Συμβούλιο Ασφαλείας και Ανθρώπινα Δικαιώματα: Σύγκρουση ή Αλληλεπίδραση;

Στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, κρατούσα ήταν η άποψη ότι μόνα υποκείμενα του διεθνούς δικαίου ήταν τα κράτη. Τα κυρίαρχα κράτη, όντας ισότιμα μεταξύ τους, μπορούσαν να δεσμευτούν μόνον ιδία βουλήσει, μέσω των διμερών ή πολυμερών συνθηκών που υπέγραφαν τα αρμόδια όργανά τους. Τα άτομα -οι υπήκοοι των κυρίαρχων κρατών- δεν είχαν δικαιώματα και υποχρεώσεις υπό τη διεθνή έννομη τάξη – δεν ήταν δηλαδή υποκείμενα διεθνούς δικαίου και, συνεπώς, οι κατάφωρες «αδικίες» σε βάρος τους δε συνιστούσαν παραβίαση της διεθνούς νομιμότητας. Η κατάσταση άλλαξε ριζικά μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οπότε και οι φρικαλεότητες -τόσο στα πεδία των μαχών, όσο και σε βάρος αμάχων- κατέστησαν προφανή την ανάγκη εκ θεμελίων ανατροπής του μέχρι τότε ισχύοντος διεθνούς συστήματος. Οι δύο, ίσως, μεγαλύτερες αλλαγές που παρατηρούνται είναι η δημιουργία του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) και η διεθνής αναγνώριση και κατοχύρωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Πράγματι, το 1945 ιδρύεται στις Ηνωμένες Πολιτείες ο ΟΗΕ, με σκοπό τη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας (άρ. 1, παρ. 1 Χάρτη ΟΗΕ). Προς την επίτευξη του μεγαλόπνοου αυτού εγχειρήματος, οργανώνεται διττώς: από τη μία για την ισότιμη παραχώρηση του βήματος στα κυρίαρχα κράτη, με τη Γενική Συνέλευση, και από την άλλη με τη θέσπιση ενός οιονεί κυβερνητικού οργάνου, αποτελούμενου από 10 μέλη -εκ των οποίων τα πέντε μόνιμα-, του οποίου οι αποφάσεις είναι νομικά δεσμευτικές (άρ. 25 Χάρτη ΟΗΕ). Πρόκειται για το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών.

Σε ό,τι αφορά τη δεύτερη νεοπαγή καινοτομία πρέπει πρώτα να επισημανθεί ότι, ήδη από τη Γαλλική Επανάσταση, τα κράτη που ήταν οργανωμένα σε συντεταγμένη πολιτεία κατοχύρωναν ατομικά και πολιτικά δικαιώματα στα συντάγματά τους. Τα δικαιώματα αυτά -φορείς των οποίων ήταν οι πολίτες του κάθε κράτους- απευθύνονταν και δέσμευαν μόνο το κράτος το οποίο τα παραχωρούσε. Με τον Καταστατικό Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και την Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (1948) τα δικαιώματα του ανθρώπου ανήχθησαν σε έναν από τους κυρίαρχους σκοπούς της διεθνούς κοινότητας, καθιστώντας ταυτόχρονα τα άτομα υποκείμενα του διεθνούς δικαίου (σε περιορισμένη, βέβαια, έκταση).

Δεδομένης της δεσπόζουσας θέσης του Συμβουλίου Ασφαλείας στις διεθνείς σχέσεις, η οποία απορρέει από το στρατηγικό του ρόλο και τη νομική δεσμευτικότητα των αποφάσεών του, κρίσιμη είναι η σχέση του με τα ανθρώπινα δικαιώματα. Τα κυριότερα σημεία επαφής -ή/και τριβής- των δράσεων του Συμβουλίου Ασφαλείας με τα ανθρώπινα δικαιώματα καταγράφονται κατωτέρω.

Αρμοδιότητες του Συμβουλίου Ασφαλείας

Εκ προοιμίου, πρέπει να διευκρινιστεί ότι η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν συγκαταλέγεται στις ρητές αρμοδιότητες που απονέμει ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών στο Συμβούλιο Ασφαλείας, αλλά είναι αρμοδιότητα -ή και γενεσιουργός αιτία- άλλων οργάνων, όπως της Γενικής Συνέλευσης (General Assembly), του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (Human Rights Council), και του Εκπαιδευτικού, Επιστημονικού και Πολιτιστικού Οργανισμού των ΗΕ (UNESCO).

Σαφέστερα, η κυριότερη αρμοδιότητα του Συμβουλίου Ασφαλείας είναι η διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας (άρ. 24, παρ. 1 Χάρτη ΟΗΕ), και οι επιμέρους αρμοδιότητές του, που στοχεύουν στην επίτευξη αυτών των σκοπών, είναι οι εξής:

  1. Διερεύνηση των διενέξεων ή καταστάσεων που μπορούν να οδηγήσουν σε διεθνείς προστριβές (άρ. 34 Χάρτη ΟΗΕ), και η πρόταση καταλλήλων ενεργειών ή μεθόδων διακανονισμού για την επίλυση των διαφορών (άρ. 36, παρ. 1 Χάρτη ΟΗΕ).
  2. Απόφαση επί του χαρακτηρισμού μιας ενέργειας ως απειλής για την ειρήνη, διατάραξης της ειρήνης ή επιθετικής ενέργειας, και απεύθυνση συστάσεων (άρ. 39 Χάρτη ΟΗΕ).
  3. Λήψη μη στρατιωτικών (άρ. 41 Χάρτη ΟΗΕ) ή -σε περίπτωση αποτυχίας τους- στρατιωτικών μέτρων (άρ. 42 Χάρτη ΟΗΕ) για την αποκατάσταση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας. Τα πρώτα περιλαμβάνουν τη διακοπή οικονομικών και διπλωματικών σχέσεων με το παραβιάζον ή απειλόν τη διεθνή ειρήνη κράτος, ενώ τα στρατιωτικά μέτρα έγκεινται στην οργάνωση στρατιωτικών επιχειρήσεων, και τον αποκλεισμό του καθ’ ου κράτους.
  4. Οργανωτικές αρμοδιότητες εντός του ΟΗΕ, που μπορεί να αφορούν την είσοδο νέων μελών στον Οργανισμό (άρ. 4 Χάρτη ΟΗΕ), την υπόδειξη νέου Γενικού Γραμματέα προς τη Γενική Συνέλευση (άρ. 97 Χάρτη ΟΗΕ), ή την επιλογή -μαζί με τη Γενική Συνέλευση- των Δικαστών του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης.

Σημεία Τριβής

Παρότι, όπως αναφέρθηκε, το Συμβούλιο Ασφαλείας δεν είναι το αρμόδιο όργανο για την προάσπιση και προαγωγή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δεν είναι λίγα τα σημεία στα οποία η δράση του συναντά, προασπίζει ή περιορίζει δικαιώματα. Αρχικά, κατά τη διερεύνηση μιας κατάστασης για το χαρακτηρισμό της ως επικίνδυνης για το διεθνές status quo (βλ. περ. 1 ανωτέρω), ή μιας ενέργειας ως επιθετικής (βλ. περ. 2 ανωτέρω), η κατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και οι τυχόν παραβιάσεις τους μπορούν να αποτελέσουν δείκτη επικινδυνότητας, ικανό να επισύρει τη δράση του Συμβουλίου Ασφαλείας. Για το λόγο αυτό, πάγιο είναι το αίτημα άμεσης πληροφόρησης του Συμβουλίου Ασφαλείας για την παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Ως σημεία τριβής -ή, πολύ περισσότερο, σύγκρουσης- με τα ανθρώπινα δικαιώματα θα μπορούσαν να ιδωθούν οι στρατιωτικές ή μη δράσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας προς αποκατάσταση της διεθνούς ειρήνης (βλ. περ. 3 ανωτέρω). Συγκεκριμένα, κατά τη λήψη μη στρατιωτικών μέτρων έναντι κράτους απειλούντος τη διεθνή ειρήνη (άρ. 41 Χάρτη ΟΗΕ), συνήθης είναι η επιβολή κυρώσεων, κατά βάση οικονομικών. Όπως είναι προφανές, ένα παγκόσμιο εμπάργκο -επί παραδείγματι- έναντι ενός κράτους είναι λογικό να οδηγήσει στην οικονομική εξασθένησή του, η οποία ακολούθως επιφέρει και την οικονομική εξαθλίωση των πολιτών του, παραβιάζοντας ακόμα και τα πιο θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα, όπως το δικαίωμα στη ζωή και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Ακόμα, στο πλαίσιο της καταπολέμησης της τρομοκρατίας, και αποσκοπώντας στην πάταξη της χρηματοδότησής της, πολλά από τα πιο πρόσφατα Ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας επιβάλλουν κυρώσεις και σε ιδιώτες. Τα Βοηθητικά Όργανα (Subsidiary Bodies), όπως η Επιτροπή Κυρώσεων του Συμβουλίου Ασφαλείας, καταρτίζουν τις λίστες με τα πρόσωπα που κρίνουν ύποπτα για διενέργεια ή υποβοήθηση τρομοκρατικών ενεργειών, και τις αποδίδουν στα κράτη. Αυτά οφείλουν να τις εφαρμόσουν άκριτα, αποστερώντας από τους εγγεγραμμένους σε αυτές το δικαίωμα της ιδιοκτησίας ή της ελεύθερης κυκλοφορίας τους.

Επιπρόσθετα, η στρατιωτική δράση του ΟΗΕ είναι ικανή να περιορίσει και τα δικαιώματα των πολιτών ενός κράτους. Κι αυτό οφείλεται όχι μόνο στο γεγονός ότι οι ειρηνευτικές δυνάμεις του Οργανισμού, αποσκοπώντας στην κατάλυση ενός επίφοβου για τη διεθνή ασφάλεια καθεστώτος, θα χρησιμοποιήσουν βία -που θα έχει ως αποτέλεσμα την άμεση περιστολή δικαιωμάτων-, αλλά κυρίως διότι, για την καταστολή επικίνδυνων καταστάσεων και ενεργειών, το Συμβούλιο Ασφαλείας έχει πολλές φορές απαγορεύσει τη διενέργεια διαφόρων πράξεων των πολιτών. Οι απαγορευμένες αυτές πράξεις, λόγω της δεσμευτικότητας της τήρησης των αποφάσεων του Συμβουλίου Ασφαλείας από τα κράτη-μέλη, ποινικοποιούνται στις εθνικές νομοθεσίες, με αποτέλεσμα τον αδικαιολόγητο περιορισμό των ατομικών ελευθεριών, όπως της προσωπικής ελευθερίας και της ελευθερίας του λόγου.

Προταθείσες Λύσεις

Εάν η παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων γίνει δεκτή ως δείκτης επικινδυνότητας για τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια, η πληροφόρηση για την κατάσταση των δικαιωμάτων είναι σίγουρα το πρώτο σημείο επαφής τους με τη δράση του Συμβουλίου Ασφαλείας. Ως μόνη λύση για την κάλυψη του ελλείμματος πληροφόρησης φαίνεται η καλύτερη μετάδοση πληροφοριών, και η στενότερη συνεργασία των αρμόδιων οργάνων του ΟΗΕ με το Συμβούλιο Ασφαλείας. Μια πρώτη συνεργασία είχε επιτευχθεί ήδη από το 1971, με τη μετάδοση από το Γενικό Γραμματέα στα Μέλη του Συμβουλίου μιας έκθεσης καταρτισθείσας από μια Ad Hoc Ομάδα Εμπειρογνωμόνων από την Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (Ad Hoc Group of Experts by the Commission of Human Rights), επί μίας καταγγελίας της Σενεγάλης για ένοπλες επιθέσεις της Πορτογαλίας στα σύνορα μεταξύ της πρώτης και της Γουινέας-Μπισσάου. Αν και υπήρξαν κάποιες διαμαρτυρίες -με την αιτιολογία ότι το Συμβούλιο Ασφαλείας δεν ήταν αρμόδιο για το θέμα-, η συνεργασία του με σώματα αφιερωμένα στην προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων συνεχίστηκε τα επόμενα χρόνια, με το Γενικό Γραμματέα να είναι ο διαμεσολαβητής μεταξύ των σωμάτων, καθώς είτε καθιστούσε ο ίδιος προσβάσιμο το έργο μιας άλλης επιτροπής στο Συμβούλιο Ασφαλείας, είτε ενημέρωνε το τελευταίο, λαμβάνοντας υπόψη το έργο των άλλων επιτροπών, κατά την κατάρτιση των δικών του εκθέσεων. Η συνεργασία αυτή έγινε αμεσότερη μόλις το 2006, με τη δημιουργία του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, το οποίο αναφέρεται μεν στα Ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας, εξουσιοδοτεί δε τον Ειδικό Εισηγητή για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων κατά την καταπολέμηση της τρομοκρατίας να βρίσκεται σε διαρκή επικοινωνία με την Επιτροπή Αντιμετώπισης της Τρομοκρατίας (Counter- Terrorism Committee) του Συμβουλίου Ασφαλείας. Πρέπει δε να επισημανθεί ότι, με Ψήφισμα του 2014 για τη Συρία, το Συμβούλιο Ασφαλείας αποφάσισε «τη μετάδοση όλων των εκθέσεων της εξεταστικής επιτροπής σε όλα τα σχετικά όργανα των Ηνωμένων Εθνών».

Σε ό,τι αφορά στις λίστες κυρώσεων, το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχουν ήδη διαγνώσει ότι τα κράτη που τις εφαρμόζουν -χωρίς να δίνουν την ευκαιρία στους εγγεγραμμένους σε αυτές να αμφισβητήσουν τη νομιμότητά τους- παραβιάζουν το δικαίωμα της ιδιοκτησίας ή το δικαίωμα της πρόσβασης σε δικαστήριο (Eur-lex, 2017). Το Συμβούλιο Ασφαλείας, αντιλαμβανόμενο την ανάγκη προστασίας των προσώπων αυτών, δημιούργησε με το Ψήφισμα 1730 (2006) ένα Κεντρικό Σημείο για Απεγγραφή από τις Λίστες (Focal Point for De-listing), το οποίο λαμβάνει και εξετάζει αιτήματα απεγγραφής από τις λίστες κυρώσεων. Οι αναφερόμενοι στις Λίστες Κυρώσεων του ISIL (Da’esh) και της Al-Qaida μπορούν να απευθυνθούν στο γραφείο του Συνηγόρου (Office of the Ombudsperson).

Τέλος, κατά τη διενέργεια των στρατιωτικών δράσεων του Συμβουλίου Ασφαλείας, προτείνεται η αποστολή εξειδικευμένου προσωπικού, ικανού να εντοπίσει και να αποσοβήσει πιθανούς κινδύνους για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Αξίζει δε να επισημανθεί ότι, από τις 27 υπάρχουσες ειρηνευτικές αποστολές το 2016, οι 15 είχαν αρμοδιότητες σχετικές με ανθρώπινα δικαιώματα – γεγονός ενδεικτικό της συνεχώς εξελισσόμενης σχέσης του Συμβουλίου Ασφαλείας με την προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου.

Επίλογος

«Αποφασισμένοι… Να διακηρύξουν και πάλι την πίστη [τους] στα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα, στην αξιοπρέπεια και στην αξία του ανθρώπου» δηλώνουν οι λαοί των Ηνωμένων Εθνών στο προοίμιο του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ. Και πράγματι, μέσα από την ιστορία και την πρακτική του, ο ΟΗΕ ήγαγε την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο κέντρο των διεθνών σχέσεων. Το Συμβούλιο Ασφαλείας, ως θεματοφύλακας της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας, έχει πολλαπλά σημεία επαφής με τα δικαιώματα, πότε σύμπτωσης, πότε διάστασης. Άλλοτε σχέση μακρινή, με την απεμπόληση κάθε αναφοράς στον όρο «ανθρώπινα δικαιώματα», άλλοτε άμεση, με τα δικαιώματα των παιδιών, των πολιτών και τη σεξουαλική βία να αποτελούν θέματα της ατζέντας του, η σχέση του Συμβουλίου Ασφαλείας με τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι σίγουρα μία σχέση διαλογική. Δοκιμαζόμενη από τις σύγχρονες κρίσεις, θα αποβεί η σχέση αυτή αμφιδρόμως καταστροφική ή δημιουργική, μιας νέας οιονεί «συνταγματικής» διεθνούς τάξης, με επίκεντρο την κατοχύρωση των δικαιωμάτων του ανθρώπου;

Πηγές:

  1. Ρούκουνας, Ε. (2011).Δημόσιο Διεθνές Δίκαιο. 2nd ed. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη.
  2. Un.org. (n.d.) Καταστατικός Χάρτης ΟΗΕ. [online] Available at: http://www.unric.org/el/index.php?option=com_content&view=article&id=14 [Accessed 17 Jun. 2017].
  3. Eur-lex.europa.eu. (2017). Yassin Abdullah Kadi et Al Barakaat International Foundation κατά Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ενώσεως και Επιτροπής των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. [online] Available at: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/HTML/?uri=CELEX:62005CJ0402&from=EN [Accessed 17 Jun. 2017].
  4. Un.org. (2006). Focal Point for De-listing | United Nations Security Council Subsidiary Organs. [online] Available at: https://www.un.org/sc/suborg/en/sanctions/delisting [Accessed 17 Jun. 2017].
  5. Un.org. (n.d.) Functions and Powers of the United Nations Security Council. [online] Available at: http://www.un.org/en/sc/about/functions.shtml [Accessed 17 Jun. 2017].
  6. Grand Chamber. (2016). Case of Al-Dulimi and Montana Management Inc. v. Switzerland [online] Available at: http://hudoc.echr.coe.int/eng#{«fulltext»:[«Al-Dulimi and Montana Management Inc. v. Switzerland»],»documentcollectionid2″:[«GRANDCHAMBER»,»CHAMBER»],»itemid»:[«001-164515»]} [Accessed 17 Jun. 2017].
  7. Securitycouncilreport.org. (2016).Human Rights and the Security Council – An Evolving Role. [online] Available at: http://www.securitycouncilreport.org/special-research-report/human-rights-and-the-security-council—an-evolving-role.php [Accessed 17 Jun. 2017].
  8. Un.org. (2017).Security Council Must Take Human Rights into Account in All Deliberations, Secretary-General Stresses during Thematic Debate | Meetings Coverage and Press Releases. [online] Available at: https://www.un.org/press/en/2017/sc12797.doc.htm [Accessed 17 Jun. 2017].
  9. Peters, A. (2016).The New Arbitrariness and Competing Constitutionalisms: Remarks on ECtHR Grand Chamber Al-Dulimi. [online] EJIL: Talk!. Available at: https://www.ejiltalk.org/the-new-arbitrariness-and-competing-constitutionalisms-remarks-on-ecthr-grand-chamber-al-dulimi/ [Accessed 17 Jun. 2017].

Tagged under:

Η Αντωνία- Ευαγγελία Χριστοπούλου είναι τελειόφοιτη φοιτήτρια της Νομικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντά της εντοπίζονται στους τομείς του δημοσίου, ευρωπαϊκού και διεθνούς δικαίου, καθώς και στην προστασία των ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων. Έχει συμμετάσχει σε προσομοιώσεις διεθνών και περιφερειακών οργανισμών, ενώ κατά το τρέχον εξάμηνο κάνει πρακτική άσκηση στην Εθνική Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Ηλεκτρονική Διεύθυνση: [email protected]

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest