Αντιπαράθεση Πολωνίας – Ισραήλ για τον νέο νόμο περί «πολωνικών στρατοπέδων συγκέντρωσης»

Εισαγωγή

Για άλλη μια φορά, το προσεχές χρονικό διάστημα, οι αποφάσεις της πολωνικής κυβέρνησης -μετά την παραίτηση της Beata Szydło, πλέον επικεφαλής είναι ο Mateusz Morawiecki-, προκαλούν διεθνείς ενστάσεις και διπλωματικές επιπλοκές. Αυτή την φορά, λόγος γίνεται για τον νέο νόμο που προβλέπει πρόστιμα και ποινές φυλάκισης σε άτομα που αποδίδουν δημόσια ευθύνη για ναζιστικά εγκλήματα στο πολωνικό κράτος, αναφερόμενα σε «πολωνικά στρατόπεδα συγκέντρωσης».

Για να γίνει, όμως, πλήρως κατανοητή η στάση και ενδεχομένως η επιμονή της πολωνικής κυβέρνησης για την χρήση του όρου, θα πρέπει να κάνει κανείς μία αναδρομή στο παρελθόν της Πολωνίας, με ιδιαίτερη έμφαση στη θέση της εβραϊκής κοινότητας στη χώρα. Σε αυτό το πλαίσιο, στο άρθρο θα γίνει σύντομη αναφορά στην ιστορία της, την επιβαρυμένη περίοδο της γερμανικής κατοχής της Πολωνίας, καθώς και τις πιο πρόσφατες αντιδράσεις για την χρήση του όρου «πολωνικά στρατόπεδα συγκέντρωσης».

Σύντομη ιστορική αναδρομή για τη θέση των Εβραίων στην Πολωνία

Οι Εβραίοι έχουν σημαντική παρουσία στην Πολωνία τουλάχιστον από τον Μεσαίωνα, όταν κατέφευγαν σε χώρες με μεγαλύτερη θρησκευτική ελευθερία και κοινωνική αυτονομία. Εκτιμάται από ορισμένους ακαδημαϊκούς πως μέχρι τα τέλη του 16ου αιώνα το 80% των Εβραίων παγκοσμίως κατοικούσε στην Πολωνία.

Στα τέλη του 18ου αιώνα η διαίρεση της Πολωνίας μεταξύ της Ρωσίας, της Αυστρίας και της Πρωσίας και, εν τέλει, η απώλεια της κυριαρχίας του κράτους, έφεραν το μεγαλύτερο μέρος των Πολωνών Εβραίων υπό ρωσικό ζυγό. Σε αυτό το πλαίσιο, τέθηκαν πολιτικοί, γεωγραφικοί και επαγγελματικοί περιορισμοί στον εβραϊκό πληθυσμό (το λεγόμενο Pale of Settlement), ενώ υπήρξε και κύμα διωγμών εις βάρος τους. Όπως είναι λογικό, στο πλευρό των Πολωνών για την απελευθέρωσή τους από τους Ρώσους, συμμετείχαν και Εβραίοι.

Μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και την απόκτηση ανεξαρτησίας από την Πολωνία, η εβραϊκή κοινότητα δεν κατείχε πια την ίδια θέση στη χώρα. Στο νεοσύστατο κράτος σημειώθηκε άνοδος εθνικισμού και αντισημιτισμού, που υποδαυλίζονταν από χριστιανικούς μύθους περί λιβέλους αίματος. Ως αποτέλεσμα οι Εβραίοι υποχρεώνονταν σε περιορισμούς στην εκπαίδευση, την ανώτατη διοίκηση και την επαγγελματική ζωή, ενώ σημειώθηκαν και ταραχές με αντισημιτικό προσανατολισμό.

Η ιστορία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και το Ολοκαύτωμα είναι σε σημαντικό βαθμό γνωστά. Σε αυτό το σημείο, θα εμβαθύνουμε σε ορισμένες πτυχές που συνδέονται άμεσα με τη σύγχρονη αντιπαράθεση. Μόνο στην Πολωνία, στο πλαίσιο της Τελικής Λύσης, τη ζωή τους έχασαν 3 εκατομμύρια Εβραίοι – οι μισοί δηλαδή από αυτούς που συνολικά υπήρξαν θύματα. Υπάρχει συμφωνία μεταξύ των ιστορικών πως κάποιοι Πολωνοί συμμετείχαν στο Ολοκαύτωμα, είτε προδίδοντας είτε δολοφονώντας Εβραίους. Σύμφωνα με εκτιμήσεις ιστορικών, Πολωνοί είτε ευθύνονταν οι ίδιοι για το θάνατο είτε οδήγησαν στο θάνατο 180.000 με 200.000 Εβραίους.

Από την άλλη πλευρά, υπήρξε και αριθμός Πολωνών που έθεσαν σε κίνδυνο τη ζωή τους για τη σωτηρία Εβραίων. Σε άτομα που έσωζαν Εβραίους κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος, αποδίδεται ο τίτλος του «Δικαίου των Εθνών», και ανάμεσα στις 26.000 ατόμων που τους δόθηκε η τιμητική διάκριση, πάνω από 6.500 είναι Πολωνοί – κάτι που τους καθιστά τον μεγαλύτερο αριθμό ατόμων από μια χώρα.

Η άμεση ή έμμεση συμμετοχή Πολωνών στο Ολοκαύτωμα δεν αποτέλεσε αντικείμενο δημόσιας συζήτησης κατά την διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Πέρα από τους εσωτερικούς περιορισμούς –ούτε το κομμουνιστικό καθεστώς αλλά ούτε και η δεξιά είχαν συμφέρον να υποστηρίξουν μια ρητορική υπέρ των Εβραίων–, η αποσιώπηση της ιστορίας επιβλήθηκε και στο εξωτερικό. Ως χώρα που ανήκε στο κομμουνιστικό μπλοκ, η Πολωνία αναγκάστηκε να διακόψει τις σχέσεις της με το Ισραήλ το 1967 και, όπως ειπώθηκε από τον Πολωνό Πρέσβη στο Ισραήλ, η χώρα έπρεπε να προσποιείται πως δεν υπήρχαν σχέσεις μεταξύ Πολωνίας και Εβραίων. Το 1968, στο πλαίσιο κρατικής καμπάνιας, εκδιώχθηκαν κατ’ εκτίμηση 13.000 – 30.000 Εβραίοι από την Πολωνία.

Την δεκαετία του 1990, με την ανατροπή του κομμουνιστικού καθεστώτος και την μετάβασή του σε δημοκρατικό, η Πολωνία έκανε άνοιγμα προς το Ισραήλ με αποτέλεσμα, μέχρι πρότινος, οι σχέσεις μεταξύ των δύο κρατών να είναι θετικές. Βέβαια, η συνεργασία τους επικεντρώνεται κυρίως σε τομείς χαμηλής πολιτικής, όπως εκπαίδευση και πολιτισμός.

Η νέα χιλιετία και η υπενθύμιση σκοτεινών αληθειών στην πολωνική κοινωνία

Μια συναίνεση περί σιωπής για τη συμμετοχή Πολωνών στο Ολοκαύτωμα έσπασε με την κυκλοφορία βιβλίων όπως οι «Γείτονες» του Jan Gross, στο οποίο περιγράφεται το πογκρόμ τουλάχιστον 340 Εβραίων στο χωριό Jedwabne το 1941. Θεωρείται πως το βιβλίο ενέπνευσε μια ηθική και πολιτιστική ανανέωση για τους Πολωνούς ιστορικούς, κι έδωσε το έναυσμα για μια ειλικρινή προσέγγιση του θέματος.

Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και το βιβλίο «Το κυνήγι Εβραίων: Προδοσία και δολοφονία στην κατεχόμενη από τη Γερμανία, Πολωνία», όπου περιγράφεται η συμβολή Πολωνών στο κυνήγι Εβραίων (Judenjagd) στον νομό Dąbrowa Tarnowska.

Η πρώτη «επίσημη» χρήση της έκφρασης «πολωνικά στρατόπεδα συγκέντρωσης» – 2012

Η πολωνική ευαισθησία στο ζήτημα διαφάνηκε και στον τρόπο αντιμετώπισης της έκφρασης «πολωνικά στρατόπεδα συγκέντρωσης». Πιο συγκεκριμένα, το 2012 ο τότε Πρόεδρος των ΗΠΑ, Barack Obama, χρησιμοποίησε την παραπάνω έκφραση, προκαλώντας αυστηρές αντιδράσεις από την πλευρά της πολωνικής ηγεσίας. Ο Πρωθυπουργός της χώρας, Donald Tusk, δήλωσε πως η έκφραση υποδηλώνει «σαν να μην υπήρξαν οι Ναζί, ούτε γερμανική ευθύνη ούτε και ο Χίτλερ, και το ζήτημα είναι κάτι που υπερβαίνει την απλή αίσθηση εθνικής υπερηφάνειας». O Obama απολογήθηκε για τη χρήση της έκφρασης, και παραδέχθηκε πως η Πολωνία δικαίως έχει προωθήσει την εξάλειψή της με δημόσιο διάλογο.

Η εσωτερική νομοθεσία και οι διεθνείς προεκτάσεις της

Η άλυτη εβραϊκή πτυχή της πολωνικής ιστορίας επανήλθε στο προσκήνιο με την ψήφιση του νόμου στις αρχές Φεβρουαρίου. Από τη μια πλευρά, η πολωνική ηγεσία δικαιολόγησε πως είναι μια λύση που προστατεύει τα συμφέροντα της Πολωνίας και την ιστορική αλήθεια. Ο νόμος σήκωσε, όμως, θύελλα αντιδράσεων. Από την πλευρά του Ισραήλ, ο νόμος χαρακτηρίστηκε ως προσπάθεια για απόκρυψη της αλήθειας, ενώ ο Πρωθυπουργός του Ισραήλ, Benjamin Netanyahu, μίλησε για έλλειψη κατανόησης της ιστορίας και ευαισθησίας προς την τραγωδία των Εβραίων. Ο νόμος θεωρήθηκε πως ισοδυναμεί με «άρνηση του Ολοκαυτώματος».

Ωστόσο, αντιδράσεις υπήρξαν και από την πλευρά των ΗΠΑ. Σε ανακοίνωσή του το State Department υποστήριξε πως η νομοθεσία μπορεί να υπονομεύσει την ελευθερία του λόγου και τον ακαδημαϊκό διάλογο, ενώ ρωγμές μεταξύ συμμάχων –των ΗΠΑ, της Πολωνίας και του Ισραήλ– συμβάλλουν στην ισχυροποίηση των αντιπάλων των χωρών.

Τελικές εκτιμήσεις και συμπεράσματα

Ένας εσωτερικός νόμος είναι αυτός που προκάλεσε διπλωματικές εντάσεις μεταξύ χωρών. Στην πράξη, μια λέξη –ένα επίθετο– είναι αυτό που διαφοροποιεί τις χώρες και έχει προκαλέσει εντάσεις τόσο στο εσωτερικό της Πολωνίας, όσο και στο εξωτερικό. Η ευρέως αναφερόμενη πολωνική πλευρά θεωρεί αδόκιμη την έκφραση «πολωνικά στρατόπεδα συγκέντρωσης», καθώς υποδηλώνει μια συστηματική συμμετοχή του πολωνικού κράτους και έθνους στο Ολοκαύτωμα, και όχι την μεμονωμένη σύμπραξη Πολωνών στο πλευρό των Ναζιστικών κυβερνήσεων. Άλλοι υποστηρίζουν πως το επίθετο χρησιμοποιείται απλά και μόνο ως γεωγραφικός προσδιορισμός των στρατοπέδων, και όχι ως έμμεση απόδοση ευθύνης. Οι πολωνικές αρχές υποστηρίζουν πως επιθυμούν να προστατεύσουν την Πολωνία από την ταύτισή της με σύμμαχο των Ναζί, ενώ η χώρα τελούσε υπό κατοχή και ήταν “θύμα” του Χίτλερ.

Ωστόσο, θα πρέπει να γίνει αντιληπτό πως ο νέος νόμος υπερβαίνει την απλή άμυνα της χώρας έναντι της απόδοσης ευθύνης για τη θανάτωση Εβραίων κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Υπάρχουν φόβοι πως η νέα νομοθεσία θα θέσει φρένο στο γενικότερο δημόσιο διάλογο σχετικά με την κληρονομιά του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο νόμος αυτός εγγράφεται γενικότερα στο πλαίσιο της εσωτερικής πολιτικής και ρητορικής του κυβερνώντος κόμματος «Νόμος και Δικαιοσύνη» στην εξουσία. Όπως έχει υποστηριχθεί, στηρίζει το γενικότερο αφήγημα της «θυματοποίησης» της Πολωνίας, και της προσπάθειας να ιδωθεί το πολωνικό έθνος χωρίς ρωγμές και σκοτεινές πτυχές.

Όπως δήλωσε η καθηγήτρια πολωνικής ιστορίας στην Σχολή Οικονομικών του Λονδίνου, Anita Prazmowska, η κυβέρνηση χρησιμοποιεί την ιστορία σαν ένα ωμό εργαλείο, για την παρουσίαση των ιδίων και των ομοϊδεατών τους ως των μόνων πραγματικών φορέων της πολωνικής σημαίας. Ιδωμένη η νέα νομοθεσία υπό το ευρύτερο πλαίσιο των τελευταίων μηνών –από τις μεταρρυθμίσεις στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, το σύστημα της δικαιοσύνης μέχρι και την πολιτική απομάκρυνση από την Ε.Ε.– εντάσσεται σε αυτή τη λογική αμφισβήτησης όλων των επιτευγμάτων της πολωνικής εξωτερικής πολιτικής μετά τον Ψυχρό Πόλεμο.

Πηγές:

  1. Ναυτεμπορική. (2018). Πολωνία: Συνεχίζεται ο διεθνής θόρυβος για τον νόμο περί Ολοκαυτώματος. http://www.naftemporiki.gr/story/1319270/polonia-sunexizetai-o-diethnis-thorubos-gia-ton-nomo-peri-olokautomatos
  2. Facing History and Ourselves (n.d.). Jewish Life in Poland Before the Holocaust. https://www.facinghistory.org/resource-library/resistance-during-holocaust/jewish-life-poland-holocaust
  3. BBC News. (2018). Israel rebukes Poland PM for ‘Jewish perpetrators’ remark. http://www.bbc.com/news/world-europe-43102226
  4. Gunter, J. (2018). Holocaust law wields a ‘blunt instrument’ against Poland’s past. http://www.bbc.com/news/world-europe-42920934
  5. Pileggi, T. (2018). Polish PM visits grave of Nazi collaborators, drawing fresh ire. https://www.timesofisrael.com/polish-pm-visits-grave-of-nazi-collaborators-drawing-fresh-ire/
  6. Cashman, G.F. (2016). POLISH AMBASSADOR LAUDS WARSAW’S TIES WITH JERUSALEM. http://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Polish-ambassador-lauds-Warsaws-ties-with-Jerusalem-473112
  1. Embassy of Israel in Poland (n.d.) History of relations. http://embassies.gov.il/warsaw-en/Relations/history-of-relations/Pages/il-pl-history.aspx
  2. Embassy of Israel in Poland (n.d.) Bilateral relations. http://embassies.gov.il/warsaw-en/Relations/bilateral-relations/Pages/bilateral-relations.aspx
  3. Schingler, M.A. (2013). HUNT FOR THE JEWS: BETRAYAL AND MURDER IN GERMAN-OCCUPIED POLAND. https://www.forewordreviews.com/reviews/hunt-for-the-jews/
  4. Vonberg, J. (2018). Poland to outlaw references to ‘Polish death camps’ in Holocaust bill. https://edition.cnn.com/2018/02/01/europe/poland-passes-holocaust-bill-intl/index.html
  5. United Press International. (2012). Obama apologizes to Poland. https://www.upi.com/Obama-apologizes-to-Poland/55251338577137/
  6. ΑΠΕ-ΜΠΕ. (2018). Πολωνία: Θα φυλακίζεται όποιος μιλά για «πολωνικά στρατόπεδα θανάτου». http://www.iefimerida.gr/news/394399/polonia-tha-fylakizetai-opoios-mila-gia-polonika-stratopeda-thanatoy
  7. Σκαφιδάς, Γ. (2018). Πολωνία – Κροατία θέλουν να σβήσουν τις μαύρες σελίδες. http://news247.gr/eidiseis/kosmos/polwnia-kroatia-theloyn-na-svhsoyn-tis-maures-selides.5058665.html
  8. S. State Department. (2018). Legislation in Poland Regarding Crimes Committed During the Holocaust. https://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2018/01/277802.htm
  9. Dempsey, J. (2018). Poland’s Narrative of Victimhood. http://carnegieeurope.eu/strategiceurope/75450?lang=en

Tagged under:

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest