Πυρηνική Στρατηγική: Τελικά Ο Σκοπός Αγιάζει Τα Μέσα;

Μία από τις πολλές πτυχές της παγκοσμιοποίησης είναι η διασπορά όπλων μαζικής καταστροφής -και δη των πυρηνικών όπλων-, η οποία έχει λάβει πλέον μεγάλες διαστάσεις, αποτελώντας μείζον ζήτημα διεθνούς ασφαλείας. Στη ραγδαία αύξηση και ευκολία διασποράς, αλλά και κατοχής, όπλων μαζικής καταστροφής λανθάνει η ανάδυση ενός περιφερειακά διαφοροποιημένου κόσμου στον οποίον, κράτη έχουν προχωρήσει σε μια κατάσταση όπου τα πυρηνικά όπλα καταλαμβάνουν υψηλή θέση στους στρατηγικούς υπολογισμούς – γεγονός που αποδεικνύεται από την τάση της αυξανόμενης προβολής των πυρηνικών δυνατοτήτων. Η διατήρηση της πυρηνικής σταθερότητας έχει πυροδοτήσει αντιπαραθέσεις και αντικρουόμενες απόψεις, οι οποίες έχουν διχάσει τη διεθνή κοινή γνώμη, και εγείρουν κρίσιμα ερωτήματα. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι, όπως η αποτροπή των πυρηνικών όπλων διατήρησε τη σταθερότητα κατά την ψυχροπολεμική εποχή, με τον ίδιο τρόπο δύναται να αποτελέσει εν τέλει η σταδιακή διασπορά σταθεροποιητικό παράγοντα στο σύγχρονο διεθνές σύστημα. Αυτή την οπτική αντιμάχονται και αμφισβητούν εκείνοι που θεωρούν τη σταδιακή πυρηνική διασπορά επικίνδυνη στα χέρια ασταθών κρατών και ανεξέλεγκτων ηγετών, των οποίων τα κίνητρα και οι προθέσεις μόνο την ισορροπία ισχύος δεν περιλαμβάνουν.

Ήδη, από το 1945, η διάδοση της πυρηνικής τεχνολογίας για πολιτικούς και στρατιωτικούς σκοπούς επέτρεψε την παραγωγή πυρηνικών εκρηκτικών μηχανισμών σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα – εξέλιξη που έθεσε υπό αμφισβήτηση τα κράτη που μέχρι τότε κατείχαν πυρηνικό εξοπλισμό. Μέχρι το 1964 είχαν περάσει το «πυρηνικό κατώφλι» οι ΗΠΑ, η τέως Σοβιετική Ένωση (1949), το Ηνωμένο Βασίλειο (1952), η Γαλλία (1960) και η Κίνα (1964), ενώ σήμερα κατέχουν επίσημα πυρηνικές δυνατότητες -μεταξύ άλλων- η Ινδία, το Πακιστάν, το Ιράν και η Βόρειος Κορέα. Επί Ψυχρού Πολέμου, το πρόβλημα ήταν η «κάθετη διασπορά» των πυρηνικών όπλων, ήτοι η αύξηση των πυρηνικών οπλοστασίων των ήδη υπαρχουσών πυρηνικών χωρών, και ειδικότερα των δύο υπερδυνάμεων, εν αντιθέσει με το σημερινό πρόβλημα: δηλαδή, την αύξηση των χωρών που κατέχουν πυρηνικά οπλοστάσια – ή, αλλιώς, την «οριζόντια διασπορά» των πυρηνικών όπλων.

Όσο ενισχύεται η «οριζόντια διασπορά», τόσο ενθαρρύνονται οι πυρηνικές δοκιμές, οι απειλές χρήσης πυρηνικών, οι κυρώσεις λόγω κατοχής πυρηνικών, και τα αμέτρητα διλήμματα ασφαλείας τα οποία προσέθεσαν ένα ακόμη μεγάλο ερωτηματικό στο πολυσυζητημένο «γιατί» τα κράτη επιθυμούν πυρηνικά όπλα. Είτε πρόκειται για προβολή ισχύος είτε για ενίσχυση ασφάλειας, ο εκάστοτε σκοπός τελικά αγιάζει τα μέσα;

Πυρηνική Υπεροχή

Στην πιο γνωστή της μορφή, η πυρηνική υπεροχή υφίσταται όταν μια μεγάλη δύναμη έχει την ικανότητα να καταστρέψει την κοινωνία ενός αντιπάλου, χωρίς να έχει το φόβο μεγάλων αντιποίνων εναντίον της δικής του κοινωνίας (Mearsheimer 2011). Υπό το πρίσμα του επιθετικού ρεαλισμού, η πυρηνική υπεροχή είναι ένας από τους απώτερους στόχους των κρατών -και ειδικότερα των μεγάλων δυνάμεων-, καθώς τους εξασφαλίζει την πυρηνική ηγεμονία. Όμως, ακόμη και αν, υποθετικά, κατορθώσει ένα κράτος την πυρηνική υπεροχή, οι μη πυρηνικοί αντίπαλοι -λόγω της άναρχης δομής του διεθνούς συστήματος- θα επιδιώξουν να μεταβάλλουν το status quo, και να αποκτήσουν πυρηνικά οπλοστάσια. Κατά τον Ψυχρό Πόλεμο, η καχυποψία και τα διλήμματα ασφαλείας αφενός ανάλωσαν τις ΗΠΑ και τη Σοβιετική Ένωση σε μια εξουθενωτική κούρσα εξοπλισμών -με κοινή συνιστώσα την εξασφάλιση πυρηνικού προβαδίσματος και πλεονεκτικής θέσης ισχύος-, αφετέρου συνέβαλαν στην καθιέρωση της «αμοιβαίας εξασφαλισμένης καταστροφής» (mutual assured destruction – MAD), η οποία επιβεβαίωσε πως μια πιθανή πυρηνική εμπλοκή θα είχε καταστροφικές συνέπειες και για τις δύο Μεγάλες Δυνάμεις.

Επομένως, σε έναν κόσμο όπου επικρατεί η MAD, θα μπορούσε να λεχθεί ότι η ασύμμετρη ισχύς που προσδίδουν τα πυρηνικά όπλα εξισορροπείται από τον φόβο της πυρηνικής κλιμάκωσης, και έτσι η ισορροπία της χερσαίας ισχύος παραμένει το κυρίαρχο και αναπόσπαστο συστατικό της στρατιωτικής δυναμικής. Αυτό, όμως, δεν μεταφράζεται απαραίτητα σε παύση των προσπαθειών για κατοχή πυρηνικών όπλων, αλλά, αντιθέτως, εντείνει την επιθυμία απόκτησης, διότι ένα όπλο -πόσο μάλλον πυρηνικό- πάντα θα αποτελεί εργαλείο εκφοβισμού στα χέρια κάποιου που έχει, έστω, την πρόθεση να το χρησιμοποιήσει.

Κίνητρα Απόκτησης Πυρηνικών Όπλων

Μπορεί οι λόγοι απόκτησης πυρηνικών όπλων να μην είναι ξεκάθαροι -και η διαλεύκανσή τους να χρήζει ανάλυσης-, υπάρχουν, όμως, κίνητρα τα οποία εμπίπτουν στο σκεπτικό που ακολουθούν τα εν λόγω κράτη, και που εξηγούν -εν μέρει- την καχυποψία που τροφοδοτείται από την αναρχία και ανασφάλεια του πολυπολικού διεθνούς συστήματος. Τα κίνητρα αυτά κινούνται μέσα στο πλαίσιο των δύο σημαντικότερων εννοιών που χαρακτηρίζουν τις διακρατικές σχέσεις: την έννοια της ισχύος και την έννοια της ασφάλειας.

Το δίλημμα ασφαλείας (security dilemma), αν και τίθεται ως πυρήνας στη λογική εξισορρόπησης της πυρηνικής ισχύος, δεν δύναται να σταθεί μονοδιάστατα, και να δικαιολογήσει την κατοχή τέτοιων όπλων, για τον απλό λόγο ότι η ασφάλεια δεν ισοδυναμεί αποκλειστικά και μόνο με πυρηνικά όπλα. Οι παράγοντες της οικονομικής ισχύος, της εσωτερικής συνοχής, της αποδοτικής στρατιωτικής δύναμης -και όχι μόνο-, σε συνδυασμό με τη θέση μιας χώρας στη διεθνή σκακιέρα, διαμορφώνουν, ενισχύουν ή αποδυναμώνουν την έννοια της ασφάλειας. Η διαφορά των προαναφερθέντων παραγόντων, σε σχέση με την πυρηνική ισχύ, έγκειται στον αποτρεπτικό χαρακτήρα που ενυπάρχει στην κατοχή πυρηνικών όπλων. Η αμοιβαία αποτροπή (mutual deterrence) εκλαμβάνεται από διαφορετική οπτική γωνία, σε συνάρτηση, πάντα, με τα εθνικά συμφέροντα του κράτους ή με τους πιθανούς συμμάχους και αντιπάλους, και ευνοεί τον εκβιασμό, ο οποίος καθίσταται πιο πειστικός. Η απειλή χρήσης βίας υπό την πυρηνική μορφή προσδίδει, έτσι, μια νέα διάσταση στον εκφοβισμό, καθώς μετατρέπεται στο απόλυτο εργαλείο για τη μεγιστοποίηση του τρόμου, και καθιστά σαφείς τις καταστροφικές συνέπειες, σε περίπτωση μη συμμόρφωσης.

Όσο, όμως, αυξάνονται οι περιφερειακές συγκρούσεις, τόσο ενισχύεται η πυρηνική προδιάθεση των εμπλεκομένων χωρών, και τόσο δημιουργούνται κίνητρα απόκτησης πυρηνικών όπλων, ως μηχανισμός εξισορρόπησης και αποτροπής. Έτσι, η κατοχή πυρηνικών όπλων από μικρά κράτη λειτουργεί ως «εξισωτής ισχύος», λόγω του αποτρεπτικού τους χαρακτήρα σε ενδεχόμενες επιθέσεις εις βάρος τους από ισχυρότερη κράτη. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η πυρηνική δύναμη του Ιράν, την οποία προσπάθησαν για αρκετά χρόνια να παγώσουν οι ΗΠΑ σε συνεργασία με τις Ευρωπαϊκές δυνάμεις, χρησιμοποιώντας ως πρόφαση το κενό ασφαλείας που θα προκύψει στη Μέση Ανατολή, αλλά και τις επιθετικές προθέσεις του Ιράν, οι οποίες δύναται να θέσουν σε κίνδυνο το μέλλον τους. Εδώ εντάσσεται και η πληθώρα χωρών που χρηματοδοτούν το πυρηνικό πρόγραμμα κάποιου συμμάχου τους -όπως η Σαουδική Αραβία το Πακιστάν-, με στόχο την εξασφάλιση προστασίας και την κάλυψή τους υπό την πυρηνική ομπρέλα. Η επιθυμία κατοχής πυρηνικών όπλων, επομένως, υποδηλώνει όχι μόνο τη φιλοδοξία αναγνώρισης ενός κράτους ως ισχυρή δύναμη, αλλά και την ευκολία εξασφάλισης συμφερόντων και στρατιωτικής υπεροχής στη διεθνή σκηνή.

Μία επικίνδυνη διάσταση των πυρηνικών όπλων αποτελεί η απόκτηση και κατοχή τους για τρομοκρατικές ενέργειες. Σε ένα διεθνές σύστημα αλληλοεξαρτώμενων συμφερόντων, η κλοπή ή αγορά πυρηνικών όπλων δεν είναι απίθανη, ενώ η κατάληψη πυρηνικών εγκαταστάσεων για εκβιασμό, και η επίθεση ή δολιοφθορά εναντίον πυρηνικών εγκαταστάσεων αποτελούν επίσης μέσα απόκτησης πυρηνικής δραστηριότητας. Οι απαραίτητες γνώσεις κατασκευής πυρηνικών έπαψαν να αποτελούν προνόμιο των ειδικών -καθώς η ραγδαία εξάπλωση της τεχνολογίας επέτρεψε τη διείσδυση σε τέτοιες πληροφορίες-, και πλέον αρκεί η αγορά ή η κλοπή ουρανίου, για να «πειραματιστεί» ένας μη κρατικός δρων με την πυρηνική δυναμική.

Συμπεράσματα

Όλα τα προαναφερθέντα οδηγούν, εν μέρει, στο συμπέρασμα πως ίσως τελικά η κατοχή πυρηνικών όπλων να αποτελεί «βιτρίνα», η οποία διαμορφώνεται ανάλογα με τον σκοπό που εξυπηρετεί. Αυτονομία, prestige, αποτρεπτική στρατηγική και ασφάλεια ήταν, είναι και θα είναι κίνητρα, αλλά και λόγοι για να αποκτήσει ένα κράτος πυρηνικό οπλοστάσιο. Ωστόσο, το ζήτημα που προκύπτει είναι -αφού τα αποκτήσει και δημιουργήσει το πυρηνικό οπλοστάσιο- υπό ποιες συνθήκες, σε τι βαθμό και με τι αιτιολογία θα χρησιμοποιούσε μια χώρα την πυρηνική της δύναμη.

Πράγματι, η διασπορά και κατοχή πυρηνικών όπλων αποσταθεροποιεί και αποδυναμώνει τη σύγχρονη στρατηγική, καθώς οι πιθανότητες χρήσης τους είναι ανάλογες του αριθμού των χωρών που τα κατέχουν. Μάλιστα, δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις πυρηνικών ατυχημάτων και ανεξέλεγκτης χρησιμοποίησής τους – ειδικά σε τριτοκοσμικές χώρες από τις οποίες απουσιάζουν οι απαραίτητες δικλείδες ασφαλείας. Πώς, όμως, η Βόρειος Κορέα, για παράδειγμα, θα αποφάσιζε να χρησιμοποιήσει πυρηνικά όπλα, γνωρίζοντας ότι οι αντιμαχόμενοι θα επικαλούνταν το δεύτερο πλήγμα ως αντίδραση και αντίποινα; Ή, πάλι, σε τί βαθμό θα ενεργοποιούσε την αντιπυραυλική του ασπίδα το ΝΑΤΟ, χωρίς να προκαλέσει την αντίδραση της Ρωσίας, και να οδηγήσει σε έναν πυρηνικό Ψυχρό Πόλεμο; Η πολυπολική δομή του συστήματος είναι εκείνη που γεννά την αποτροπή, διότι οι σχέσεις των κρατών αποτελούν ένα πολυσύνθετο πλέγμα, στο οποίο αναπτύσσονται συμμαχίες και αντιπαλότητες, οι οποίες αποδεικνύουν ότι οι επιπτώσεις μίας μόνο πράξης επιδρά σε περισσότερες από μια χώρες.

Καταληκτικά, οι μεγάλες -αλλά και οι μικρές- πυρηνικές δυνάμεις επιχειρούν την αυξανόμενη απόκτηση δυνατοτήτων, και την ενίσχυση του πυρηνικού τους οπλοστασίου, αναλογιζόμενοι το γεγονός ότι οφείλουν να δράσουν ορθολογικά. Είναι, ωστόσο, παράλογο να υποστηρίζεται πως, παρά τη διάδοση των πυρηνικών όπλων, αποκλείεται η χρήση τους σε μια δεδομένη χρονική στιγμή. Ακόμη και ένας πυρηνικός πόλεμος -ο οποίος θεωρείται αδύνατος- έχει πιθανότητες διεξαγωγής, όχι επειδή αυτό προβλέπεται από την ιστορία των διεθνών σχέσεων, ή επειδή πηγάζει από τον συγκρουσιακό χαρακτήρα των ανθρώπων, αλλά επειδή η στρατηγική της αποτροπής δεν θα είχε εφαρμογή, αν μια πυρηνική κλιμάκωση ήταν φυσικά ή ηθικά αδύνατη.

Πηγές:

  1.  Mearsheimer J. «Η τραγωδία της πολιτικής των μεγάλων δυνάμεων«, μτφ. Κ. Κολιόπουλος, Ε΄ έκδοση, εκδόσεις Ποιότητα, Αθήνα 2009
  2. Μπόση Μαίρη «Ζητήματα Ασφαλείας στη Νέα Τάξη Πραγμάτων» 1999 εκδόσεις παπαζήση
  3. John Baylis, Steve Smith, Patricia Owens «Η παγκοσμιοποίηση της διεθνούς πολτικής» επίκεντρο 2013
  4. Κωνσταντίνος Κολιόπουλος «Η στρατηγική σκέψη  Από την αρχαιότητα έως σήμερα» 2008 εκδόσεις ποιότητα
  5. Ηφαιστος & Πλατιάς «Ελληνική Αποτρεπτική Στρατηγική«, Παπαζήση, αθήνα , 1992
  6. Nuclear weapons  Available at: https://www.un.org/disarmament/wmd/nuclear/ (Accessed: 5 February 2017).

 

 

Tagged under:

1 Comment

  1. Pingback: Σύγχρονα διδάγματα για τη φύση του πολέμου από τον Carl von Clausewitz » Power Politics

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest