Σχέδιο Marshall: λόγοι αρωγής της Ευρώπης και προσδοκίες

Το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου βρίσκει και νικητές και ηττημένους οικονομικά εξαθλιωμένους, και με τεράστιες ανθρώπινες απώλειες. Οι χώρες, σε όποιο στρατόπεδο και αν βρισκόντουσαν, διανύουν μία από τις πιο δύσκολες εποχές της ιστορίας τους. Ο αριθμός των νεκρών και των τραυματιών είναι τεράστιος, ενώ οι οικονομίες των περισσοτέρων έχουν καταρρεύσει, αφού επένδυσαν μεγάλα ποσά στις στρατιωτικές επιχειρήσεις. Επίσης, μεγάλο ποσοστό των παραγωγικών ηλικιών έχει χαθεί ή τραυματιστεί στον πόλεμο, και οι υποδομές έχουν καταστραφεί ή έχουν αφεθεί να ρημάζουν. Λύση σε αυτή την κατάσταση δίνει μία από τις ελάχιστες όρθιες μετά τον πόλεμο χώρες, οι ΗΠΑ, μέσω του σχεδίου Marshall και της οικονομικής βοήθειας που αυτό εξασφάλιζε για τρίτες χώρες.

Το σχέδιο -ευρέως γνωστό ως Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Ανάκαμψης (ERP)- αποτελεί έμπνευση του Αμερικανού Υπουργού Εξωτερικών, George Marshall, ο οποίος το εξέθεσε σε ομιλία του στο πανεπιστήμιο του Harvard, στις 5 Ιουνίου 1947. Σκοπός του σχεδίου αποτελούσε η χρηματική βοήθεια στην Ευρώπη για την ανάκαμψή της μετά τον πόλεμο. Η βοήθεια δόθηκε σε 17 ευρωπαϊκά κράτη με διαλυμένες οικονομίες, και η συνολική χρηματική απολαβή ανήλθε γύρω στα 13,3 δις δολάρια.

Φωτογραφία από την ανακοίνωση του σχεδίου στο πανεπιστήμιο του Harvard

Τα χρήματα αυτά ξεκίνησαν ως αναγκαία κεφάλαια, τα οποία εκταμιεύτηκαν μόλις το σχέδιο μπήκε σε εφαρμογή, τον Απρίλιο του 1948, ως υλικά αγαθά για τις πρώτες ανάγκες, αλλά και ως στρατιωτική βοήθεια σε Ελλάδα και Τουρκία – χώρες που απειλούνταν ακόμα από τον κομουνισμό. Συνέχεια είχε η αγορά τροφίμων, καυσίμων και μηχανημάτων, με σκοπό τη σταδιακή ανασυγκρότηση των κρατικών οικονομιών, με παράλληλες επενδύσεις στις βιομηχανίες.

Τα αποτελέσματα της βοήθειας έγιναν γρήγορα αντιληπτά. Την περίοδο 1948 με 1952, η Γηραιά Ήπειρος γνώρισε την ταχύτερη οικονομική ανάπτυξη στην ιστορία της, και πολύ γρήγορα κατάφερε να ξαναβγεί στις αγορές. Το βιοτικό επίπεδο σκαρφάλωσε σε πολύ υψηλά επίπεδα -εάν συνυπολογίσει κανείς και την ιστορική περίοδο-, ενώ οι στεγαστικές επενδύσεις είχαν ολοκληρωθεί με επιτυχία, και κάθε σπίτι είχε επαρκή τρόφιμα στο οικογενειακό τραπέζι. Παράλληλα, αναπτύχθηκε και ο τομέας της σύγχρονης τεχνολογίας, με την τεχνολογία ανάπτυξης πόρων να ακολουθεί. Τη μεγαλύτερη έκπληξη αποτέλεσε ο βαθμός εξέλιξης της Γερμανίας -τόσο επειδή άνηκε στις ηττημένες χώρες, όσο και επειδή ήταν από τις πιο κατεστραμμένες οικονομίες-, καθώς σε αυτήν επενδύθηκαν τα περισσότερα χρήματα, με την προοπτική να αποτελέσει την καρδιά στην ανασυγκρότηση της ηπείρου, ως η χώρα με τα μεγαλύτερα αποθέματα άνθρακα και χάλυβα. Στο ίδιο πλαίσιο ιδρύθηκε και ο ΟΟΣΑ (Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης) το 1948, αλλά και η ΕΚΑΧ (Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα) το 1952. Τέλος, πραγματοποιήθηκε με μεγάλη επιτυχία η απελευθέρωση του εμπορίου, και η μείωση των δασμών μεταξύ ΗΠΑ και Ευρώπης.

Όπως γίνεται αντιληπτό, τα αποτελέσματα της βοήθειας ήταν ποικίλα και τεράστια. Η Ευρώπη στηρίχθηκε ξανά στα πόδια της, ενοποιήθηκε με πρωτόγνωρο μέχρι τότε τρόπο, και άρχισε να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην παγκόσμια σκηνή, χάρις στην αμερικανική βοήθεια. Αυτό που δεν είναι αντιληπτό, με μία πρώτη ματιά, είναι ο λόγος για τον οποίο η Αμερική δέχτηκε να χρηματοδοτήσει την οικονομική ανοικοδόμηση της Ευρώπης.

Επιμένοντας λίγο περισσότερο, παρατηρούνται τα εξής: Πρώτον, με το τέλος του πολέμου, η Αμερική χάνει την αγορά που τροφοδοτούσε με πολεμικά εφόδια -άρα και ένα σημαντικό ποσοστό του ΑΕΠ της-, οπότε η ανάγκη αντικατάστασης αυτής της αγοράς κατέστη ακόμα πιο επιτακτική. Σημαντικό ρόλο σε αυτό έπαιξε η προηγούμενη άσχημη εμπειρία των ΗΠΑ με την οικονομική κρίση που, είκοσι χρόνια νωρίτερα, κατέστρεψε τη χώρα και το New Deal. Δεύτερον, με το τέλος του πολέμου αρχίζουν και διαφαίνονται οι πολιτικές διαφορές με τη Σοβιετική Ένωση. Στο πλαίσιο αυτό, στόχο των ΗΠΑ αποτελεί πλέον ο περιορισμός της αντίπαλης ιδεολογίας, και η ανάδειξή τους σε υπερδύναμη με στρατιωτικό και οικονομικό γόητρο και, γενικά, η υπεροχή τους σε σχέση με όλες τις χώρες.

Ο ανταγωνισμός αυτός θα προκαλέσει μία από τις πιο γνωστές ιστορικές περιόδους, γνωστή ως “Ψυχρός Πόλεμος”. Η περίοδος αυτή διακρίνεται από τον έντονο ανταγωνισμό των ΗΠΑ με τη Σοβιετική Ένωση σε γεωπολιτικό, στρατιωτικό και οικονομικό επίπεδο, σχηματίζοντας μάλιστα και δύο διαφορετικά μπλοκ – το δυτικό υπό τις ΗΠΑ, και το ανατολικό υπό την Σοβιετική Ένωση. Η κύρια αιτία του ανταγωνισμού αυτού προέκυψε από τη διαφορά των δύο χωρών σε πολιτικό και ιδεολογικό επίπεδο, αφού -αν και σύμμαχοι- η Αμερική διακρινόταν από το δημοκρατικό της πολίτευμα και τον καπιταλισμό, ενώ η Σοβιετική Ένωση από τον μαρξισμό και τον σοσιαλισμό. Με το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όμως, καμία από τις δύο χώρες δεν είχε δυνάμεις για έναν καινούργιο πόλεμο, καθώς στόχος και των δύο ήταν η όσο το δυνατόν μεγαλύτερη επιρροή τους στις μικρότερες δυνάμεις, η υιοθέτηση των πιστεύω τους από αυτές και, τέλος, η εδραίωσή τους ως εγγυήτριες δυνάμεις.

Με βάση, επομένως, τη διαφορετική ιδεολογία -και αφού η ένοπλη σύγκρουση είχε απορριφθεί-, οι δυο χώρες επιδόθηκαν σε μία ανταγωνιστική κούρσα παροχής εξοπλισμού, στρατιωτικών δυνάμεων και τεχνολογίας. Ο ανταγωνισμός αυτός στάθηκε, μάλιστα, η αφορμή για την πρώτη εκτόξευση τεχνητού δορυφόρου, χωρίς να λησμονείται και η καινοτομία του Β΄ Π.Π., αυτή της ατομικής βόμβας, την οποία διέθεταν και οι δύο πλευρές.

Ζώνες επιρροής του Ψυχρου πολέμου

Σκοπό τους, λοιπόν, αποτελούσε η όσο το δυνατόν μεγαλύτερη υπεροχή της μίας χώρας έναντι της άλλης, και η καλύτερη προετοιμασία αυτής σε περίπτωση ένοπλης σύγκρουσης (Αμοιβαία Εξασφάλιση Καταστροφών). Και ενώ σε κάποιους τομείς ο ανταγωνισμός είχε ολοφάνερα αποτελέσματα και στόχους, σε κάποιους άλλους αυτό γινόταν αντιληπτό έμμεσα.

Αμέσως μετά τη λήξη του πολέμου και οι δύο -ηγέτιδες πλέον- δυνάμεις κινούνται προς τη σταθεροποίηση της κυριαρχίας τους, με πρώτη τη Σοβιετική Ένωση και τον αποκλεισμό του Δυτικού Βερολίνου το 1948. Την ίδια περίοδο ιδρύεται και ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών -ως οργανισμός ανταλλαγής απόψεων περί ειρήνης και πολέμου-, ο οποίος θεωρήθηκε ως προπαγανδιστικός οργανισμός από πλευράς Σοβιετικής Ένωσης, ενώ στη Νότια Ευρώπη είναι ξεκάθαρο πως οι ιδεολογίες των δυο χωρών ανταγωνίζονται με φόντο τον ελληνικό εμφύλιο.

Επομένως, μέσα από αυτήν τη ”διευκόλυνση” στην Ευρώπη, διαφαίνεται η ανάγκη των ΗΠΑ να βρουν αξιόπιστους και “υποχείριους” συνεταίρους, για να μπορούν να συνδιαλέγονται ελεύθερα και να αναπτύξουν το εμπόριό τους ενώ, παράλληλα, με τη χρηματοδότηση να εκδημοκρατίσουν τις χώρες, και να κερδίσουν πολιτική επιρροή σε αυτές. Απαίτηση, εξάλλου, του σχεδίου ήταν η απεμπλοκή από οποιοδήποτε στοιχείο ή ενέργεια που συσχετιζόταν με τον κομουνισμό και τις πεποιθήσεις του, καθώς και τις συνδιαλλαγές με την Σοβιετική Ένωση. Ως αντίμετρο αυτής της ρήτρας, οι ΗΠΑ έδωσαν τον πιλοτικό ρόλο της διαχείρισης των κεφαλαίων και του προγράμματος στις κυβερνήσεις κάθε χώρας. Με αυτόν τον τρόπο παρουσίαζαν ένα δημοκρατικό πρόσωπο, το οποίο σέβεται τις εσωτερικές εξουσίες των χωρών, και παράλληλα επιδεικνύει εμπιστοσύνη στους νέους εταίρους της, κάνοντας έτσι τις ευρωπαϊκές χώρες να έρθουν αυτές “στην αγκαλιά της μητέρας Αμερικής“. Εκ του αποτελέσματος, φαίνεται πως οι αρχικοί στόχοι της Αμερικής για επιρροή στην Ευρώπη, περιορισμό της Σοβιετικής Ένωσης στα πλαίσια του Ψυχρού Πολέμου, αλλά και διεύρυνση του εμπορίου της στέφθηκαν με επιτυχία.

 

Πηγές:

  1. Ongkowidjojo, G. (2017). Marshall Plan: Just a Financial Aid?. [online] Academia.edu. Available at: https://www.academia.edu/10372942/Marshall_Plan_Just_a_Financial_Aid [Accessed 11 Jun. 2017].
  2. Debora, G. (2013). Marshall Plan: Just a Financial Aid?. [online] Academia.edu. Available at: https://www.academia.edu/10372942/Marshall_Plan_Just_a_Financial_Aid [Accessed 11 Jun. 2017]. [Accessed 11 Jun. 2017].
  3. Marshallfoundation.org. (2017). History of the Marshall Plan – George C. Marshall. [online] Available at: http://marshallfoundation.org/marshall/the-marshall-plan/history-marshall-plan/ [Accessed 11 Jun. 2017].
  4. National Archives. (n.d). The Marshall Plan. [online] Available at: https://www.archives.gov/exhibits/featured-documents/marshall-plan [Accessed 11 Jun. 2017].
  5. cvce. (2016). The Marshall Plan and the establishment of the OEEC. [online] Available at: http://www.cvce.eu/obj/the_marshall_plan_and_the_establishment_of_the_oeec-en-7cbc25dd-0c8d-49b1-924c-53edb2a59248.html [Accessed 11 Jun. 2017].
  6. Ellwood, D. (2006). [online] The Marshall Plan: A strategy that worked. Available at: http://marshallfoundation.org/library/wp-content/uploads/sites/16/2014/05/The_Marshall_Plan_A_Strategy_that_Worked_000.pdf [Accessed 11 Jun. 2017].

Tagged under:

H Μαρία Ζεμπερίδου είναι απόφοιτη του τμήματος Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών. Ασχολείται με τις Διεθνείς και τις Διμερείς Σχέσεις των κρατών καθώς έχει συμμετέχει σε διάφορες Προσομοιώσεις Ηνωμένων Εθών στην Ελλάδα και το Εξωτερικό, ενώ από το 2015, εργάζεται ως ερευνήτρια στη Μονάδα Ερευνών Κοινής Γνώμης και Αγοράς του Πανεπιστημίου Μακεδονίας.

[email protected]

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest