδου οδήγησε στη δημιουργία 6 ανεξάρτητων κρατών, φέρνοντας απώλειες, καταστροφές, πτώση του βιωτικού επιπέδου, αλλά και έξαρση του εθνικισμού στην ευρύτερη περιοχή. Ο γιουγκοσλαβικός εμφύλιος ξεκίνησε το 1991 και έληξε το 1999 με την επέμβαση του ΝΑΤΟ.

Ένα από τα ομόσπονδα κράτη ανακήρυξαν την ανεξαρτησία τους, έχοντας φυσικά την επακόλουθη αντίσταση των Σέρβων. Πρώτη συντελέστηκε η σλοβενική απόσχιση που ήταν και η πιο σύντομη, με τον Πόλεμο των Δέκα Ημερών. Ακολούθησε η Κροατία και η Βοσνία-Ερζεγοβίνη, με τις συγκρούσεις να κρατούν για 3 χρόνια. Μόνο στην περίπτωση της π.Γ.Δ.Μ. η απόσχιση υπήρξε ειρηνική και αναίμακτη, καθώς τον Ιανουάριο του 1991, ύστερα από δημοψήφισμα, η π.Γ.Δ.Μ. κηρύχθηκε ανεξάρτητο κράτος.

Τα πράγματα στην Βοσνία-Ερζεγοβίνη ήταν πιο περίπλοκα και με μεγαλύτερη διάρκεια. Ο πόλεμος που διήρκεσε από τον Μάρτιο του 1992 μέχρι τον Δεκέμβριο του 1995 ήταν η τρίτη κατά σειρά σύρραξη στο πλαίσιο του γιουγκοσλαβικού εμφυλίου. Η συμμετοχή μεγάλου αριθμού ξένων εθελοντών και του ΝΑΤΟ μετέτρεψαν τον πόλεμο σε διεθνή σύγκρουση.

Στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη έγιναν -στο πλαίσιο της Γιουγκοσλαβίας ακόμα- οι πρώτες δημοκρατικές εκλογές το Δεκέμβριο του 1990, τις οποίες κέρδισε το κόμμα Δημοκρατικής Δράσης του Alija Izetbegović. Ακολουθώντας την Σλοβενία και την Κροατία, η κυβέρνηση της Βοσνίας αποφάσισε να διεξάγει δημοψήφισμα για την ανεξαρτησία του κράτους από την Γιουγκοσλαβία, τον Φεβρουάριο του 1992. Το 99,43% ψήφισε υπέρ της ανεξαρτησίας, χωρίς την αποδοχή της σερβοβοσνιακής πλευράς, η οποία απείχε από τις εκλογές. 

Γρήγορα ξεκίνησαν συγκρούσεις ανάμεσα στις δύο πλευρές. Το γεγονός που ταυτίστηκε περισσότερο με την ιστορία του σερβοβοσνιακού πολέμου ήταν η πολιορκία του Σαράγεβο από τις γιουγκοσλαβικές δυνάμεις, η οποία κράτησε 1395 μέρες, άφησε τους 500.000 κατοίκους της πόλης χωρίς τροφή, νερό, παροχή ηλεκτρικού ρεύματος και βασικά αγαθά, ενώ στοίχισε τη ζωή σε πάνω από 10.000 από αυτούς.

Η πολιορκία

Τον Απρίλιο του 1992, μια ειρηνική διαδήλωση για την απελευθέρωση της Βοσνίας κατέληξε στη δολοφονία μουσουλμάνων πολιτών από τον γιουγκοσλαβικό στρατό, ανοίγοντας τους ασκούς του Αιόλου. Ο σερβικός στρατός κατέλαβε αμέσως τους γύρω λόφους και ανάγκασε μέρος του πληθυσμού σε φυγή. Το μεγαλύτερο μέρος όμως του πληθυσμού της πόλης παρέμεινε εγκλωβισμένο για σχεδόν τέσσερα χρόνια. Σύντομα οι Σερβοβόσνιοι είχαν περικυκλώσει την πόλη, θέτοντας σε πολιορκία τους 500.000 κατοίκους της, ενώ οι Μουσουλμάνοι είχαν μόνο ένα μικρό πέρασμα προς την υπόλοιπη Βοσνία, ελεγχόμενο από τις δυνάμεις του ΟΗΕ, ο οποίος ήδη από το 1991 είχε λάβει μέτρα προκειμένου να αποφευχθούν οι συγκρούσεις. Επιπλέον, το 1993, σε μία προσπάθεια να προστατευθεί ο άμαχος πληθυσμός στις πολιορκημένες από τους Σέρβους πόλεις, αναγόρευσε ως προστατευόμενες ζώνες τις παρακάτω πόλεις: Sarajevo, Gorazde, Zepa, Tuzla, Srebenica και Bihac, και 25.000 στρατιώτες των Ηνωμένων Εθνών διατάχτηκαν να υπερασπιστούν τις περιοχές αυτές, χρησιμοποιώντας ακόμη και βία.

Ωστόσο, καθ’ όλη τη διάρκεια της πολιορκίας, η πόλη βομβαρδίστηκε επανειλημμένα  από το πυροβολικό, ενώ οι ελεύθεροι σκοπευτές «θέριζαν» τους κατοίκους, μη διστάζοντας  να εκτελούν ακόμα και μικρά παιδιά. Ήδη τον Αύγουστο του 1992, οι νεκροί ήταν τόσο πολλοί που δεν αρκούσαν τα υπάρχοντα νεκροταφεία, ενώ προτιμούσαν να τελούν τις κηδείες τη νύχτα, για να μη γίνονται εύκολος στόχος για τους σκοπευτές. Ο ΟΗΕ φρόντιζε να εφοδιάζει την πολιορκημένη πόλη με τροφή και φάρμακα, μιας και ήλεγχαν το αεροδρόμιο της πόλης, ενώ το 1993 οι κάτοικοι έσκαψαν ένα τούνελ κάτω από το αεροδρόμιο, ώστε να τους μεταφέρουν όπλα οι συμπατριώτες τους. Οι κάτοικοι δεν κινδύνευαν μόνο από τις σφαίρες, αλλά και από την πείνα, αφού τα εφόδια ήταν φυσικά ελάχιστα, και πολλοί από αυτούς πέθαναν από την ασιτία και τις κακουχίες.

Χάρτης του πολιορκημένου Σαράγεβο 


Τανκ του ΟΗΕ σε κεντρικό δρόμο του Σαράγεβο

Τον Φεβρουάριο του 1994 έλαβε χώρα η πιο αιματηρή επίθεση από την αρχή της πολιορκίας, με 66 νεκρούς και 200 τραυματίες, όταν σερβικοί όλμοι χτύπησαν την υπαίθρια αγορά το μεσημέρι της 5ης Φεβρουαρίου 1994. Λόγω της αγριότητας της επίθεσης, για πρώτη φορά επενέβη το ΝΑΤΟ, απειλώντας τις σερβικές δυνάμεις με επίθεση. Οι Σέρβοι τότε δέχτηκαν να επιτηρούνται από τον ΟΗΕ, όχι όμως να παραδώσουν τον οπλισμό τους. Σύντομα, όμως, οι Σέρβοι επανήλθαν με νέους βομβαρδισμούς. Τον Αύγουστο του 1995, λίγες μέρες μετά τη σοκαριστική σφαγή της Srebenica, έγινε μια νέα μεγάλη έκρηξη στην αγορά του Sarajevo, η οποία κόστισε τη ζωή σε 37 ανθρώπους και τραυμάτισε 90. Αν και δεν υπάρχει συμφωνία στο τι προκάλεσε την έκρηξη, αφού η κάθε πλευρά κατηγόρησε την άλλη, ο ΟΗΕ απέδωσε τις ευθύνες στον σερβοβοσνιακό στρατό που πολιορκούσε την πόλη. Όταν οι Σέρβοι αρνήθηκαν να συμμορφωθούν με το τελεσίγραφο του ΟΗΕ για παράδοση, το ΝΑΤΟ, συμμαχώντας με βοσνιακές και κροατικές δυνάμεις, βομβάρδισε επί τρεις εβδομάδες τις σερβοβοσνιακές θέσεις, και προχώρησε σε χερσαία επίθεση που κατέστρεψε το σύστημα ενδεοπικοινωνίων του σερβο-βοσνιακού στρατού, και μεγάλο μέρος του οπλισμού και των οχημάτων του. Αυτό έδωσε την ευκαιρία στους Βόσνιους να αντεπιτεθούν, με τους Σέρβους να υποχωρούν χωρίς μεγάλη αντίσταση. Δύο μήνες μετά, οι δύο πλευρές υπέγραψαν την παύση της πολιορκίας.

Η Συμφωνία του Dayton

Με την υπογραφή της Συμφωνίας του Dayton σηματοδοτήθηκε το τέλος του πολέμου στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη και την Κροατία, στη διάρκεια του οποίου διαπράχθηκαν τα μεγαλύτερα εγκλήματα που γνώρισε η Ευρώπη μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Κατά τη διάρκειά του σκοτώθηκαν 278.000 άνθρωποι, ενώ μετακινήθηκαν 1.370.000 κάτοικοι. Η Συμφωνία, που έγινε με την διαμεσολάβηση των ΗΠΑ, τερμάτισε τον γιουγκοσλαβικό εμφύλιο, και δημιούργησε δύο αυτόνομες οντότητες στο εσωτερικό της Βοσνίας: την πλειοψηφική ομοσπονδία της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης και τη Σερβική Δημοκρατία. Οι διαπραγματεύσεις για τη λήξη του πολέμου διήρκεσαν από την 1η μέχρι την 21η Νοεμβρίου του 1995 στο Dayton του Ohio, και κατέληξαν στη συμφωνία του διαχωρισμού της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης. Δημιουργήθηκε, έτσι, η Ομοσπονδία της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, που περιλαμβάνει το 51% της χώρας ως κροατο-μουσουλμανικός τομέας, και ο τομέας της Σερβικής Δημοκρατίας στο υπόλοιπο 49% της χώρας.

20 χρόνια μετά

Σήμερα, δεν υπάρχει τετραγωνικό μέτρο στη βοσνιακή πρωτεύουσα που να μη θυμίζει την πολύχρονη πολιορκία της. Αμέσως μετά τη λήξη του πολέμου ξεκίνησε η ανοικοδόμηση της πόλης, και τα κτίρια που καταστράφηκαν αποκαταστάθηκαν σε μεγάλο βαθμό. Ωστόσο, σε όλη την πόλη υπάρχουν ακόμα τα βομβαρδισμένα κτίρια, και σε πολλά άλλα είναι εμφανείς και οι τρύπες από τους πυροβολισμούς, ενώ παντού στην πόλη υπάρχουν μνημεία για τους νεκρούς. Επιπλέον, η πόλη, πάρα τη ζωντάνια και τον κοσμοπολίτικο χαρακτήρα της, υποφέρει από τη διαφθορά, τον εθνικισμό και την κακοδιαχείριση, ενώ ο κόσμος παλεύει σκληρά να επιβιώσει, αλλά και να σβήσει τις πληγές του παρελθόντος.

Κτίριο στο κέντρο της πόλης πριν και μετά την αποκατάσταση του


Μνημείο στο κέντρο του Sarajevo προς τιμήν των παιδιών που σκοτώθηκαν κατά την πολιορκία

Περισσότερα από 20 χρόνια μετά τον πόλεμο, η Βοσνία παραμένει διαιρεμένη, ενώ ακόμα οι μαθητές της χώρας διδάσκονται διαφορετικές εκδοχές της ιστορίας. Το 2011 ο πρόεδρος της Σερβικής Δημοκρατίας της Βοσνίας, Milorad Dodik, απαγόρευσε τη διδασκαλία της πολιορκίας του Sarajevo, αλλά και της γενοκτονίας στην Srebenica, αρνούμενος ότι οι σερβοβοσνιακές δυνάμεις έθεσαν σε πολιορκία την πρωτεύουσα της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, ενώ οι ηγέτες της Σερβικής Δημοκρατίας της Βοσνίας αρνούνται το χαρακτηρισμό “γενοκτονία” για τη σφαγή της Srebenica, παρά τις αποφάσεις του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης.

Οι καταδικαστικές αποφάσεις του Δικαστηρίου της Χάγης για την πρώην Γιουγκοσλαβία προς όσους κρίθηκαν ένοχοι, με τελευταίο την καταδίκη του Ratko Mladić, έχουν ανακουφίσει και δικαιώσει -στο βαθμό του δυνατού- τους Βόσνιους, ωστόσο οι βαθύτατες πληγές που άνοιξαν, παρά τις προσπάθειες αναδιαμόρφωσης που έχουν σημειωθεί μέχρι σήμερα δεν έχουν κλείσει, καθώς οι μνήμες είναι ακόμα νωπές.

Πηγές:

  1. Αθανασιάδης, Α. (2008). Ο Εμφύλιος Πόλεμος στη Γιουγκοσλαβία (1990-1995). Εκδόσεις Βάνια
  2. Χατζηπροδρομίδης, Λ. (1996). Γιουγκοσλαβία: Η έκρηξη του εθνικισμού. Εκδόσεις Παρασκήνιο
  3. Χατζηπροδρομίδης, Λ. (1999). Η δολοφονία της Γιουγκοσλαβίας. Εκδόσεις Παρατηρητής
  4. Newsbomb. (2012). Σεράγεβο, 20 χρόνια μετά. Ο τελευταίος πόλεμος της Ευρώπης. http://www.newsbomb.gr/bombplus/sex/story/187439/Seragevo,-20-hronia-meta-O-teleytaios-polemos-tis-Eyropis
  5. Iefimerida. (2015). Εικόνες από τη ζωή στο Σεράγεβο σήμερα -20 χρόνια μετά τον πόλεμο. http://www.iefimerida.gr/news/240877/eikones-apo-ti-zoi-sto-seragevo-simera-20-hronia-meta-ton-polemo-eikones
  6. Θ. Βερέμης. (2004). Βαλκάνια: από τον 19ο ως τον 21ο αιώνα Δόμηση και αποδόμηση κρατών. Αθήνα: Πατάκης

Tagged under:

Απόφοιτη του Παιδαγωγικού τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης και προπτυχιακή φοιτήτρια στο Βαλκανικών Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών. Μιλάει Αγγλικά, Γαλλικά και Ρώσικα. Έχει συμμετάσχει σε εθελοντικά προγράμματα στην Ελλάδα και τη Σερβία. Ενδιαφέροντα: Ιστορία, Ανθρώπινα Δικαιώματα και Πολιτική Επικοινωνία.

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest