Ρωσία-Τουρκία: Μια πολυτάραχη σχέση

Η Ρωσία και η Τουρκία είναι δύο από τις μεγαλύτερες χώρες στην ευρύτερη περιφέρεια της Ευρασίας, και οι μεταξύ τους σχέσεις αποτελούν μια εξαιρετική μελέτη γύρω από τον πολιτικό ρεαλισμό και τον αέναο διακρατικό ανταγωνισμό ισχύος. Η γεωγραφική τους θέση, αλλά και οι ιστορικές συγκυρίες -και οι δυο έχουν υπάρξει μεγάλες αυτοκρατορίες-, έχουν φέρει πολλές φορές τις δυο χώρες αντιμέτωπες. Συγκεκριμένα, η Ρωσική και η Οθωμανική Αυτοκρατορία έχουν εμπλακεί σε περισσότερες από δέκα πολεμικές συρράξεις, από το 1568 ως το 1918 – όπως, για παράδειγμα, στον Κριμαϊκό Πόλεμο, στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, κ.τ.λ. Συνεχίζοντας κατά την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, οι σχέσεις των δυο χωρών παρέμειναν στο ίδιο συγκρουσιακό πεδίο, με την Τουρκία να εισχωρεί στο Ν.Α.Τ.Ο. και, κατ’ επέκταση, να βρίσκεται υπό την επιρροή του αντίπαλου δέους της Σοβιετικής Ένωσης – δηλαδή των Η.Π.Α.

Εντούτοις, το τέλος του Ψυχρού Πολέμου σηματοδότησε μια μεγάλη αλλαγή στο διεθνές σύστημα, και δημιούργησε νέες ευκαιρίες -αλλά και απειλές- για τα κράτη. Τα γεγονότα και οι αλλαγές στο διεθνές σύστημα αποτελούν έναν βασικό παράγοντα διαμόρφωσης υψηλής στρατηγικής για κάθε κράτος, η οποία πρέπει να προσαρμόζεται στις επικρατούσες συνθήκες. Έτσι λοιπόν, οι δεκαετίες του 1990 και του 2000 σηματοδότησαν μια μεγάλη αλλαγή στις ρωσο-τουρκικές σχέσεις. Συγκεκριμένα, η μεν Ρωσία βρισκόταν σε μια διαδικασία αναδιάρθρωσης και επαναπροσδιορισμού μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, ενώ η Τουρκία είχε ξεκινήσει την προσπάθεια να αποκτήσει έναν ηγεμονικό ρόλο στις περιοχές της Μέσης Ανατολής, του Καυκάσου και της Κεντρικής Ασίας. Στα πλαίσια της γενικότερης αστάθειας λόγω της κατάλυσης του διπολικού συστήματος, οι σχέσεις των δυο χωρών εισήλθαν σε μια νέα φάση – αυτή της συνεργασίας. Αρχικά, κατά τη δεκαετία του 1990, η συνεργασία αυτή σχετιζόταν σχεδόν αποκλειστικά με την οικονομία, καθώς κάποια θέματα ασφαλείας μεταξύ των δυο εν λόγω κρατών παρέμεναν άλυτα. Δύο από αυτά ήταν το Κουρδικό Ζήτημα και ο πόλεμος της Τσετσενίας, με την Τουρκία να κατηγορεί τη Ρωσία για στήριξη των Κούρδων, και τη Ρωσία να κατηγορεί την Τουρκία για υποστήριξη των Τσετσένων αυτονομιστών αντίστοιχα. Επιπρόσθετα, σημείο ρωσο-τουρκικής αντιπαράθεσης έχει υπάρξει και η Κύπρος, επειδή η Ρωσία διατηρεί φιλικές και συνεργασιακές σχέσεις με την ελληνοκυπριακή κοινότητα. Μάλιστα, κατά τη διετία 1997-1998, η Κύπρος σχεδίαζε την εγκατάσταση ρωσικών πυραύλων S-300, γεγονός που δημιούργησε μεγάλες εντάσεις ανάμεσα σε Ρωσία και Τουρκία.

Ωστόσο, από το 2000 περίπου και μετά, οι δυο χώρες προχώρησαν σε σύσφιξη τόσο των πολιτικών όσο και των διπλωματικών τους σχέσεων. Από την πλευρά της, η Ρωσία ερμήνευσε κάποια γεγονότα εκείνης της περιόδου -όπως την ένταξη κρατών όπως η Ουγγαρία, η Τσεχία και η Πολωνία (όλες υπήρξαν πρώην μέλη του Σύμφωνου της Βαρσοβίας) στο Ν.Α.Τ.Ο., και την επανάσταση στη Γεωργία το 2003- ως νέες προσπάθειες επικράτησης της Δύσης στην Ευρασία. Η Τουρκία, από τη δική της πλευρά, δεν έβλεπε πρόοδο στις συνομιλίες για την ένταξή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ η Κυπριακή Δημοκρατία -προς απογοήτευση της τουρκικής πλευράς- έγινε μέλος της Ένωσης το 2004. Στα πλαίσια αυτά, άνθισε η οικονομική και εμπορική ρωσο-τουρκική συνεργασία, με τον ενεργειακό τομέα να αποτελεί την κορυφή αυτής. Ακόμα και σήμερα, η Τουρκία εισάγει ένα μεγάλο ποσοστό φυσικού αερίου από τη Ρωσία.

Όμως, από το 2010 και μετά, μια σειρά από περιφερειακά και διεθνή ζητήματα έφεραν σε τέλμα τις ρωσο-τουρκικές σχέσεις, καθώς τα αντικρουόμενα συμφέροντα δεν άφηναν χώρο για συνεργασία. Τέτοια ζητήματα αποτελούν η κρίση στην Κριμαία το 2014, και η αναζωπύρωση της σύγκρουσης στο Nagorno-Karabakh – παραδοσιακά, οι δύο χώρες είναι αντίπαλες σε αυτό το ζήτημα, αφού η Τουρκία στηρίζει το Αζερμπαϊτζάν, ενώ η Ρωσία την Αρμενία. Το γεγονός, όμως, που επέφερε τη μεγαλύτερη ίσως αλλαγή στην ισορροπία ισχύος -όχι μόνο περιφερειακά, αλλά και διεθνώς- είναι ο συριακός εμφύλιος πόλεμος, που μετράει φέτος έξι χρόνια. Για ακόμα μια φορά, οι δυο χώρες βρέθηκαν σε αντίπαλα στρατόπεδα, με τη Ρωσία να στηρίζει το καθεστώς του Bashar al-Assad, και την Τουρκία να παρέχει βοήθεια στους αντικαθεστωτικούς, και να προσπαθεί να αναχαιτίσει τους Κούρδους της Συρίας και του Iraq. Η ρίψη, όμως, ενός ρωσικού μαχητικού αεροσκάφους από την Τουρκία, τον Νοέμβρη του 2015, ήταν η αφορμή που επιβάρυνε κατά πολύ τις σχέσεις μεταξύ των δύο κρατών.

Κατάρριψη ρωσικού μαχητικού αεροσκάφους από την Τουρκία

Χάρτης που δείχνει τις δυο διαφορετικές αφηγήσεις σχετικά με τον τόπο της ρίψης του ρωσικού μαχητικού. Πηγή: Turkish Defence Ministry, Russian military

Στις 24/11/2015, ένα ρωσικό μαχητικό αεροσκάφος καταρρίφθηκε από τις τουρκικές ένοπλες δυνάμεις σε συριακό έδαφος, κοντά στα σύνορα με την Τουρκία. Τα τουρκικά Μ.Μ.Ε., και στη συνέχεια η Κυβέρνηση της χώρας, υποστήριξαν πως οι τουρκικές ένοπλες δυνάμεις κατέρριψαν ρωσικό αεροσκάφος, καθώς αυτό είχε παραβιάσει τον τουρκικό εναέριο χώρο, κάνοντας λόγο για μια καθαρά αμυντική κίνηση. Από την άλλη, η Ρωσία αρνήθηκε ότι παραβίασε τον τουρκικό εναέριο χώρο, και έτσι δεν τέθηκε ποτέ ζήτημα ασφαλείας για την Τουρκία. Ο Vladimir Putin χαρακτήρισε την ενέργεια της Τουρκίας ως «πισώπλατο χτύπημα», και συνέχισε κατηγορώντας την τουρκική Κυβέρνηση για παροχή υποστήριξης στο Ισλαμικό Κράτος. Μάλιστα, το Κρεμλίνο προχώρησε σε μια σειρά οικονομικών κυρώσεων προς την Τουρκία, κυρίως στους τομείς της γεωργίας, του τουρισμού και της ενέργειας -με το πάγωμα της κατασκευής του αγωγού φυσικού αερίου Turkish Stream-, χωρίς, όμως, να εκδηλώσει επιθυμία για περαιτέρω στρατιωτικά αντίποινα. Οι κυρώσεις αυτές, εάν και εφόσον ίσχυαν για έναν χρόνο, θα επέφεραν σημαντικό πλήγμα στην τουρκική οικονομία. Στο συριακό μέτωπο, βέβαια, οι ρωσικές δυνάμεις υπονόμευαν όλο και περισσότερο τα τουρκικά συμφέροντα, ενώ παρείχαν βοήθεια και στους Κούρδους της Συρίας. Παρ’ όλα αυτά, το καλοκαίρι του 2016, μετά από την αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος, τα τρομοκρατικά χτυπήματα, την προσφυγική κρίση, τις διαφορές με την Ε.Ε., και τη γενικότερη αναποτελεσματική εμπλοκή στη Συρία, η Τουρκία -«ζυγίζοντας» την κατάσταση- κατέληξε στο ότι δεν ήταν προς το συμφέρον της η περαιτέρω παράταση των ψυχρών σχέσεών της με τη Ρωσία. Έτσι, ο Τούρκος Πρόεδρος Recep Tayyip Erdogan εξέφρασε τη λύπη του για τη ρίψη του ρωσικού μαχητικού αεροσκάφους, βήμα που το Κρεμλίνο εξέλαβε ως απολογία, ανοίγοντας έτσι ένα παράθυρο επαναπροσέγγισης των δύο χωρών, το οποίο οδήγησε στη σταδιακή άρση των αποκλεισμών.

Δολοφονία Ρώσου πρέσβη

Ο δράστης σημαδεύει τον Ρώσο πρέσβη. Πηγή: AP

Στις 19 Δεκεμβρίου 2016, ο Ρώσος πρέσβης στην Τουρκία, Andrei Karlov, δολοφονήθηκε κατά τη διάρκεια ομιλίας του στο Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης, στην Άγκυρα. Ο δράστης ήταν Τούρκος αστυνομικός, και η δολοφονία χαρακτηρίστηκε ως τρομοκρατικό χτύπημα. Πολλοί ήταν αυτοί που φοβήθηκαν τότε πως η πράξη αυτή θα οδηγούσε σε νέα αντιπαράθεση των δυο χωρών. Όμως κάτι τέτοιο δεν συνέβη, εφόσον δεν υπήρξαν στοιχεία που να εμπλέκουν τις τουρκικές αρχές στη δολοφονία.

Τί μέλλει γενέσθαι;

Το 2017 συνέχισε στο μοτίβο των ραγδαίων αλλαγών στο διεθνές σύστημα, μεταξύ των οποίων ο Donald Trump εκλέχθηκε 45ος Πρόεδρος των Η.Π.Α., ενώ ο Erdogan διεξήγαγε δημοψήφισμα για την τροποποίηση του τουρκικού Συντάγματος, με οριακά αποτελέσματα. Ειδικότερα, η εκλογή Trump επέφερε μεγάλη αμηχανία διεθνώς, λόγω των απρόβλεπτων πολιτικών που ο ίδιος εξήγγειλε προεκλογικά. Μια από αυτές σχετίζεται με το ζήτημα του συριακού εμφυλίου πολέμου, καθώς ο Αμερικανός Πρόεδρος έχει καταστήσει σαφές πως η ανατροπή του Assad δεν θα αποτελεί πλέον προτεραιότητα για την Αμερική. Αντίθετα, έμφαση θα δοθεί στην καταπολέμηση της τρομοκρατίας – κυρίως του Ισλαμικού Κράτους. Από την άλλη πλευρά, η Τουρκία διανύει μια από τις πιο ασταθείς περιόδους στη σύγχρονη ιστορία της. Το δημοψήφισμα δεν έφερε το επιθυμητό για τον Erdogan αποτέλεσμα, οι σχέσεις της Τουρκίας με την Ε.Ε. περνούν μεγάλη κρίση, ενώ, όσον αφορά στη Συρία, κατά το τελευταίο διάστημα οι τουρκικές δυνάμεις επικεντρώνονται στην καταπολέμηση των Κούρδων της Συρίας και του Iraq. Στο σημείο αυτό, τόσο οι Η.Π.Α. όσο και η Ρωσία έρχονται σε άμεση ρήξη συμφερόντων με την Τουρκία εξαιτίας του Κουρδικού Ζητήματος, καθώς αμφότερες θεωρούν τους Κούρδους της Συρίας ως ένα από τα αποτελεσματικότερα μέσα για την αναχαίτιση της τρομοκρατίας. Μάλιστα, στις αρχές Μαΐου, οι Η.Π.Α. αποφάσισαν -προς μεγάλη απογοήτευση της Άγκυρας- να οπλίσουν την οργάνωση «Μονάδες Προστασίας του Κουρδικού Λαού» (Y.P.G.), η οποία πολεμά για την κατάληψη της «πρωτεύουσας» του Ισλαμικού Κράτους, τη Raqqa. Η ρήξη αυτή έγινε αρκετά εμφανής και κατά τη συνάντηση που είχαν μεταξύ τους οι Trump και Erdogan στην Washington, στα τέλη του Μαΐου. Επιπρόσθετα, κατά την ίδια περίπου περίοδο, στο πλαίσιο της πρώτης διεθνούς περιοδείας του στη Μέση Ανατολή, ο Αμερικανός Πρόεδρος τόνισε για ακόμα μια φορά την επιθυμία του για ενότητα εναντίον της τρομοκρατίας, και υπογράμμισε τη σύμπραξη των αμερικανικών συμφερόντων με τις πολιτικές της Σαουδικής Αραβίας αναφορικά με το εν λόγω ζήτημα. Θα μπορούσε, μάλιστα, να υποστηριχθεί πως ο Trump έχρισε τη Σαουδική Αραβία -και την Αίγυπτο- ως άτυπους περιφερειακούς ηγεμόνες, θέση την οποία προηγουμένως κατείχε σταθερά η Τουρκία.

Στο πλαίσιο αυτό, έγιναν γνωστές οι συζητήσεις για πώληση από τη Ρωσία υπερσύγχρονου αντιαεροπορικού συστήματος S-400 στην Τουρκία. Το γεγονός αυτό προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στο Ν.Α.Τ.Ο., το οποίο με τη σειρά του ακύρωσε τη συνεδρίαση της ετήσιας συνόδου του που θα πραγματοποιούνταν το 2018 στην Κωνσταντινούπολη, λόγω της προσέγγισης αυτής. Η ενδεχόμενη πώληση αποτελεί σίγουρα προϊόν της απογοήτευσης της Τουρκίας από τις Η.Π.Α. λόγω του Κουρδικού Ζητήματος, ενώ η Ρωσία φαίνεται να προσπαθεί σταθερά να εκμεταλλευτεί κάθε ευκαιρία που της δίνεται για αύξηση της ισχύος της έναντι των Ηνωμένων Πολιτειών. Φυσικά, ακόμα δεν έχει υπάρξει κάποια σχετική αγοραπωλησία, και το μέλλον θα δείξει αν τα υπόλοιπα μέλη της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας θα δεχτούν αυτή την άμεση προσέγγιση μεταξύ Ρωσίας και Τουρκίας.

Κλείνοντας, οι ρωσο-τουρκικές σχέσεις είναι αναμφισβήτητα ένα ζήτημα που δεν θα σταματήσει να απασχολεί τη διεθνή κοινότητα. Οι γεωπολιτικοί, ιστορικοί και πολιτισμικοί δεσμοί των δυο αυτών μεγάλων ευρασιατικών χωρών προσαρμόζονται συνεχώς στο εκάστοτε πολιτικοοικονομικό περιβάλλον, και γι’ αυτό ίσως οι σχέσεις τους είναι αρκετά απρόβλεπτες ανά τους αιώνες. Αυτό που είναι σίγουρο είναι το γεγονός ότι και οι δυο είναι σημαντικές για τη διατήρηση της περιφερειακής τους σταθερότητας. Η εμφάνιση του Vladimir Putin στη ρωσική πολιτική σκηνή, αλλά και η άνοδος του κόμματος του Erdogan στην εξουσία, σηματοδότησαν μια ουσιαστική αλλαγή στις συγκρουσιακές -ως τότε- σχέσεις των δυο χωρών. Παρατηρώντας, όμως, τις δράσεις και των δύο, καθίσταται σαφές πως ο απώτερος σκοπός τους είναι η μεγιστοποίηση της ισχύος της καθεμιάς, με όποιο μέσο αυτή μπορεί να επιτευχθεί – είτε μέσω σύγκρουσης, είτε μέσω συνεργασίας. Εν έτει 2017, το διεθνές σύστημα ισορροπίας ισχύος είναι εξαιρετικά ασταθές, και γι’ αυτό οι ρωσο-τουρκικές σχέσεις μέλλει να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο σε διεθνή ζητήματα ασφάλειας και σταθερότητας.

Πηγές:

  1. Encyclopedia Britannica. (n.d.). Russo-Turkish wars | Russo-Turkish history. [online] Available at: https://www.britannica.com/topic/Russo-Turkish-wars [Accessed 20 Jun. 2017].
  2. Özbay, F. (2011). The Relations between Turkey and Russia in the 2000s. Perceptions, XVI(3), pp.69-92.
  3. Bacık, G. (2016). Turkey and Russia’s Proxy War and the Kurds. [online] The German Marshall Fund of the United States. Available at: http://www.gmfus.org/file/7332/download [Accessed 20 Jun. 2017].
  4. Mankoff, J. (2017). Γιατί η Ρωσία και η Τουρκία συγκρούονται. [online] Foreign Affairs – Hellenic Edition. Available at: http://foreignaffairs.gr/articles/70715/jeffrey-mankoff/giati-i-rosia-kai-i-toyrkia-sygkroyontai [Accessed 20 Jun. 2017].
  5. Danforth, N. (2016). Η Ρωσία και η Τουρκία φέρονται μεταξύ τους φιλικά. [online] Foreign Affairs – Hellenic Edition. Available at: http://foreignaffairs.gr/articles/70927/nick-danforth-kai-chris-miller/i-rosia-kai-i-toyrkia-ferontai-metaksy-toys-filika [Accessed 20 Jun. 2017].
  6. Mankoff, J. (2016). Η επαναπροσέγγιση Ρωσίας και Τουρκίας. [online] Foreign Affairs – Hellenic Edition. Available at: http://foreignaffairs.gr/articles/70894/jeffrey-mankoff/i-epanaproseggisi-rosias-kai-toyrkias [Accessed 20 Jun. 2017].
  7. Unver, A. (2015). Clash of Empires: Why Russia and Turkey Fight. [online] Foreign Affairs. Available at: https://www.foreignaffairs.com/articles/turkey/2015-11-29/clash-empires [Accessed 20 Jun. 2017].
  8. Παούνης, N. (2016). Το ρωσο-τουρκικό ισοζύγιο ισχύος. [online] Foreign Affairs – Hellenic Edition. Available at: http://foreignaffairs.gr/articles/70697/nikolaos-paoynis/to-roso-toyrkiko-isozygio-isxyos [Accessed 20 Jun. 2017].
  9. CNN Greece. (2017). Τουρκία: Θετικές οι συνομιλίες για την αγορά αντιαεροπορικών συστημάτων S-400 από τη Ρωσία. [online] Available at: http://www.cnn.gr/news/kosmos/story/84586/toyrkia-thetikes-oi-synomilies-gia-tin-agora-antiaeroporikon-systimaton-s-400-apo-ti-rosia [Accessed 20 Jun. 2017].
  10. Tisdall, S. (2016). Turkey’s rising tension with Russia over Kurds puts Erdoğan in a corner. [online] The Guardian. Available at: https://www.theguardian.com/world/2016/feb/09/ever-heightening-tension-putin-puts-turkey-in-a-corner [Accessed 20 Jun. 2017].
  11. Al Jazeera. (2016). Russia closes ‘crisis chapter’ with Turkey. [online] Available at: http://www.aljazeera.com/news/2016/06/russia-closes-crisis-chapter-turkey-160629131937917.html [Accessed 20 Jun. 2017].
  12. CNN Greece. (2015). Turkey-Russia jet downing: Moscow announces sanctions. [online] BBC News. Available at: http://www.bbc.com/news/world-europe-34954575 [Accessed 20 Jun. 2017].
  13. Newsroom. (2017). Ο κοινός «εχθρός» ενώνει Ρωσία και Τουρκία – Το μήνυμα στη Δύση. [online] Available at: http://www.cnn.gr/news/kosmos/story/71224/o-koinos-exthros-enonei-rosia-kai-toyrkia-to-minyma-sti-dysi [Accessed 20 Jun. 2017].
  14. CNN Greece. (2017). Ο Πούτιν ήρε μέρος των κυρώσεων που είχαν επιβληθεί κατά της Τουρκίας. [online] Available at: http://www.cnn.gr/news/kosmos/story/82993/o-poytin-ire-meros-ton-kyroseon-poy-eixan-epivlithei-kata-tis-toyrkias [Accessed 20 Jun. 2017].
  15. Tο Βήμα. (2017). Κοινό μέτωπο ΗΠΑ – Ρωσίας κατά Ερντογάν. [online] Available at: http://www.tovima.gr/world/article/?aid=880262 [Accessed 20 Jun. 2017].
  16. naftemporiki.gr. (2017). «Η Τουρκία δεν είναι πλέον αξιόπιστος σύμμαχος στο NATO». [online] Available at: http://www.naftemporiki.gr/story/1245934/i-tourkia-den-einai-pleon-aksiopistos-summaxos-sto-nato [Accessed 20 Jun. 2017].
  17. Micallef, J. (n.d.) The Enemy of My Enemy: Russia and the Kurds Reshape the Syrian Civil War. [online] Huffington Post. Available at: http://www.huffingtonpost.com/joseph-v-micallef/the-enemy-of-my-enemy-rus_b_9282978.html [Accessed 20 Jun. 2017].
  18. Rothwell, J., Oliphant, R. (2016). Russian ambassador to Turkey Andrey Karlov shot dead by police officer in Ankara who shouted ‘Aleppo, revenge’. [online] The Telegraph. Available at: http://www.telegraph.co.uk/news/2016/12/19/russias-ambassador-turkey-shot-assassination-attempt1/ [Accessed 20 Jun. 2017].
  19. Tharoor, I. (2017). The Persian Gulf crisis over Qatar, explained. [online] The Washington Post. Available at: https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/06/06/the-persian-gulf-crisis-over-qatar-explained/ [Accessed 20 Jun. 2017].

Tagged under:

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest