Ρωσική Εθνική Στρατηγική: Αφετηρία επέκτασης ή σχέδιο επιβίωσης;

Στο άκουσμα του ονόματος της Ρωσίας κινητοποιείται, σχεδόν ασυναίσθητα, μια σειρά εννοιολογικών παραστάσεων και αντιλήψεων (κατά βάση διαχρονικών), όπως: πρώην Ε.Σ.Σ.Δ., στρατηγικός αντίπαλος των Η.Π.Α., η μεγαλύτερη σε έκταση χώρα, μια ισχυρή στρατιωτική δύναμη, κάτοχος πυρηνικών όπλων, κάτοχος και πάροχος ενεργειακών πόρων προς την Ε.Ε., ένα ημιαυταρχικό, οικονομικά ολιγαρχικό, αλλά και εύθραυστο κράτος, ορθόδοξο δόγμα, πεδίο συντριβής αυτοκρατοριών, κ.α. Σε συγκεκριμένες, μάλιστα, περιοχές (όπως στην Ανατολική Ευρώπη) κυριαρχεί η εικόνα του επίδοξου εισβολέα.

ρωσική στρατηγικήΠώς, όμως, αντιλαμβάνεται η Ρωσία τον εαυτό της, και πώς, εξ αυτής της αντίληψης, προσδιορίζει τις στρατηγικές της βλέψεις και τη θέση της στις παγκόσμιες υποθέσεις; Η νέα Εθνική Ρωσική Στρατηγική, η οποία εκδόθηκε πριν από ένα χρόνο (31-10-2015), καθιστά σαφή τον τρόπο με τον οποίο η Ρωσία αντιλαμβάνεται τις εξελίξεις σε παγκόσμιο και περιφερειακό επίπεδο, αλλά και τη στάσης της απέναντι στους παράγοντες που διαμορφώνουν το διεθνές περιβάλλον. Το κείμενο αντιλαμβάνεται την παγκόσμια τάξη σε κατάσταση αναταραχής, και στο πλαίσιο διαμόρφωσής της ως πολυπολικής και πολυκεντρικής. Οι διεργασίες αυτές αποτελούν φορείς αστάθειας σε παγκόσμιο και περιφερειακό επίπεδο. Στο πλαίσιο αυτό, η Ρωσία, αντιλαμβανόμενη την ισχύ της και τα ιστορικά της δικαιώματα, ωθείται να διεκδικήσει το ρόλο της Μεγάλης Δύναμης και του διαμορφωτή των εξελίξεων. Η συρρίκνωση της Αμερικάνικης επιρροής, και η ταυτόχρονη ανάδυση νέων πόλων και κέντρων αποτελούν “παράθυρο ευκαιρίας”, ώστε η Ρωσία να επιδιώξει επέκταση της επιρροής της. Την ίδια στιγμή, μέσω της Εθνικής Στρατηγικής, η χώρα αυτοπροσδιορίζεται ως μια Μεγάλη Δύναμη, αυτόνομη πολιτιστικά, με συμφέροντα και εθνικές αξίες διαφοροποιημένες από αυτές της Δύσης, που λειτουργούν ως φορείς αντίστασης έναντι των ιμπεριαλιστικών συμφερόντων σε Ευρασία και Μέση Ανατολή. Ο ρόλος αυτός υποστηρίζεται και, με τη σειρά του, ανατροφοδοτεί ένα κρατικοκεντρικό μοντέλο οργάνωσης με κυρίαρχη πολιτική ελίτ, νομιμοποιημένη στο εσωτερικό τόσο από την Ορθόδοξη Εκκλησία, όσο και από την αντίληψη της χώρας ως Μεγάλης Δύναμης.

Στο πλαίσιο αυτό, η Ρωσική στρατηγική αναλύει τις απειλές για την ασφάλειά της, σε πρώτο βαθμό ανάλογα με την προέλευσή τους, σε δύο επίπεδα: το εξωτερικό και το εσωτερικό περιβάλλον. Με βάση αυτά προσδιορίζεται η προέλευση των απειλών, και προς αυτά κατευθύνονται οι στρατηγικές επιλογές και πολιτικές. Αν και διακριτά ως επίπεδα, δεν είναι ανεξάρτητα και ασύνδετα μεταξύ τους, αλλά διαπερατά. Η μεταξύ τους σύνδεση λειτουργεί αμφίδρομα, καθώς απειλές με προέλευση από το εξωτερικό περιβάλλον αναδύονται από εσωτερικούς δρώντες, ενώ απειλές σχετιζόμενες με το εσωτερικό πεδίο επιδρούν στις δυνατότητες λειτουργίας της χώρας στο εξωτερικό περιβάλλον. Σε δεύτερο βαθμό, οι απειλές ταξινομούνται, ανάλογα με τη φύση τους, σε: στρατιωτικές, πολιτικές, οικονομικές, κοινωνικές.

  1. Ως Στρατιωτικές Απειλές, προερχόμενες από το εξωτερικό περιβάλλον, αναγνωρίζονται:
    1. η προσπάθεια επέκτασης του Ν.Α.Τ.Ο. στα δυτικά και νότια σύνορά της (σ’αυτό, προφανώς, εμπίπτει και η πρόσφατη απόφαση εγκατάστασης στρατευμάτων του Ν.Α.Τ.Ο. στις Βαλτικές χώρες, στην Πολωνία και στη Ρουμανία).
    2. η πρόθεση για εγκατάσταση αντιπυραυλικής ασπίδας στα σύνορά της από τις Η.Π.Α., πράξη η οποία συνεπάγεται την εξασθένιση της δυνατότητας της Ρωσίας να επιφέρει πλήγμα ανταπόδοσης σε περίπτωση που δεχτεί επίθεση (nuclear second strike capability), με άμεση συνέπεια την απώλεια στρατηγικής ισορροπίας.
    3. η διάδοση και η εξάπλωση των όπλων μαζικής καταστροφής, η ανάδυση υπερεθνικών εγκληματικών και τρομοκρατικών δικτύων και οργανώσεων.
  2. Πολιτικές Απειλές, προερχόμενες από το εξωτερικό:
    1. Η προσπάθεια των Η.Π.Α. και της Ε.Ε. να ανατρέψουν νόμιμα καθεστώτα, προετοιμάζοντας color revolutions, παράλληλα με τη διεξαγωγή πληροφοριακού πολέμου (information warfare) προκειμένου να επεκτείνουν την επιρροή τους, δημιουργεί αστάθεια στην περιφέρεια της Ρωσίας (Συρία, Ουκρανία) και πλήττει τα γεωπολιτικά της συμφέροντα. Ταυτόχρονα, αυτές οι ενέργειες αποσταθεροποιούν ευρύτερες περιοχές, δημιουργούν ρεύματα προσφύγων αλλά και αποτυχημένα κράτη (‘failed states’), στο πολιτικό κενό των οποίων ευδοκιμούν δίκτυα τρομοκρατίας και εξτρεμισμού.
    2. Η προσπάθεια απομόνωσης και πολιτικής εκμηδένισης οντοτήτων του πρώην Σοβιετικού χώρου που στηρίζονται από τη Ρωσία, όπως η Νότια Οσετία, η Αμπχαζία, η Υπερδνειστερία.
    3. Η προσπάθεια πολιτικής αποσταθεροποίησης της ίδιας της Ρωσίας, από μια σειρά εσωτερικών μεν, αλλά εξωτερικά υποκινούμενων δρώντων (Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις, άτομα, ακραία κοινωνικά δίκτυα, οικονομικές δομές).
  3. Οικονομικές Απειλές, οι οποίες υποβιβάζουν τις δυνατότητες και τη θέση της χώρας στο παγκόσμιο επίπεδο, αλλά και αποσταθεροποιούν την κοινωνία:
    1. Η επίδραση πολιτικών παραγόντων στις οικονομικές διαδικασίες, και η χρήση οικονομικών μεθόδων και εργαλείων προκειμένου να εκπληρωθούν γεωπολιτικές επιδιώξεις (μεταξύ των οποίων και οι κυρώσεις κατά της Ρωσίας από την Ε.Ε.), θέτουν σε κίνδυνο τη σταθερότητα του συστήματος των διεθνών οικονομικών σχέσεων.
    2. Η παγκόσμια οικονομική αστάθεια.
    3. Ο παρασιτικός Ρωσικός καπιταλισμός που χαρακτηρίζεται από μεγάλο βαθμό διαφθοράς, εγκληματικών δικτύων και παραοικονομίας.
    4. Η τρωτότητα της Ρωσικής οικονομίας – καθώς εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την εξαγωγή πρώτων υλών, η μικρή ανταγωνιστικότητα και η έλλειψη σε τεχνολογία αιχμής.
  4. Κοινωνικές Απειλές, οι οποίες υπονομεύουν την ενότητα της Ρωσικής κοινωνίας, και τη σταθερότητα του Ρωσικού κράτους από την οποία θα εξαρτηθεί η δυναμική επέμβασης στο διεθνές περιβάλλον, είναι:
    1. η απώλεια της Ρωσικής ταυτότητας, λόγω της δημογραφικής συρρίκνωσης και της αύξησης των μουσουλμανικών πληθυσμών εντός του Ρωσικού εδάφους, αλλά και της καταπάτησης πολιτιστικών αντικειμένων.
    2. η άνιση οικονομική ανάπτυξη μεταξύ των περιοχών του κράτους.
    3. η εξάπλωση προτύπων και προϊόντων μαζικής κουλτούρας (δυτικής).
    4. η εξασθένιση της ενότητας της πολυεθνικής Ρωσικής ομοσπονδίας.
    5. η άνοδος του φαινομένου της φυλετικής, εθνικής και θρησκευτικής μισαλλοδοξίας.
    6. οι απειλές κατά των Ρωσόφωνων πληθυσμών εκτός συνόρων.

Στο πλαίσιο αυτό προσδιορίζονται οι στρατηγικές προτεραιότητες της Ρωσίας, οι οποίες αναπτύσσονται επί πέντε αξόνων: προαγωγή βιοτικού επιπέδου (βελτίωση συστήματος υγείας, εκπαίδευση, επιστήμη, τεχνολογία), διαφύλαξη εθνικής ενότητας με ενοποιητικό εργαλείο τη γλώσσα, οικονομική ανάπτυξη, κρατική/δημόσια ασφάλεια και εθνική άμυνα. Τα παραγόμενα πολιτικά αποτελέσματα των στρατηγικών αυτών θα υποστηρίξουν τα μακροπρόθεσμα στρατηγικά συμφέροντα της Ρωσίας, τα οποία προσδιορίζει η Εθνική Στρατηγική:

  • Διαφύλαξη συνταγματικής τάξης, κυριαρχίας και εδαφικής ακεραιότητας.
  • Πολιτική και κοινωνική σταθερότητα, με βελτίωση του βιοτικού επιπέδου, και ενίσχυση/διαφύλαξη της κουλτούρας και των παραδοσιακών Ρωσικών αξιών.
  • Αύξηση ανταγωνιστικότητας της οικονομίας.
  • Ανάδειξη της Ρωσίας ως μιας εκ των ηγετικών δυνάμεων (Leading World powers) σε ένα πολυκεντρικό (polycentric) παγκόσμιο περιβάλλον, με στόχο τη διαφύλαξη της στρατηγικής σταθερότητας.

 

Αποτίμηση της Ρωσικής Εθνικής Στρατηγικής

Οι ιστορικές μνήμες έχουν δημιουργήσει στρατηγική κουλτούρα αποτροπής ανατροπής του πολιτικού καθεστώτος, και αποτροπής εισβολής από το εξωτερικό.

Mπολσεβίκoi κόκκινοι φρουροί σε πορεία διαμαρτυρίας το 1917 για τη επιστράτευση 11 εκκατομυρίων χωρικών στα πλάισια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Μπολσεβίκοι κόκκινοι φρουροί σε πορεία διαμαρτυρίας το 1917 για την επιστράτευση 11 εκατομμυρίων χωρικών, στα πλαίσια του Α΄Παγκοσμίου Πολέμου. (Πηγή: Βικιπαίδεια)

Πρώτον, όσον αφορά στο καθεστώς, η πολιτική ιστορία της Ρωσίας διέπεται από την αυταρχική τσαρική παράδοση, και τις δύο μεγάλες πολιτικές αναταραχές και ανακατατάξεις σε διάστημα εκατό ετών: του 1917, με την ανατροπή του τσαρικού καθεστώτος και την εγκατάσταση του κομμουνιστικού συστήματος, και το 1989, με την πτώση του κομμουνιστικού καθεστώτος και την εγκατάσταση ενός ημιαυταρχικού/ημιδημοκρατικού καθεστώτος. Η πολιτική αυτή κατάσταση συνδυάζεται, διαχρονικά, με μια ολιγαρχικού τύπου παραγωγική δομή, με έντονες ανισότητες. Οι δύο αυτές συνισταμένες παράγουν ένα πολιτικό σύστημα το οποίο στηρίζει την επιβίωσή του σε δύο πυλώνες, αφενός σε ισχυρό στρατό και οργανισμούς εσωτερικής ασφαλείας (KGB, SAV), αφετέρου σε νομιμοποιητικά αφηγήματα με βάση τον θρησκευτικό εθνικισμό (Ορθόδοξη Εκκλησία) ή την κοσμική θρησκεία (Μαρξισμός-Λενινισμός). Σήμερα, στη Ρωσική Εθνική Στρατηγική είναι έκδηλη η ανάγκη εσωτερικής σταθερότητας, με ενοποιητικά στοιχεία τη γλώσσα και την αίσθηση του ”ανήκειν” σε μια ιδιαίτερη κουλτούρα, τη Ρωσική. Η αίσθηση δε της Μεγάλης Δύναμης λειτουργεί ως νομιμοποιητικό αντίβαρο έναντι των οικονομικών και κοινωνικών προβλημάτων.

Δεύτερον, στην περίπτωση της εξωτερικής εισβολής, οι εισβολές των Τατάρων, του Ναπολέοντα και των Γερμανών (στον Α’ και Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο), παράλληλα με το γεωμορφολογικό μειονέκτημα στα δυτικά της χώρας, δημιούργησαν τη συνεχή αίσθηση ”αναμονής της επόμενης εισβολής”. Η αντίληψη αυτή, λειτουργώντας από κοινού με την αίσθηση της Μεγάλης Δύναμης, ώθησε (και ωθεί) την εκάστοτε ηγεσία όχι στην περιχαράκωση, αλλά στην προσπάθεια εξασφάλισης ή διατήρησης μιας ουδέτερης ζώνης (buffer zone) στα νότια και δυτικά της χώρας, ταυτόχρονα με την προσπάθεια άσκησης της μεγίστης δυνατής επιρροής ”στη γη των απίστων” (στην πέραν της ζώνης αυτής περιοχή). Ως εκ τούτου, κάθε προσπάθεια στρατηγικής εισόδου έτερης Μεγάλης Δύναμης στη buffer zone εκλαμβάνεται ως άμεση απειλή ασφαλείας, και ενεργοποιεί άμεσα τα αμυντικά ανακλαστικά. Η Εθνική Στρατηγική αποτυπώνει ακριβώς αυτή την αντίληψη, με την προσπάθεια διασφάλισης της ζώνης ελέγχου στις περιοχές που είναι σε θέση να διεκδικήσει η Ρωσία (Νότια Οσετία, Υπερδνειστερία, Μολδαβία, Αμπχαζία, Αρμενία), με την εξασφάλιση του μεγίστου βαθμού ουδετερότητας στις υπόλοιπες περιοχές (Ουκρανία, Γεωργία, Βαλτικές χώρες, Πολωνία), και με την άσκηση επιρροής στην περιοχή πέραν αυτών, με τη χρήση μέσων ήπιας ισχύος και πληροφοριακού πολέμου (πχ. υποστήριξη κομμάτων, διανομή στοχευμένων πληροφοριών μέσω κοινωνικών δικτύων, κτλ.), με σκοπό να δημιουργήσει φιλικά διατιθέμενες προς τη Ρωσία ομάδες πληθυσμού, προκειμένου να αποτρέπει τις εναντίον της πολιτικές κινήσεις.

Η ανάλυση αυτή αναδεικνύει, λοιπόν, την ύπαρξη μιας τριζωνικής στρατηγικής, ανάλογης της ναυτικής στρατηγικής του Ναυάρχου Gorshkov κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Η στρατηγική αυτή αναπτύσσεται σε τρεις ομόκεντρους κύκλους: τον εσωτερικό, πλήρους κυριαρχίας που περιλαμβάνει τη Ρωσική επικράτεια, τον επόμενο, καθολικής ή αυξημένης εξάρτησης (από τη Ρωσία) που περιλαμβάνει τα παρακείμενα κράτη και, τέλος, τον εξωτερικό δακτύλιο στον οποίο επιδιώκεται η μέγιστη δυνατή επιρροή. Η θεώρηση αυτή είναι προϊόν αντίληψης μιας Ρωσίας η οποία αναγνωρίζει την αδυναμία της να εισέλθει σε μια νέα ψυχροπολεμική κλιμάκωση, και παραμένει προσηλωμένη στην άμεση περιφέρειά της, ενώ οι σχέσεις της με τις υπόλοιπες Μεγάλες Δυνάμεις (Η.Π.Α., Κίνα, Ε.Ε.) διαμορφώνονται υπό τους όρους εξασφάλισης των συμφερόντων της.

Πρόκειται, συνεπώς, για μια στρατηγική που συναντά τους σκοπούς του αμυντικού ρεαλισμού, χωρίς όμως να αποτελούν και τον αυτοσκοπό της.

 

Πηγές:

  1. Russian National Security Strategy (2015). Available at: http://www.ieee.es/Galerias/fichero/OtrasPublicaciones/Internacional/2016/Russian-National-Security-Strategy-31Dec2015.pdf (Accessed: 4 December 2016).

 

Έχει περάσει αρκετός χρόνος (2 έτη) από τη δημοσίευση αυτού του άρθρου. Παρακαλούμε συνεχίστε στην ανάγνωσή του έχοντας υπόψη την ημερομηνία δημοσίευσης.

Tagged under:

Απόφοιτος Τμήματος Πολιτικών Επιστημών Παντείου και Μεταπτυχιακού Διεθνών Σχέσεων και Στρατηγικών Σπουδών. Ερευνητής στο Ίδρυμα Διεθνών Σχέσεων στο Τμήμα Αμυντικών Θεμάτων. Μέλος της Ομάδας Θαλάσσιας Στρατηγικής του ΕΛΙΣΜΕ και Εξωτερικός Συνεργάτης ΚΕΔΙΣΑ [email protected]

Website: http://powerpoltics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

1 Comment

  1. Ζάχος Απόστολος Reply

    Όπως πάντα το κείμενο είναι πλούσιο νοημάτων, συμπυκνωμένο και αβίαστα εύληπτο ακόμα και για κάποιον που δεν έχει ασχοληθεί με το αντικείμενο!

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest