Πολωνία: Μια χώρα σε θεσμική κρίση

Οι βασικότεροι πυλώνες στους οποίους στηρίζεται το Ευρωπαϊκό δικαιικό σύστημα, αλλά και η έννοια της Ευρωπαϊκής ενοποίησης, είναι η αρχή του «κράτους δικαίου» και η εφαρμογή ορισμένων κοινών συνταγματικών αρχών από όλα τα κράτη-μέλη της Ένωσης. Παρ’όλα αυτά, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μία έντονη τάση απόκλισης από τις κοινές Ευρωπαϊκές αρχές και παραδόσεις, καθώς επίσης μια διαρθρωτική, συνεχής, διατομεακή ανεπάρκεια εκ μέρους των κρατών μελών να εφαρμόσουν τις θεμελιώδεις δημοκρατικές αξίες, όπως αυτές διανθίζονται στις ιδρυτικές συνθήκες της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ioannidis, 2016). «Η ένωση βασίζεται στις αξίες του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της ισότητας, του κράτους δικαίου, καθώς και του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι αξίες αυτές είναι κοινές στα κράτη-μέλη εντός κοινωνίας που χαρακτηρίζεται από πλουραλισμό, την απαγόρευση των διακρίσεων, την ανοχή, τη δικαιοσύνη, την αλληλεγγύη και την ισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών» (άρθρο 2 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση). Χαρακτηριστικό παράδειγμα της εν λόγω κατάστασης συνιστά η συνταγματική κρίση που παρατηρείται σε πολλά κράτη-μέλη, με την περίπτωση της Πολωνίας να αποτελεί την πιο ανησυχητική για την επικράτηση της αρχής του «κράτους δικαίου» στην Ένωση.

Τρέχουσα κατάσταση

Οι ρίζες της σημερινής συνταγματικής κρίσης μπορούν να βρεθούν στις δράσεις του κεντρώου κόμματος «Πλατφόρμα των Πολιτών (PO)», το οποίο κυβέρνησε την Πολωνία από το 2007 έως το 2015 και επέφερε δραστικές αλλαγές στη σύνθεση του Συνταγματικού Δικαστηρίου της χώρας. Τον τελευταίο μήνα της «θητείας» της, η απερχόμενη κυβέρνηση διόρισε τρεις δικαστές στο Συνταγματικό Δικαστήριο, για να αντικατασταθούν οι τρεις που συνταξιοδοτήθηκαν. Παράλληλα, όμως, διόρισε πρόωρα και, συνεπώς, παράνομα δυο ακόμα αντικαταστάτες για δυο δικαστές που θα συνταξιοδοτούνταν τον Δεκέμβριο του 2015, αφότου η νέα κυβέρνηση που σχηματίστηκε από το κόμμα «Νόμος και Δικαιοσύνη» (PiS) θα αναλάμβανε τα καθήκοντά της. Ωστόσο, ο πρόεδρος Andrej Duda αρνήθηκε να ορκίσει οποιονδήποτε από τους πέντε δικαστές, ακόμα και αφού το Συνταγματικό Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι μόνο δύο είχαν διοριστεί παράνομα. Αντ’ αυτού, όρκισε πέντε άλλους δικαστές που όρισε η νέα κυβέρνηση υπό την ηγεσία του κόμματος PiS. Ταυτόχρονα, το PiS ψήφισε δυο μεταγενέστερες τροποποιήσεις στο νόμο για το συνταγματικό δικαστήριο, αλλάζοντας ριζικά το νομικό πλαίσιο των πράξεών του, και στοχεύοντας στην υποταγή του δικαστηρίου στην τρέχουσα κυβέρνηση. Οι τροποποιήσεις που αμφισβητήθηκαν ενώπιον του Συνταγματικού Δικαστηρίου -το οποίο καλούνταν στην ουσία να κρίνει, κατά παράδοξο τρόπο, διατάξεις που διέπουν την οργάνωση και τη λειτουργία του ίδιου-, κρίθηκαν αντισυνταγματικές. Η κυβέρνηση, με τη σειρά της, αρνήθηκε να δημοσιεύσει τις αποφάσεις του Συνταγματικού δικαστηρίου, με το επιχείρημα ότι λήφθηκαν παράνομα – γεγονός που οδήγησε σε υπέρμετρο κλονισμό της δημοκρατικής συνταγματικής τάξης στη χώρα.
Η πολωνική κυβέρνηση του δεξιού ευρωσκεπτιστικού κόμματος PiS προωθεί μέσω του κοινοβουλίου μία ευρεία μεταρρύθμιση της δικαστικής εξουσίας, με τρία βασικά επιμέρους στοιχεία. Πρώτον, ένα νόμο για το Εθνικό Δικαστικό Συμβούλιο (KRS) που διορίζει τους δικαστές, ο οποίος πρόκειται να τερματίσει τη θητεία των μελών του, και να δώσει στο κοινοβούλιο την εξουσία να τα ορίσει εκ νέου άμεσα. Δεύτερον, ένα νόμο που θα δώσει στον Υπουργό Δικαιοσύνης την εξουσία να απομακρύνει όλους τους επικεφαλής των κατώτερων δικαστηρίων, και να διορίσει νέους χωρίς να απαιτείται να συμβουλευτεί το Δικαστικό Συμβούλιο, και, τέλος, ένα νέο νόμο για το Ανώτατο Δικαστήριο που θα προβλέπει τη συνταξιοδότηση όλων των δικαστών του, εκτός από αυτούς που θα οριστούν από την τωρινή κυβέρνηση. Όπως καθίσταται φανερό, με τις συγκεκριμένες μεταρρυθμίσεις, η κυβέρνηση επιδιώκει μία εκτεταμένη εμπλοκή στη δικαστική εξουσία – γεγονός που επιφέρει σημαντικό πλήγμα στη διάκριση των εξουσιών, και κατ’ επέκταση στην επικράτηση της αρχής του κράτους δικαίου στην Πολωνία.

Οι ίδιοι οι κυβερνώντες, με επικεφαλής τον κομματάρχη και πρώην πρωθυπουργό, Jaroslaw Kaczynski, ο οποίος φαίνεται να κινεί τα νήματα πίσω από την κυβέρνηση, αφού είναι αυτός που επέλεξε τον πρόεδρο της χώρας και την πρωθυπουργό, δικαιολογούν τις μεταρρυθμίσεις, υποστηρίζοντας ότι το δικαστικό σύστημα είναι διεφθαρμένο, παρωχημένο, αναποτελεσματικό, και κυριαρχείται από μία στενή κλίκα παλιών κομμουνιστών δικαστών. Η πρωθυπουργός, Beata Szydlo, δήλωσε ότι η προωθούμενη από την κυβέρνηση δικαστική μεταρρύθμιση αποτελεί μία αντίδραση στην αναποτελεσματικότητα της δικαιοσύνης, υπογραμμίζοντας ότι «δεν θα υποκύψουν στις πιέσεις από Πολωνούς ή ξένους υπερασπιστές των συμφερόντων των ελίτ».
Τα παραπάνω προκάλεσαν πληθώρα αντιδράσεων, αφού χιλιάδες κάτοικοι της Βαρσοβίας προέβησαν σε διαμαρτυρίες εναντίον των επίμαχων νομοσχεδίων, ενώ ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και πρώην πρωθυπουργός της Πολωνίας, Donald Tusk, δήλωσε χαρακτηριστικά ότι «οι μεταρρυθμίσεις αυτές μεταφέρουν πολιτικά την Πολωνία τόσο στο χρόνο όσο και στον χώρο προς τα πίσω και προς τα ανατολικά». Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει, μάλιστα, η απόφαση του προέδρου της Πολωνίας, Andrej Duda, που προέρχεται από τους κόλπους του συντηρητικού κόμματος PiS, να ασκήσει το δικαίωμα αρνησικυρίας (veto) στους νόμους για το Δικαστικό Συμβούλιο και το Συνταγματικό Δικαστήριο όπου, σύμφωνα με τους οποίους, οι ορισμοί δικαστών πρόκειται να γίνονται με απλή κοινοβουλευτική πλειοψηφία, και όχι με πλειοψηφία των τριών πέμπτων.

Ο Πολωνός πρόεδρος, Andrzej Duda, στο λόγο του σχετικά με τις αλλαγές στο νόμο για το συνταγματικό δικαστήριο στο προεδρικό μέγαρο στην Βαρσοβία στις 18/7/2017. Πηγή: Mateusz Wlodarczyk/NurPhoto via Getty Images.

Αντίδραση της Ε.Ε.

Α) Νομοθετικό πλαίσιο

Όπως είναι φυσικό, οι συγκεκριμένες δράσεις της Πολωνικής κυβέρνησης ξεσήκωσαν θύελλα αντιδράσεων στους κόλπους της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τα πρόσφατα γεγονότα στην Πολωνία και, ειδικότερα, η πολιτική και νομική διαμάχη σχετικά με τη σύνθεση του Συνταγματικού Δικαστηρίου και τη μη δημοσίευση των αποφάσεων στην εφημερίδα της κυβερνήσεως δημιούργησαν έντονη ανησυχία στις Βρυξέλλες για το σεβασμό του κράτους δικαίου και τη θεσμική διάβρωση στο συγκεκριμένο κράτος-μέλος. Για τον λόγο αυτό, στις 11 Μαρτίου 2014, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε ένα νέο πλαίσιο για την αντιμετώπιση των συστημικών απειλών κατά του κράτους δικαίου σε οποιοδήποτε από τα 28 κράτη μέλη της ΕΕ ως πρώτο βήμα για την έναρξη της διαδικασίας που ορίζεται στο άρθρο 7 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Το πλαίσιο αυτό καθιερώνει ένα μηχανισμό που αποτελείται από 3 επιμέρους στάδια και εφαρμόζεται σε περιπτώσεις που μία απειλή κατά του κράτους δικαίου δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά σε εθνικό επίπεδο ή από τα υφιστάμενα μέσα σε επίπεδο ΕΕ. Τα εν λόγω στάδια είναι:

  1. Αξιολόγηση της Επιτροπής (assessment). Στο στάδιο αυτό, η Επιτροπή θα συλλέξει και θα εξετάσει όλες τις σχετικές πληροφορίες και θα αξιολογήσει, εάν υπάρχουν σαφείς ενδείξεις για συστημική απειλή κατά του κράτους δικαίου. Εάν αποδειχθεί κάτι τέτοιο, η Επιτροπή θα ξεκινήσει διάλογο με το επίμαχο κράτος-μέλος, αποστέλλοντας τη γνωμοδότησή της σχετικά με τις ανησυχίες της ως προς τη διαμορφούμενη κατάσταση. Η παρούσα γνώμη χρησιμεύει ως προειδοποίηση προς το κράτος-μέλος, και παρέχει σ’ αυτό τη δυνατότητα απόκρισης.
  2. Σύσταση της Επιτροπής (recommendation). Σε ένα δεύτερο στάδιο, εάν το ζήτημα δεν επιλύθηκε σε ικανοποιητικό βαθμό, η Επιτροπή δύναται να εκδώσει μία «σύσταση για το κράτος δικαίου» που απευθύνεται στο κράτος μέλος. Στην περίπτωση αυτή, η Επιτροπή συνιστά στο κράτος μέλος να λύσει τα προβλήματα που εντοπίσθηκαν εντός καθορισμένης προθεσμίας, και να ενημερώσει την Επιτροπή για τα μέτρα που έχουν ληφθεί για το σκοπό αυτό.
  3. Επακόλουθο της σύστασης της Επιτροπής (follow-up to the Commission Recommendation). Στο τρίτο στάδιο, η Επιτροπή παρακολουθεί την κατάσταση που επικρατεί στο κράτος-μέλος μετά τη σύστασή της. Εάν δεν υπάρχει ικανοποιητικό αποτέλεσμα εντός της προθεσμίας, η Επιτροπή, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ή μια ομάδα 10 κρατών μελών μπορούν να καταφύγουν στη διαδικασία του άρθρου 7 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Β) Ιστορικό δράσεων

Το πρώτο στάδιο του μηχανισμού τέθηκε σε εφαρμογή κατά της Πολωνίας την 1η Ιουνίου 2016 όταν, μετά από συζήτηση στο σώμα των Επιτρόπων σχετικά με τις πρόσφατες εξελίξεις, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ξεκίνησε διάλογο με τις Πολωνικές αρχές, και ζήτησε πληροφορίες σχετικά με την κατάσταση του Συνταγματικού Δικαστηρίου. Παρά τον εποικοδομητικό διάλογο, η κρίση σχετικά με το Συνταγματικό Δικαστήριο δεν επιλύθηκε και, ως εκ τούτου, η Επιτροπή έκρινε απαραίτητο να επισημοποιήσει την αξιολόγηση της τρέχουσας κατάστασης όσον αφορά το κράτος δικαίου στην Πολωνία. Στη γνωμοδότηση που εξέδωσε, εξέφρασε τις ανησυχίες της ως προς το διορισμό των δικαστών στο Συνταγματικό Δικαστήριο και κάλεσε τις Πολωνικές αρχές να υποβάλουν τις παρατηρήσεις τους, ώστε να βρεθεί άμεσα λύση.
Παρά τη γνωμοδότηση της Επιτροπής, η κατάσταση δεν βελτιώθηκε και, στις 27 Ιουλίου 2016, η Επιτροπή ενεργοποίησε το δεύτερο στάδιο του πλαισίου για την αντιμετώπιση απειλών κατά του κράτους δικαίου, και προέβη στην έκδοση συστάσεως προς την Πολωνία. Στη σύσταση αυτή, η Επιτροπή κάλεσε τις Πολωνικές αρχές να σεβαστούν και να εφαρμόσουν πλήρως τις αποφάσεις του Συνταγματικού δικαστηρίου, οι οποίες απαιτούν από τους κρατικούς θεσμούς να συνεργάζονται πιστά, προκειμένου να διασφαλιστεί, σύμφωνα με το κράτος δικαίου, ότι οι τρεις δικαστές που είχαν οριστεί για την προηγούμενη κοινοβουλευτική περίοδο μπορούν να αναλάβουν τα καθήκοντά τους στο Συνταγματικό Δικαστήριο, ενώ οι τρεις δικαστές που ορίστηκαν, χωρίς έγκυρη νομική βάση, να μην αναλάβουν το πόστο τους χωρίς να είναι έγκυρα εκλεγμένοι. Παράλληλα, κάλεσε την κυβέρνηση να δημοσιεύσει τις αποφάσεις του Συνταγματικού δικαστηρίου, καθώς και να απέχει από ενέργειες και δημόσιες δηλώσεις που θα μπορούσαν να υπονομεύσουν τη νομιμότητα και αποτελεσματικότητα του Συνταγματικού Δικαστηρίου.

Καθώς, όμως, πολλά από τα ζητήματα που έθεσε η Επιτροπή παρέμειναν άλυτα, και η κατάσταση στην Πολωνία δεν βελτιώθηκε μετά τη σύσταση της Επιτροπής, ακολούθησαν δυο ακόμα συστάσεις τον Δεκέμβριο του 2016 και τον Ιούλιο του 2017 αντίστοιχα. Στις συστάσεις αυτές, η Επιτροπή πρότεινε στις Πολωνικές αρχές μεταξύ άλλων να διασφαλίσουν ότι το Συνταγματικό Δικαστήριο θα μπορεί να ελέγχει αποτελεσματικά τη συνταγματικότητα του νόμου για το καθεστώς των δικαστών, του νόμου περί της οργάνωσης και διαδικασίας ενώπιον του δικαστηρίου και του Εκτελεστικού νόμου, και ότι οι σχετικές αποφάσεις θα δημοσιεύονται χωρίς καθυστέρηση και θα εφαρμόζονται πλήρως. Παράλληλα, κάλεσε τις Πολωνικές αρχές να εξασφαλίσουν την αντικατάσταση του Προέδρου του Συνταγματικού δικαστηρίου που ορίστηκε παράνομα από τον Αντιπρόεδρο του Δικαστηρίου, και να διασφαλίσουν πως οποιαδήποτε μεταρρύθμιση στον τομέα της δικαιοσύνης θα είναι σύμφωνη με το κράτος δικαίου και θα συμμορφώνεται με τα Ευρωπαϊκά πρότυπα για την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, λαμβάνοντας υπόψη και τα πορίσματα της Επιτροπής της Βενετίας (όργανο του Συμβουλίου της Ευρώπης που αποφαίνεται συμβουλευτικά επί σχετικών ζητημάτων).

Μελλοντικές προκλήσεις υπό το φως του άρ.7

Το πρωτογενές δίκαιο της Ε.Ε. και, συγκεκριμένα, η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση προβλέπει στο άρθρο 7 τη διαδικασία που ακολουθείται σε περίπτωση που διαπιστώνεται η ύπαρξη σαφούς κινδύνου σοβαρής και διαρκούς παραβίασης από κράτος-μέλος των δημοκρατικών αξιών και του κράτους δικαίου. Το εν λόγω άρθρο, που πολύ συχνά αποκαλείται ως το «πυρηνικό όπλο» της Ένωσης, παρέχει τη δυνατότητα στους Ευρωπαϊκούς θεσμούς και, συγκεκριμένα, στο Συμβούλιο, την Επιτροπή και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να επιβάλουν κυρώσεις στο κράτος-μέλος που παραβιάζει την αρχή του κράτους δικαίου. Ειδικότερα, δύνανται να αποφασίσουν τη στέρηση ορισμένων δικαιωμάτων, όπως το δικαίωμα ψήφου στο Συμβούλιο, γεγονός που θεωρείται ιδιαίτερα υποτιμητικό για ένα κράτος-μέλος. Η ενεργοποίηση της διαδικασίας του άρθρου 7 κρίνεται ως το έσχατο μέσο για την αντιμετώπιση των απειλών κατά της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου και, για τον λόγο αυτό, η στέρηση του δικαιώματος ψήφου απαιτεί ομοφωνία των λοιπών 27 κρατών-μελών.
Τα πρόσφατα γεγονότα στην Πολωνία οδήγησαν τους επικεφαλής της Ε.Ε. να εξαπολύσουν απειλές προς τις Πολωνικές αρχές ότι θα ενεργοποιήσουν το άρθρο 7 -το οποίο δεν έχει χρησιμοποιηθεί ποτέ πριν-, αν η κυβέρνηση συνεχίσει να επιδεικνύει συμπεριφορά που οδηγεί σε σοβαρές παραβιάσεις θεμελιωδών δικαιωμάτων. Μία τέτοια κίνηση, βέβαια, θα είναι ιδιαίτερα χρονοβόρα και πολύπλοκη, ενώ θα αντιμετωπίσει την αντίθεση πολλών ομοειδών κυβερνήσεων, όπως εκείνη της Ουγγαρίας. Συγκεκριμένα, ο πρωθυπουργός, Victor Orban, δήλωσε χαρακτηριστικά ότι «η επιθετική έρευνα κατά της Πολωνίας δεν μπορεί ποτέ να επιτύχει, γιατί η Ουγγαρία θα χρησιμοποιήσει όλες τις νομικές επιλογές στην Ευρωπαϊκή Ένωση, προκειμένου να δείξει αλληλεγγύη προς τους Πολωνούς».

Επίλογος

Όπως καθίσταται εμφανές από το παράδειγμα της Πολωνίας, πολλά κράτη-μέλη επιδεικνύουν τάσεις συνταγματικής κρίσης και τείνουν να αποκλίνουν από τις καθιερωμένες δημοκρατικές ευρωπαϊκές αρχές, διαβρώνοντας τις βασικές αξίες στις οποίες στηρίχτηκε το Ευρωπαϊκό ιδεώδες – δηλαδή, τη δημοκρατία και το κράτος δικαίου. Η Ένωση από την πλευρά της, ως μία ένωση αξιών, καταβάλλει κάθε δυνατή προσπάθεια για να διασφαλίσει ότι οι δημοκρατικές αρχές και ο σεβασμός για τα θεμελιώδη δικαιώματα εφαρμόζονται ισάξια από όλα τα κράτη-μέλη, καθώς η τήρηση του κράτους δικαίου αποτελεί συλλογική ευθύνη όλων των θεσμικών οργάνων της Ε.Ε. και όλων των κρατών μελών (Frans Timmermans, 2017). Είναι αμφίβολο, ωστόσο, εάν, στην προσπάθειά της να επαναφέρει τη συνταγματική τάξη στην Πολωνία, θα προβεί σε ιδιαίτερα σκληρά μέτρα, όπως είναι η ενεργοποίηση της διαδικασίας του άρθρου 7. Μία τέτοια κίνηση θα ήταν πιθανό να αυξήσει τις ευρωσκεπτιστικές τάσεις, ή ακόμα και να παρακινήσει άλλες χώρες να ακολουθήσουν το παράδειγμα του Ηνωμένου Βασιλείου.

Πηγές:

  1. TO BHMA. (2017). Πολωνία: Κρίση που δεν γεφυρώνεται με αφορμή το Συνταγματικό Δικαστήριο. http://www.tovima.gr/world/article/?aid=784227 
  2. Kelemen, R. (2017). Η συνταγματική κρίση της Πολωνίας. http://www.foreignaffairs.gr/articles/70944/r-daniel-kelemen/i-syntagmatiki-krisi-tis-polonias
  3. The Huffington Post. (2017). Η Πολωνία βρίσκεται στο δρόμο προς την απολυταρχία, προειδοποιεί ο πρόεδρος του Συνταγματικού Δικαστηρίου. http://www.huffingtonpost.gr/2016/12/19/eidiseis-diethnes-i-polonia-brisketai-sto-dromo-pros-tin-apolutarxia-proeidopoiei-o-propedrow-tou-suntagmatikou-dikastiriou-_n_13721884.html
  4. the Guardian. (2017). Poland crisis: Donald Tusk calls for respect of people and constitution. https://www.theguardian.com/world/2016/dec/17/protesters-block-polands-parliament-as-political-crisis-escalates
  5. Europarl.europa.eu. (2017). MEPs urge Polish government to solve consitutional crisis. http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/society/20160909STO41738/meps-urge-polish-government-to-solve-consitutional-crisis
  6. Europa.eu. (2017). European Commission – European Commission acts to preserve the rule of law in Poland: http://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-2161_en.htm
  7. Aljazeera.com. (2017). EU mulls sanctions against Poland over court reforms. http://www.aljazeera.com/news/2017/07/eu-mulls-sanctions-poland-court-reforms-170726052202919.html
  8. Zalan, E. (2017). EU Commission readies Article 7 procedure against Poland. https://euobserver.com/justice/138568
  9. Ioannidis, M. (2016). Weak members and the enforcement of EU law. Εκδόσεις: Oxford scholarship, σελ: 477-489
  10. Dunai, M. (2017). Hungarian PM offers support to Poland in row with EU. https://www.reuters.com/article/us-poland-politics-judiciary-hungary/hungarian-pm-offers-support-to-poland-in-row-with-eu-idUSKBN1A70C1?il=0

Tagged under:

Η Αναστασία Τηλεμάχου είναι τριτοετής φοιτήτρια της Νομικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους τομείς του διεθνούς και ευρωπαϊκού δικαίου,διεθνών σχέσεων καθώς και διεθνούς προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

[email protected]

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest