Πρώην Γιουγκοσλαβία: Εγκληματίες πολέμου ή εθνικοί ήρωες;

Το τέλος του 20ου αιώνα στιγματίστηκε από τους Γιουγκοσλαβικούς Πολέμους – όπως χαρακτηρίστηκαν τα ιδιαίτερα βίαια επεισόδια εθνικιστικού χαρακτήρα μετά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, τα οποία έλαβαν χώρα από το 1991 μέχρι και το 2001. Μετά από παραβιάσεις του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου μέσω μαζικών δολοφονιών, εθνοκαθάρσεις, μαζικούς βιασμούς και γενοκτονίες, το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, εφαρμόζοντας το Κεφάλαιο VII του Χάρτη Ο.H.E., προχώρησε στη δημιουργία του ad hoc Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου για την πρώην Γιουγκοσλαβία, ώστε να αποδοθεί ατομική ποινική ευθύνη για τα εγκλήματα πολέμου που διαπράχθηκαν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα του έργου του εν λόγω ad hoc Δικαστηρίου αποτελεί η καταδίκη, στις 22 Νοεμβρίου 2017, του Ratko Mladić σε ισόβια κάθειρξη για τα εγκλήματα πολέμου που διέπραξε κατά τη διάρκεια του πολέμου στη Βοσνία.
Σύμφωνα με το International Center for Transitional Justice, εκτιμάται ότι 140.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους λόγω των εχθροπραξιών, ενώ το Humanitarian Law Center εκτιμάει ότι αυτοί ανέρχονται το λιγότερο σε 130.000. Ωστόσο, παρά τον μεγάλο αριθμό θυμάτων που σημειώθηκε, σε όλα τα ανεξάρτητα κράτη που δημιουργήθηκαν με τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας συναντάται ενεργή πολιτική δράση ατόμων που κατηγορήθηκαν ή και καταδικάστηκαν για εγκλήματα πολέμου κατά τη δεκαετία του 1990.

Ήδη από το 2000, πέντε χρόνια μετά από τη Συμφωνία του Dayton που σηματοδότησε τη λήξη των γεγονότων που έλαβαν χώρα στη Βοσνία, άτομα τα οποία είχαν κατηγορηθεί για καταπάτηση του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου λόγω εγκλημάτων πολέμου εξακολουθούσαν να εργάζονται σε θέσεις επιρροής – όπως στην αστυνομία και σε άλλα δημόσια αξιώματα. Αυτό είχε ως άμεσο αποτέλεσμα τη δημιουργία πρακτικών προβλημάτων στον επαναπατρισμό των προσφύγων. Στις εκλογές που έλαβαν χώρα το 2000 στη Βοσνία, ένας αριθμός υποψηφίων ήταν ύποπτοι για εγκλήματα πολέμου, εκ των οποίων μερικά μέλη της συνέλευσης του Σερβικού Δημοκρατικού Κόμματος θα δικάζονταν από το ad hoc Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο της πρώην Γιουγκοσλαβίας.
Σήμερα, στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, πολλοί πολιτικοί που είχαν κατηγορηθεί για εγκλήματα πολέμου κρατάνε πολιτικά αξιώματα – όπως για παράδειγμα ο Šefik Džaferović, Πρόεδρος της Βουλής των Αντιπροσώπων του Κοινοβουλίου. Ωστόσο, μόνο ένας εξ αυτών έχει καταδικαστεί για τα εγκλήματα αυτά. Ο 78χρονος Fikret Abdić αναδείχθηκε Δήμαρχος του Δήμου Velika Kladuša στις εκλογές του Οκτωβρίου του 2016, παρά το γεγονός ότι είχε καταδικαστεί σε ποινή 15 χρόνων από κροατικό δικαστήριο για εγκλήματα πολέμου κατά Βόσνιων στρατιωτών που ήταν πιστοί στην κυβέρνηση του Σεράγεβου, και ότι ερχόταν σε συνεργασία με σερβικές και κροατικές στρατιωτικές δυνάμεις για τη φυλάκισή τους στον Δήμο όπου και εκλέχτηκε. Ο Abdić αποφυλακίστηκε στις 8 Μαρτίου 2012, έχοντας εκτίσει 10 χρόνια από την ποινή του, και κατάφερε να αναδειχθεί Δήμαρχος με 48,10% των ψήφων, καθώς δεν υπάρχει πρόβλεψη στη νομοθεσία της Βοσνίας που να απαγορεύει σε εγκληματίες πολέμου να διεκδικούν δημόσια αξιώματα.

Στην περίπτωση της Σερβίας, αρχηγός της αντιπολίτευσης μετά τις εκλογές του Απριλίου του 2016 αναδείχτηκε ο Vojislav Šešelj, ο οποίος δικάστηκε για εγκλήματα πολέμου από το ad hoc Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για την πρώην Γιουγκοσλαβία, μεταξύ των οποίων εγκλημάτων ήταν και η ατομική, αλλά και ομαδική παραβίαση από μέρους του των Άρθρων 3 και 5 του Καταστατικού του Δικαστηρίου, σχετικά με τη βίαιη απομάκρυνση πληθυσμών. Μετά την εθελοντική του παράδοση στο ad hoc Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο της πρώην Γιουγκοσλαβίας το 2003, κατά τη διάρκεια της δίκης του ο Šešelj παρέμεινε για 11 χρόνια υπό κράτηση στη Μονάδα Κράτησης των Ηνωμένων Εθνών στο Scheveningen, και μόλις το 2014 του επιτράπηκε -με προσωρινή άδεια δικαστηρίου για θεραπεία καρκίνου- η επιστροφή στο Βελιγράδι, όπου και ξεκίνησε σταδιακά η εμπλοκή του και πάλι στην πολιτική σκηνή της χώρας. Στις 31 Μαρτίου του 2016 ο Šešelj αθωώθηκε για όλες τις κατηγορίες από το ad hoc Ποινικό Δικαστήριο. Ωστόσο, τρία μέλη του κόμματός του -εκ των οποίων οι δύο είναι εκλεγμένοι βουλευτές- ακόμα καταζητούνται από το Δικαστήριο για δωροδοκία, αλλά και εκφοβισμό μαρτύρων για να μην καταθέσουν στην υπόθεση του Vojislav Šešelj. Η σερβική κυβέρνηση, όμως, αρνείται να τους παραδώσει στις αρχές του Δικαστηρίου, παρά το γεγονός ότι έχει εκδοθεί διεθνές δελτίο σύλληψης. Η έντονη εμπλοκή του Šešelj στην πολιτική πραγματικότητα της Σερβίας είναι φανερή κατά τον τελευταίο χρόνο με την υποψηφιότητά του στις προεδρικές εκλογές της χώρας τον Απρίλιο του 2017 – αν και δεν κατάφερε να εκλεγεί στην έκτη υποψηφιότητά του για Πρόεδρος, με 4,48% των ψήφων.

Στην τελευταία δημοκρατία που ανεξαρτητοποιήθηκε -δηλαδή στη FYROM-, στις κοινοβουλευτικές εκλογές της 11ης Δεκεμβρίου του 2016 ψηφίστηκε ως μέλος του Κοινοβουλίου ο Johan Tarčulovski -όντας υποψήφιος του νικητήριου δεξιού κόμματος VMRO DPMNE-, πρώην αστυνομικός και ο μοναδικός από τη χώρα του που καταδικάστηκε από τη Χάγη για εγκλήματα πολέμου. Ο Tarčulovski καταδικάστηκε από το ad hoc Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για την πρώην Γιουγκοσλαβία σε 12 χρόνια κάθειρξη για την καθοδήγηση μιας αστυνομικής μονάδας, με διαταγή του, για οργάνωση και παρακίνηση σε δολοφονίες, καθώς και για βάναυση μεταχείριση Αλβανών πολιτών στο -κατοικούμενο κατά κύριο λόγο από Αλβανούς πολίτες- χωριό Ljuboten κοντά στα Σκόπια, τον Αύγουστο του 2001. Αποφυλακίστηκε πρόωρα το 2013, έχοντας εκτίσει τα 8 από τα 12 χρόνια της ποινής του, και η υποδοχή του στην πατρίδα ήταν ανάλογη με την επιστροφή εθνικού ήρωα – όπως και τον χαρακτηρίζουν. Η νομοθεσία της F.Y.R.O.M. δεν προβλέπει την απαγόρευση διεκδίκησης πολιτικών αξιωμάτων από εγκληματίες πολέμου, γι’ αυτό και ήταν δυνατή η υποψηφιότητα του Tarčulovski -αν και δέχθηκε κάποια κριτική-, με το κόμμα του να υπογραμμίζει ότι είναι περήφανο να τον έχει ως υποψήφιό του.

Με το πέρας του πολέμου στο Κόσοβο, ο Sami Lushtaku ψηφίστηκε ως Δήμαρχος στην πόλη Skenderaj/Srbica για τρεις συνεχόμενες φορές – την τελευταία, μάλιστα, παρά το γεγονός ότι είχε καταδικαστεί από τη Χάγη σε 12 χρόνια κάθειρξης, τα οποία με έφεση έγιναν 7. Ωστόσο, καθώς η νομοθεσία του Κοσόβου απαγορεύει σε άτομα που έχουν καταδικαστεί για εγκλήματα πολέμου να αναλάβουν θέσεις εξουσίας, και ενώ ο Lushtaku είχε ήδη κάνει έφεση στο Ανώτατο Δικαστήριο -το οποίο τον Ιούλιο του 2017 τον αθώωσε για τις κατηγορίες εναντίον του-, εκείνος δεν μπορούσε να αναλάβει για τρίτη φορά τα καθήκοντά του. Στην περίπτωση της Κροατίας, στις εκλογές του Σεπτεμβρίου του 2016, ο πρώην στρατηγός Branimir Glavaš επανεκλέχθηκε μέλος του Κοινοβουλίου, παρά το γεγονός ότι βρίσκονταν σε αναμονή για την επανάληψη της δίκης του για εγκλήματα πολέμου για τα οποία είχε καταδικαστεί στο παρελθόν. Το Συνταγματικό Δικαστήριο, ωστόσο, ακύρωσε την ετυμηγορία, και η περίοδος της επιστροφής του στο Κοινοβούλιο -οπότε και ανέλαβε ξανά τα καθήκοντά του- συνέπεσε με εκλογές. Η νομοθεσία της Κροατίας, όμως, απαγορεύει σε άτομα που έχουν καταδικαστεί για εγκλήματα πολέμου να διεκδικούν πολιτικά αξιώματα και, παρά την επανεκλογή του, ο Glavaš παραχώρησε τη θέση του στο Κοινοβούλιο σε άλλο μέλος του κόμματός του.

Η εμπλοκή στην πολιτική ζωή των χωρών της πρώην Γιουγκοσλαβίας ανθρώπων οι οποίοι είτε κατηγορήθηκαν είτε καταδικάστηκαν για εγκλήματα πολέμου, φανερώνει πως το εθνικιστικό φρόνημα εξακολουθεί να είναι πυρήνας ιδεολογίας στα Βαλκάνια, επηρεάζοντας την κοινή γνώμη και τις αποφάσεις του εκλογικού σώματος. Η Aleksandra Letic, του Helsinki Committee for Human Rights, δήλωσε σχετικά ότι “με το να τους ψηφίζουμε τούς δίνουμε νομιμότητα, στηρίζουμε τις θέσεις τους, εγκρίνουμε το παρελθόν τους και τα εγκλήματά τους, και όχι μόνο αναιρούμε τις δικαστικές αποφάσεις, αλλά -ακόμα πιο σημαντικό- αναιρούμε το δικαίωμα των θυμάτων αυτών των εγκλημάτων να βρούνε ειρήνη και [νομική] ικανοποίηση”, ενώ προσθέτει “μια κοινωνία στην οποία ένας αριθμός των πολιτών ακόμα υποστηρίζει εγκληματίες και την πολιτική και οικονομική τους δύναμη, δεν μπορεί να είναι καν κοντά στο να είναι έτοιμη να αντιμετωπίσει το παρελθόν της”.

Με την ανάδειξη σε θέσεις εξουσίας σε όλα τα κράτη της πρώην Γιουγκοσλαβίας ατόμων με τόσο φορτισμένο παρελθόν, εξακολουθεί να εκκολάπτεται ο κίνδυνος της εξέγερσης θερμών επεισοδίων παρόμοιων με αυτά που συνάντησε κανείς κατά τη δεκαετία του 1990 στο εσωτερικό των κρατών. Κίνδυνος, ωστόσο, υπάρχει και για τον ευρύτερο βαλκανικό χώρο, με τη δημιουργία διπλωματικών προβλημάτων στις σχέσεις των πρώην γιουγκοσλαβικών κρατών – όπως και έγινε τον Απρίλιο του 2015, όταν ο Šešelj έκαψε τη σημαία της Κροατίας, και προχώρησε σε δηλώσεις που εξέφραζαν την επιθυμία του να επιστρέψει στην Κροατία “οπλισμένος, πάνω σε τανκ”. Τέτοιες εκδηλώσεις εθνικιστικού χαρακτήρα, σε συνδυασμό με την έξαρση εθνικιστικών κινημάτων σε όλη την Ευρώπη, υπογραμμίζουν τον κίνδυνο που ενέχει η διατήρηση σε θέσεις εξουσίας ατόμων που υιοθετούν πολιτικές διακρίσεων.

Πηγές: 

1. Περράκης, Σ. and Μαρούδα, Μ. (2014). Διεθνής Δικαιοσύνη Θεσμοί, Διαδικασίες, Εφαρμογές Διεθνούς Δικαίου. Εκδόσεις ΣΑΚΚΟΥΛΑ, p.281.
2. International Center for Transitional Justice. (2017). Transitional Justice in the Former Yugoslavia. https://www.ictj.org/publication/transitional-justice-former-yugoslavia
3. Balkaninsight.com. (2016). Balkan War Crime Suspects Maintain Political Influence: Balkan Insight. http://www.balkaninsight.com/en/article/balkan-war-crime-suspects-maintain-political-influence-12-02-2016
4. Crisis Group. (2000). War Criminals in Bosnia’s Republika Srpska. https://www.crisisgroup.org/europe-central-asia/balkans/bosnia-and-herzegovina/war-criminals-bosnias-republika-srpska
5. Marusic, J. (2017). Macedonia: Political Crisis Overshadows Ethnic Tensions – Analysis. http://www.eurasiareview.com/09012017-macedonia-political-crisis-overshadows-ethnic-tensions-analysis/
6.Trialinternational.org. (2016). Sami Lushtaku – TRIAL International. https://trialinternational.org/latest-post/sami-lushtaku/
7. Morina D. (2017). Kosovo Ex-Commander Lushtaku Cleared of War Crimes: Balkan Insight. http://www.balkaninsight.com/en/article/senior-kosovo-ex-guerrillas-war-crimes-verdict-07-03-2017
8. Milekic S. (2015). Seselj Flag-Burning Raises Croatia-Serbia Tensions: Balkan Insight. http://www.balkaninsight.com/en/article/seselj-s-flag-burning-raises-croatia-serbia-tensions

Tagged under:

Προπτυχιακή φοιτήτρια Διεθνών, Ευρωπαϊκών και Περιφερειακών Σπουδών στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών, με κύρια κατεύθυνση Διεθνές Δίκαιο και δευτερεύουσα Διεθνείς Σχέσεις. Μιλάει αγγλικά και γαλλικά.

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest