Σφαγή της Σρεμπρένιτσα: η μνήμη των προσώπων, η δύναμη των προσωπείων

Η τραγωδία της Srebrenica θα μας στοιχειώνει για πάντα. Οι ευθύνες μας είναι τεράστιες“. Κόφι Ανάν, τ. Γεν. Γραμματέας ΟΗΕ

 

Εισαγωγή:

Ο κοινωνιολόγος Stanley Cohen (2001:6-9) προσεγγίζει την «κουλτούρα της άρνησης» ως ένα κοινωνικό φαινόμενο, και αναλύει την μετατροπή του από ατομική σε συλλογική επιλογή. Κατ’ αυτόν τον τρόπο η άρνηση ενσωματώνεται στον ιδεολογικό ιστό του κράτους, και αποκαλύπτει την ύπαρξη μιας σιωπηρής κατανόησης της πραγματικότητας, θεμελιωμένη στην έλλειψη αντίδρασης απέναντι σε κοινωνικά ερεθίσματα. Αυτό το φαινόμενο είναι αρκετά χαρακτηριστικό σε περιόδους πολέμου, όπου η ένταση των γεγονότων οδηγεί τους πολίτες στην παραίτησή τους από τη δημόσια σφαίρα. Έτσι, εν καιρώ πολέμου, οι κοινωνίες σε κόπωση επιλέγουν «να μην γνωρίζουν». (Fridman “’It was like fighting a war with our own people’: anti-war activism in Serbia during the 1990s”, 2011: 508)

 

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι αυτό της σφαγής της Srebrenica, η οποία θεωρήθηκε το μαζικότερο έγκλημα εξόντωσης στην μεταπολεμική Ευρώπη. Ωστόσο, αν κρίνουμε αφενός από την αντιμετώπιση της διεθνούς κοινότητας, και αφετέρου από τη στάση των συμβαλλόμενων μερών, η κουλτούρα της άρνησης βρίσκει πλήρη έκφραση στη σφαγή της Srebrenica, μια σφαγή που πολλοί θα ήθελαν να ξεχάσουν,  ή απλά προτιμούν “να μην γνωρίζουν”.

Τα Βαλκάνια τη δεκαετία του ’90: Ο θάνατος του Tito και η πολιτική αλλαγή

Εικονιζόμενος: Josip Broz Tito

Για περισσότερο από τρεις δεκαετίες, η πολιτική εξουσία της Γιουγκοσλαβικής Ομοσπονδίας ήταν στα χέρια του Tito. Αρχικά, ο ίδιος προχώρησε σε διχοτόμηση της χώρας σε έξι διακριτές Σοσιαλιστικές Δημοκρατίες (Σερβία, Κροατία, Σλοβενία, Μαυροβούνιο, Βοσνία και ΠΓΔΠ), μη λαμβάνοντας υπόψιν την υπάρχουσα εθνοτική κατανομή. Κατ’ αυτό τον τρόπο διαμορφώθηκε μια πολωτική κατάσταση διότι, βάσει αυτού του διαχωρισμού, πολλοί Σέρβοι έμειναν εκτός Σερβίας. Μάλιστα, υπήρχε η πεποίθηση πως το αυταρχικό μοναρχικό καθεστώς που κυβερνούσε, άρχισε να επιβάλει τη σερβική κυριαρχία στις υπόλοιπες εθνότητες από τις οποίες αποτελούταν η Γιουγκοσλαβία (Young, 2002:465). Με τον θάνατο του Tito (4 Μαΐου 1980) άρχισε να επικρατεί ένα κλίμα συγκρουσιακής σχέσης μεταξύ των δημοκρατιών της Ομοσπονδίας, επιτρέποντας στους Σέρβους σταδιακά μεγαλύτερη ευχέρεια κινήσεων, η οποία και ενίσχυε την συνεχή τους αντιπαράθεση.

Εικονιζόμενος: Slobodan Milosevic

Το 1987, παράλληλα με την εθνικιστική έξαρση που προκάλεσε ο θάνατος του Tito στις δημοκρατίες, εκλέχθηκε νέος ηγέτης της Σέρβικης σοσιαλιστικής πτέρυγας ο Slobodan Milosevic, ο οποίος ήταν θεμελιώδης εκφραστής του Σερβικού εθνικισμού. Ο ίδιος οραματιζόταν μία Γιουγκοσλαβία στην οποία θα κυριαρχούσε το σέρβικο στοιχείο, και αυτή του η πεποίθηση, σε συνδυασμό με την τροποποίηση του Συντάγματος που ουσιαστικά καταργούσε το καθεστώς αυτονομίας των περιοχών του Κοσόβου και Βοΐβοντίνας, συνέτεινε στην ανάφλεξη των Βαλκανίων. Υπό αυτές τις συνθήκες, το 1992 η Βοσνία Ερζεγοβίνη κηρύσσει την ανεξαρτησία της ως συνέπεια των εθνικιστικών εντάσεων στο εσωτερικό της, και ακολουθώντας το παράδειγμα της Σλοβενίας, η οποία είχε ανακηρύξει την ανεξαρτησία της από την Ομοσπονδία λίγο νωρίτερα. Επρόκειτο για μια χώρα που αποτελούνταν από ένα κράμα εθνοτήτων, Βόσνιων-Μουσουλμάνων, Σέρβων και Κροάτων, των οποίων οι διαφορές καθίσταντο αγεφύρωτες κατά τη διάρκεια του εμφυλίου. Συγκεκριμένα, η σύγκρουση με το σέρβικο στοιχείο της Βοσνιακής δημοκρατίας ήταν σφοδρή, κάτι που αποδεικνύεται ευθαρσώς μέσω της ισχυρής επίθεσης που εξαπέλυσε ο Σερβoβοσνιακός στρατός εναντίον της μουσουλμανικής Βοσνιακής μειονότητας καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου.

Βοσνία Ερζεγοβίνη: η περίπτωση της Σρεμπρένιτσα

Στο πλαίσιο αυτό, τον Απρίλιο του 1992, ο Σερβοβόσνιος στρατός, με τη βοήθεια των παραστρατιωτικών ομάδων της Σερβίας (π.χ “Τίγρεις” του Αρκάν), υπό τον στρατηγό Ratko Mladic και τον ηγέτη των Σέρβων της Βοσνίας Radovan Karadžić, εξαπέλυσαν πυρά εναντίον της μουσουλμανικής Βοσνιακής μειονότητας, ξεκινώντας μια αποστολή “εθνοκάθαρσης”. Κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου της Βοσνίας, έλαβε χώρα η μεγαλύτερη σφαγή της Ευρώπης μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, αφήνοντας πίσω της χιλιάδες νεκρούς. Με την πτώση της Srebrenica σχεδόν ολοκληρώνεται η “εθνοκάθαρση” της Ανατολικής Βοσνίας. Μετά από μια σειρά διαπραγματεύσεων επιτυγχάνεται η λήξη του πολέμου με την Συνθήκη Ντέιτον, βάσει της οποίας εδραιώνεται μια ενιαία, πολυεθνική χώρα, αποτελούμενη από δύο αυτόνομες οντότητες (μια Ομοσπονδία Βοσνιοκροατών αποκαλούμενη Ομοσπονδία της Β. Ε., και μία Σερβοβοσνιακή αποκαλούμενη Ομοσπονδία της Srpska). Βάσει των παραπάνω εξελίξεων, τα συμβαλλόμενα μέρη δεσμεύτηκαν να συνεργάζονται με τους διεθνείς οργανισμούς για επίτευξη ειρηνευτικών στόχων, και να αντιδρούν σε οποιαδήποτε παραβίαση του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου. Την επομένη της υπογραφής της Συνθήκης, βάσει της απόφασης 1031 του ΟΗΕ, το ΝΑΤΟ πλέον είχε την εξουσιοδότηση να αναλάβει τις στρατιωτικές πτυχές της Συμφωνίας.

Οι θηριωδίες που διαπράχθηκαν στην περιοχή της Srebrenica συνιστούν εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, όπως ορίζεται στις δίκες της Νυνεμβέργης και στα πλαίσια του εθιμικού διεθνούς δικαίου (Memorandum of Law: Elements of the International Crime of “Crimes Against Humanity” Applied in the former Yugoslavia, War Crimes in Bosnia and Herzegovina, Volume IΙΙ). Ωστόσο, όλες αυτές οι εξελίξεις οδηγούν στη διαμόρφωση μιας έντονης παραδοξολογίας, αν αναλογιστεί κανείς ότι η σφαγή της Srebrenica διαπράχθηκε απρόσκοπτα – στοιχείο που έρχεται σε πλήρη αντιπαράθεση με τον χαρακτηρισμό που της είχε αποδοθεί στην διάρκεια του πολέμου, ως “ζώνη ασφαλείας” υπό την προστασία των Ηνωμένων Εθνών.

Srebrenica: μια ζώνη υπό την προστασία των “προσωπείων”

Έκθεμα που φιλοξενείται στην γκαλερί της Βοσνίας Ερζεγοβίνης για τη διαφύλαξη της μνήμης της Σρεμπρένιτσα

Η περιοχή της Srebrenica είναι μια κωμόπολη της Ανατολικής Βοσνίας, η οποία κηρύχθηκε ασφαλής περιοχή με απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας στις 6 Απριλίου του 1993 (Chapter VII of the UN Charter, UN Security Council passes Resolution
819), όταν η δράση των Σερβοβοσνιακών παραστρατιωτικών οργανώσεων άρχισε να γίνεται ανεξέλεγκτη, οδηγώντας σε θάνατο πολίτες της μουσουλμανικής ανατολικής πτέρυγας, και αναγκάζοντας πολλούς να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους. Βάσει αυτών των εξελίξεων, η Ολλανδική κυβέρνηση αποφάσισε να αποστείλει στρατεύματα στα πλαίσια της ειρηνευτικής αποστολής των Ηνωμένων Εθνών UNPROFOR (The United Nations Protection
Force). Έτσι, στάλθηκαν 700 στρατιώτες στην περιοχή της Srebrenica, στην οποία χιλιάδες μουσουλμάνοι αναζητούσαν καταφύγιο υπό τις νέες συνθήκες απέλασης που είχαν διαμορφωθεί.

Σύμφωνα με τον τότε Ολλανδό Υπουργό Άμυνας, Relus ter Beek, η συμβολή των στρατευμάτων συνίστατο κυρίως στην παροχή ανθρωπιστικού υλικού – επιχείρημα που θεμελιώνεται στην άποψη ότι οι στρατιώτες ήταν ελαφρά οπλισμένοι. Με την απόφαση 770 (στις 13 Σεπτεμβρίου του 1992) η UNPROFOR [σ.σ: η Δύναμη Προστασίας του ΟΗΕ] εξουσιοδοτείται να παρέχει ανθρωπιστική βοήθεια, ακόμη και αν αυτό συνεπάγεται χρήση στρατιωτικών ενεργειώνΟι Ολλανδοί στρατιώτες της UNPROFOR  και ο επικεφαλής τους, Thom Karremans, ζητούσαν απεγνωσμένα αεροπορική υποστήριξη των Ηνωμένων Εθνών, η οποία δεν τους δόθηκε ποτέ. Βάσει των παραπάνω εξελίξεων, και μετά την πτώση της Srebrenica, οι Ολλανδοί στρατιώτες παρέδωσαν στις δυνάμεις του Mladic τους Σερβοβόσνιους Μουσουλμάνους που αναζήτησαν καταφύγιο στην στρατιωτική βάση στο Potocari, ενώ αρνήθηκαν σε πολλούς μουσουλμάνους την είσοδό τους στο στρατόπεδο. Κατ’ αυτό τον τρόπο, πολλοί αναγκάστηκαν να αναζητήσουν ασφάλεια στα γύρω δάση – ωστόσο λίγοι κατάφεραν να βρουν καταφύγιο, καθώς οι περισσότεροι συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν στη Srebrenica.

Όλα τα παραπάνω ενδυναμώνουν την αντίληψη περί ανικανότητας ή συνειδητής αδιαφορίας της διεθνούς κοινότητας να παρέμβει αποτελεσματικά στη σύγκρουση, προστατεύοντας τον άμαχο πληθυσμό, όπως και υπαινίχθηκε.

Σερβοβοσνιακός στρατός: σπέρνοντας τον θάνατο

Ο Σερβοβόσνιος στρατός, δίχως καμία δυσκολία, παραβίασε τη ζώνη ασφαλείας. (Ιούλιος του 1995). Η διαταγή από τον Radovan Karadžić ήταν σαφής: «καταλάβετε άμεσα την Srebrenica με κάθε κόστος, και εξαφανίστε από το έδαφος της όλους τους Βόσνιους Μουσουλμάνους». Κατά τη διάρκεια των ημερών πριν τη σφαγή (6 Ιουλίου), περίπου 20.000-25.000 Βόσνιοι Μουσουλμάνοι συγκεντρώθηκαν μέσα και γύρω από το σύμπλεγμα εγκαταστάσεων της προστατευόμενης ζώνης του ΟΗΕ, ενώ ελεύθεροι σκοπευτές, υπό τον στρατηγό Ratko Mladic, πυροβολούσαν ανεξέλεγκτα προς το πλήθος.

Συγκεκριμένα, την ημέρα της σφαγής οι άνδρες δολοφονήθηκαν εν ψυχρώ (14 – 75 ετών), και οι γυναίκες οδηγήθηκαν σε στρατόπεδο κράτησης μέχρι να καταλήξουν, ενώ πολλές έπεσαν θύματα βιασμού από τους στρατιώτες. Όλη αυτή η δράση πραγματοποιήθηκε με στρατιωτική αποτελεσματικότητα. Από τις 12 μέχρι τις 22 Ιουλίου περίπου 8.000 άνθρωποι βρήκαν τραγικό θάνατο σε μια σειρά από μαζικές εκτελέσεις. Τα νεκρά τους σώματα θάφτηκαν σε ομαδικούς τάφους, και τα οποία, βάσει μαρτυριών, μετακινήθηκαν στα πλαίσια μυστικής αποστολής τον Σεπτέμβρη του 1995 σε μικρότερους τάφους, απομακρυσμένων τοποθεσιών. Στις δίκες που επακολούθησαν, χρόνια αργότερα, Σερβοβόσνιοι στρατιώτες αρνήθηκαν να δεχθούν ότι η ύπαρξη μαζικών ταφών συνδέεται άρρηκτα με τη δράση στρατιωτικών επιχειρήσεων στην περιοχή, ωστόσο η αδυναμία τους να εξηγήσουν τις προσπάθειες συγκάλυψης της αλήθειας γύρω από τη μετακίνηση των μαζικών ταφών κινεί την υποψία γύρω από το ζήτημα.

Η διεθνής αποτίμηση: η απόφαση περί γενοκτονίας

Στις 26 Φεβρουαρίου 2007, το Ποινικό Δικαστήριο για την πρώην Γιουγκοσλαβία (International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia, ICTY) και το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο (ΔΠΔΓ) εξέδωσαν απόφαση σχετικά με την υπόθεση της Βοσνίας Ερζεγοβίνης, χαρακτηρίζοντας τα γεγονότα στη Srebrenica ως γενοκτονία. Επιπλέον, βάσει της απόφασης, η σφαγή συνιστά γενοκτονία, ωστόσο δεν μπορεί να αποδοθεί στα εναγόμενα κρατικά όργανα της πρώην Γιουγκοσλαβίας.Τον Απρίλιο του 1993 το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών καταδίκασε τη χρήση παραστρατιωτικής βίας από την μεριά των Σερβοβοσνίων, και τις πρακτικές “εθνοκάθαρσης” που ακολούθησαν (United Nations Security Council Resolution 819, adopted on 16 April 1993). 

Η στάση της Σερβίας στη χρήση του όρου “γενοκτονία”

Σε αυτό το σημείο κρίνεται σκόπιμο να διερευνηθεί αν η Σερβία αποδέχεται τον όρο “γενοκτονία” όταν αυτή αναφέρεται στη σφαγή που διενεργήθηκε στην περιοχή της Srebrenica, και εν γένει η στάση που προβάλει απέναντι στο ζήτημα. Συγκεκριμένα, οι απόψεις είναι συχνά αποκλίνουσες, ενώ η πλειονότητα τίθεται πιο θετικά διακείμενη στην αναγνώριση της σφαγής ως ένα “έγκλημα”, αρνούμενη την χρήση του όρου “γενοκτονία”. Σύμφωνα με τον Nenad Canak (leader of the League of Vojvodina Social Democrats, LSV) “η σφαγή της Srebrenica είναι μία τραγωδία, και μία ισχυρή απόδειξη για την οποία η Σερβία θα έπρεπε να ντρέπεται. Γι’ αυτό τον λόγο οφείλουμε να την αποκαλούμε αυτό που ακριβώς είναι – δηλαδή, γενοκτονία“. Το δικαστήριο έκρινε, επιπλέον, ότι η Σερβία, ως μόνη διάδοχος της πρώην Γιουγκοσλαβίας μετά την αποχώρηση του Μαυροβουνίου από την ομοσπονδία, ήταν αυτή που παραβίασε το διεθνές δίκαιο, καθώς δεν έλαβε κανένα ανασταλτικό μέτρο για να εμποδίσει τη γενοκτονία.

Από την άλλη, οι σερβικές αρχές αρνήθηκαν να δεχθούν την συλλογική ευθύνη του σερβικού πληθυσμού, υποστηρίζοντας πως η δράση ορισμένων ατόμων δεν μπορεί να αμαυρώνει την αξία ενός ολόκληρου έθνους. Σύμφωνα με δημοσκόπηση που διενεργήθηκε στο πλαίσιο της τοπικής βοσνιακής εφημερίδας λίγες μέρες μετά την απόφαση του δικαστηρίου, κανένα από τα πολιτικά πρόσωπα δεν αρνήθηκε ότι η σφαγή που διαπράχθηκε στην Srebrenica ξεφεύγει από τα στενά πλαίσια της γενοκτονίας. (Press article published in a Bosnian newspaper, Dnevni Avaz, March 15, 2007). Επιπλέον, το ευρωπαϊκό κοινοβούλιο τον Ιανουάριο του 2009 υιοθέτησε ένα ψήφισμα για τη Srebrenica, καλώντας τις χώρες να ενδυναμώσουν αυτή την προσπάθεια, προκειμένου να καθιερωθεί η 11η Ιουλίου ως ημέρα μνήμης των θυμάτων της σφαγής. Πιο συγκεκριμένα, από τις πρώην σοσιαλιστικές δημοκρατίες, υιοθετήθηκε από τη Σλοβενία και την Κροατία – ωστόσο η Βοσνία αρνήθηκε να οδηγηθεί σε συμβιβασμό, καθώς υποστηρίχθηκε ότι το αίτημα δεν λαμβάνει υπόψιν τους Σερβοβόσνιους που έπεσαν θύματα του πολέμου σε σερβικό έδαφος. Συνεπώς, για την σερβική πολιτική ηγεσία της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, μια τέτοια εξέλιξη θα ήταν καταστροφική, μιας και θα διαμορφωνόταν η πεποίθηση ότι η Δημοκρατία της Srpska ήταν θεμελιωμένη πάνω σε μια γενοκτονία.

Βάσει των παραπάνω, κρίνεται σκόπιμο να αναλογιστούμε ότι οι σερβικές αρχές όχι μόνο δεν αναγνωρίζουν ότι το ζήτημα της Srebrenica πρόκειται περί γενοκτονίας, αλλά υιοθετούν μια στάση που τροφοδοτεί έναν φαύλο κύκλο αποποίησης ευθυνών.

Επίσημοι χειρισμοί του ζητήματος των αγνοουμένων: διασώζοντας τη συλλογική μνήμη

Το 2005 το Ινστιτούτο Αγνοουμένων της Βοσνίας Ερζεγοβίνης (Missing Persons Institute of Bosnia and Herzegovina, MPI) συνιδρύθηκε από το Υπουργικό
Συμβούλιο της χώρας και τη Διεθνή Επιτροπή για τους Αγνοούμενους. Από τα σημαντικότερα έργα του Ινστιτούτου είναι η ίδρυση ενός ενοποιημένου αρχείου αγνοουμένων στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη. Επιπλέον, έγινε μια συντονισμένη προσπάθεια άσκησης πίεσης για τη δημιουργία του “Περί Αγνοουμένων Νόμου”. Αυτός ο νόμος τέθηκε σε ισχύ το Νοέμβριο του 2004 (αλλά δεν έχει ακόμα εφαρμοστεί πλήρως) και “ορίζει τις αρχές για τη βελτίωση της διαδικασίας εντοπισμού των αγνοουμένων, και της μεθόδου διαχείρισης των κεντρικών αρχείων.(Bosnia-Herzegovina Law on Missing Persons, 2004). Αυτή η προσπάθεια ενδυναμώθηκε από τη Διεθνή Επιτροπή για τους Αγνοούμενους (The ICMP), η οποία στόχευε στη στήριξη του Ειρηνευτικού Συμφώνου του Ντέιτον στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη. Συγκεκριμένα, συνδυάζοντας το DNA του αίματος με αυτό των οστών, κατόρθωσε να ταυτοποιήσει 15.955 αγνοουμένους από τις συγκρούσεις, των οποίων οι σωροί είχαν ανευρεθεί σε ομαδικούς τάφους» (ICMP, 2008).

Απόρροια των εν λόγω προσπαθειών είναι «η ευθύνη μνήμης» από πλευράς του κράτους, λάμβάνοντας προφυλάξεις ενάντια στις στρεβλώσεις της ιστορίας, διότι η ιστορία της καταπίεσης ενός λαού είναι μέρος της εθνικής κληρονομιάς του, και ως
τέτοια θα πρέπει να διατηρηθεί.

Απονομή Δικαιοσύνης στην περίπτωση Μιλόσεβιτς: υπαίτιοι, αθώοι και αποποίηση ευθυνών

Την 1η Απριλίου 2001 ο Slobodan Milošević συλλαμβάνεται από τις σερβικές αρχές για κατάχρηση εξουσίας και διαφθορά. Πιο συγκεκριμένα, ο Milošević κατηγορήθηκε για συμμετοχή στη βίαιη απομάκρυνση των Βοσνίων Μουσουλμάνων από τις περιοχές της Βοσνίας. Προς επίρρωση των παραπάνω, από τον Μάρτιο του 1992 μέχρι το 1995, ο Milošević συμμετείχε στη διάπραξη εκτεταμένων φόνων, θεμελιωμένων στην κράτηση των Βοσνίων Μουσουλμάνων σε στρατόπεδα συγκέντρωσης κάτω από άθλιες συνθήκες. Έτσι, κατηγορήθηκε για εκ προ μελέτης δολοφονία χιλιάδων αμάχων στα στρατόπεδα συγκέντρωσης εντός της Βοσνίας, με σκοπό την εξάλειψη θρησκευτικής ομάδας (άρθρο 4 και 5 καταστατικού Χάρτη), και για εκ προθέσεως ανθρωποκτονία σε βάρος μη Σέρβων.

Αν και η σφαγή της Srebrenica έχει χαρακτηριστεί ως το μαζικότερο έγκλημα που διαπράχθηκε μεταπολεμικά στην Ευρώπη, παρατηρούμε ότι πολλοί αρνούνται να την αναγνωρίσουν. Αυτή η εξέλιξη απορρέει από την ισχυρή σύνδεση μεταξύ της ιδεολογίας που οδήγησε στα εγκλήματα του παρελθόντος και της σημερινής πραγματικότητας. Η άρνηση και, εν γένει, η ελαχιστοποίηση της σημασίας των εγκλημάτων που διαπράχθηκαν στη Srebrenica είναι η πιο ισχυρή απόδειξη της διαιώνισης αυτών των ηθικών και πολιτισμικών προτύπων που δημιούργησαν και δικαιολόγησαν τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν στο όνομα του έθνους. Συνεπώς, κρίνεται σκόπιμο να δημιουργηθούν οι κατάλληλες προϋποθέσεις προκειμένου να διασωθεί η συλλογική μνήμη, και να οικοδομηθεί μια νέα πραγματικότητα, στην οποία το έγκλημα που διαπράχθηκε στη Srebrenica θα αντιμετωπίζεται ως πράξη συλλογικής ηθικής ευθύνης, και όχι μεμονωμένων δρώντων.

Πηγές : 

  1. Research Unit International Center for Transitional Justice. (2009).Transitional Justice and DDR: The Case of Bosnia and Herzegovina. https://www.ictj.org/sites/default/files/ICTJ-DDR-Bosnia-CaseStudy-2009-English.pdf
  2. David Rohde. (2015). It never happened: How to deny genocide in the face of science.http://blogs.reuters.com/great-debate/2015/07/17/it-never-happened-how-to-deny-genocide-in-the-face-of-science/
  3. Center for Security Studies. Π(2018). Buying Remorse for Srebrenica. http://www.css.ethz.ch/en/services/digital-library/articles/article.html/112252/pdf
  4. Security Council Resolutions. (1993). http://www.un.org/Docs/scres/1993/scres93.htm
  5. Jovan Matic. (2015). 20 years on Serbs refuse to call Srebrenica ‘genocide’.http://www.digitaljournal.com/news/world/20-years-on-serbs-refuse-to-call-srebrenica-genocide/article/437798
  6.  Ronald A. Simkins.(2007).Lessons From Srebrenica.http://moses.creighton.edu/JRs/2007/2007-8.pdf
  7. Combat Studies Institute Press.(x.x). Armed Peacekeepers in Bosnia. http://www.armyupress.army.mil/Portals/7/combat-studies-institute/csi-books/baumann_bosnia.pdf
  8. Innovations Report. (2008). Institute for Missing Persons gives hope for peace in the Balkans. http://www.innovations-report.com//html/reports/social-sciences/institute-missing-persons-hope-peace-balkans-123345.html
  9.  Remembering Srebrenica. (2016). Remembering Srembrenica: Honouring a Lost Generation.https://issuu.com/rememberingsrebrenica/docs/rsi_a5_book_web_01
  10. Remembering Srebrenica. (2014). The Srebrenica Genocide. http://www.srebrenica.org.uk/what-happened/srebrenica-genocide/introduction-srebrenica/
  11. Arthur Chapman. (x.x).Τι Aκριβώς Εννοούμε όταν
    Αναφερόμαστε σε Αγνοουμένους;
    Εμπειρίες και Αντιδράσεις ανά τον Κόσμο. http://www.ahdr.info/ckfinder/userfiles/files/GREEK-Thinking%20Historically%20about%20Missing%20Persons-Section%203(1).pdf
  12. Remembering Srebrenica. (2017). Breaking the Silence: Gender and Genocide. https://issuu.com/rememberingsrebrenica/docs/a5_web_2017_2
  13. Human Right’s Watch. (1995).The Fall of Srebrenica and the Failure of UN Peacekeeping Bosnia and Herzegovina. https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/bosnia1095web.pdf
  14. Institute for the Research of Genocide. (x.x). SREBRENICA GENOCIDE – FACTS & SUMMARY. http://instituteforgenocide.org/en/wp-content/uploads/2011/12/2-SREBRENICA-GENOCIDE-FACTS-SUMMARY-June-15-2015-2.pdf

Tagged under:

Είναι προπτυχιακή φοιτήτρια του τμήματος Πολιτικών Επιστημών στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και μέλος της ακαδημαϊκής ομάδας "Συναντήσεις Πολιτικής, Ιστορίας και Φιλοσοφίας". Στην Power Politics αρθρογραφεί για ζητήματα που αφορούν τα Βαλκάνία. [email protected]

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest