Τίτλοι τέλους για το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο της Γιουγκοσλαβίας: Μια αμφισβητούμενη παρακαταθήκη

Έπειτα από αδιάκοπη προσήλωση στον αγώνα κατά της ατιμωρησίας, 24 χρόνια μετά την ίδρυσή του, το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για την Πρώην Γιουγκοσλαβία (ΔΠΔΓ) έκλεισε τις πόρτες του στο τέλος του 2017.

Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για την Πρώην Γιουγκοσλαβία (International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia, ICTY) ιδρύθηκε το 1993 με ομόφωνη απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, με σκοπό την αντιμετώπιση των εγκλημάτων κατά τη διάρκεια του πολέμου της δεκαετίας του 1990, την απονομή δικαιοσύνης και το τέλος της ασυδοσίας.

Κατά τη λειτουργία του, σε 10.800 δικασίμους, συγκεντρώθηκαν 4.650 μαρτυρίες σχετικά με υποθέσεις γενοκτονίας, εθνοκάθαρσης, μαζικών δολοφονιών και σεξουαλικής βίας, αρχειοθετήθηκαν 2.500 σελίδες αντιγράφων, ασκήθηκαν 161 κατηγορητήρια -με το μεγαλύτερο μέρος αυτών να στρέφεται κατά Σέρβων-, και καταδικάστηκαν συνολικά 90 άτομα – 19 από τους 161 αθωώθηκαν, και οι λοιποί πέθαναν ή αυτοκτόνησαν χωρίς να υπάρχει, όμως, περίπτωση φυγοδικίας. Το ΔΠΔΓ κατάφερε να φέρει στο εδώλιο τον Slobodan Milošević, τον Σερβο-βόσνιο ηγέτη Radovan Karadžić και τον αξιωματούχο Ratko Mladić. Αυτό σήμανε πως, παρά το οποιοδήποτε αξίωμα και παρά την οποιαδήποτε θέση που μπορεί να κατέχει κάποιος, αυτός θα αντιμετωπίζεται από τον νόμο ως ίσος έναντι των υπολοίπων, και θα κληθεί να εκτίσει την ποινή που του αρμόζει για τα αντίστοιχα εγκλήματα. Το ΔΠΔΓ στάθηκε το πρώτο δικαστήριο το οποίο καταδίωξε εγκληματίες πολέμου μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τις δίκες της Νυρεμβέργης και του Tokyo.

Η επιτακτική ανάγκη για το ΔΠΔΓ

Θρήνος για τη Srebrenica

Το 1990 η Γιουγκοσλαβία διασπάται σε έξι κρατίδια και δύο αυτόνομες επαρχίες, με μία ανάμεικτη μάζα εθνοτήτων -παραδοσιακά- να βαραίνει αυτό το κομμάτι των Βαλκανίων, λόγω της εκμετάλλευσής τους από πλείστους περιφερειακούς ηγέτες υπό τον μανδύα ενός άκρατου σωβινισμού. Εάν η Κροατία ήθελε την ανεξαρτησία της, πολλοί από τους Σέρβους κατοίκους της θα πολεμούσαν για να παραμείνουν σε ένα Μεγαλύτερο Σερβικό κράτος. Φυσικά και οι Κροάτες εθνικιστές -οι οποίοι ονειρεύονταν μία Μεγάλη Κροατία- θα διεκδικούσαν τμήματα της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης στα οποία κατοικούσαν Κροάτες, και ούτω καθεξής.

Όσο ο πόλεμος της Βοσνίας βρισκόταν σε εξέλιξη, οι εξωσυστημικοί και περιφερειακοί κρατικοί δρώντες δεν ήξεραν πώς θα έπρεπε να ανταποκριθούν, αφήνοντας έτσι πολύτιμο χρόνο να χαθεί μαζί με εκατοντάδες θύματα των συγκρούσεων. Κανένας δεν επιθυμούσε τη διάσπαση του κράτους αλλά, μέχρι τη συμφωνία του Dayton για την ειρήνη το 1995, κάτι έπρεπε να οριοθετήσει την καταστροφή, και η διεθνής κοινότητα δεν μπορούσε να παραμένει πια αμέτοχη. Παρά τις επιμέρους διαφωνίες, όλοι συμφώνησαν στην ίδρυση, το 1993, του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου για την Πρώην Γιουγκοσλαβία. Ο κύριος σκοπός αυτής της δράσης ήταν η προσπάθεια για ένα τέλος στην παραπάνω διαμάχη, ή έστω για μία καταγραφή των εγκλημάτων, για την επιβολή της δικαιοσύνης και για την καταδίκη των εγκληματιών. Ακόμη, όμως, και μετά την ίδρυσή του, προβλήματα εξακολουθούσαν να υπάρχουν.

Αρχικά, το Δικαστήριο με έδρα τη Χάγη δεν διέθετε επαρκείς οικονομικούς πόρους, ερευνητές ή κάποιο σώμα ασφαλείας για τις απαραίτητες συλλήψεις. Σταδιακά, όμως, η επιρροή του αυξήθηκε και, έτσι, κατάφερε να κάνει αξιοσημείωτη τη συμβολή του. Απαίτησε από τα βαλκανικά κράτη να ξεκινήσουν τις συλλήψεις εκ μέρους του με την υποστήριξη των ειρηνευτικών δυνάμεων υπό την επίβλεψη του NATO, με ελάχιστη προθυμία. Κατόρθωσε να μετατρέψει την παράδοση των συλληφθέντων σε ένα άκρως πολιτικό ζήτημα -όπως και είναι-, επιβάλλοντας κυρώσεις κατά της Κροατίας και κατά της Σερβίας, όταν αυτές θέλησαν να αποτραβηχτούν από την εν λόγω διαδικασία.

Το ΔΠΔΓ συγκέντρωσε τη μεγαλύτερη προσοχή του κόσμου το 2001, όταν ένα ελικόπτερο παρέδωσε στη Μονάδα Κράτησης των Ηνωμένων Εθνών (UN Detention Unit), κοντά στη Χάγη, τον έως τότε Πρόεδρο της Σερβίας, Slobodan Milošević, ο οποίος και απεβίωσε από καρδιακή ανακοπή το 2006, λίγους μήνες πριν τη δίκη του, κατά την οποία επρόκειτο να εξεταστούν 66 κατηγορητήρια, καθώς και η συμμετοχή του σε τρεις πολέμους – αυτούς της Βοσνίας, της Κροατίας και του Κοσόβου. Τα 66 κατηγορητήρια αποτέλεσαν ζήτημα για το οποίο επικρίθηκαν οι αρμόδιοι εισαγγελείς, καθότι ειπώθηκε από πολλούς πως πολλά από αυτά αποτέλεσαν προϊόν προσωπικών φιλοδοξιών των εν λόγω εισαγγελέων, οι οποίοι μεροληπτούσαν σκοπίμως κατά του Milošević. Πέραν των επικριτών, πολλοί θεωρούν πως το ΔΠΔΓ αποτέλεσε κινητήρια δύναμη για την ίδρυση και τη λειτουργία άλλων τέτοιων διεθνών δικαστηρίων – όπως αυτά της Rwanda, της Sierra Leone, της Καμπότζης, του Λιβάνου, ακόμη και του μόνιμου Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου.

Το κληροδότημα και οι επιφυλάξεις

Στην τελετή λήξης για την παύση του ΔΠΔΓ, ο νυν Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών, António Guterres, δήλωσε πως “Η ευθύνη έχει ριζώσει για τα καλά στη συλλογική μας συνείδηση”, αλλά η διεθνής επιβολή δικαιοσύνης αποτελεί -κατά τον ίδιο- “μακροπρόθεσμη δέσμευση”. Η τελετή είχε έντονη τη χροιά της μνήμης, καθώς αναγνώστηκαν διάφορες μαρτυρίες, και πολλοί παρευρισκόμενοι ξέσπασαν σε κλάματα. Ουσιαστικά, υπενθυμίστηκε πως το ΔΠΔΓ αποτέλεσε τον μοναδικό τρόπο με τον οποίον απέκτησαν “φωνή” οι πληγέντες των εγκλημάτων στην Πρώην Γιουγκοσλαβία, και κάποιοι έλαβαν και τη δικαιοσύνη -ή μέρος της- την οποία ζητούσαν.

Τελετή λήξης για την παύση της λειτουργίας του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου για την Πρώην Γιουγκοσλαβία

Το εν λόγω Δικαστήριο κατέδειξε πως συνέβησαν 20.000 βιασμοί στη Βοσνία και, συνεπώς, αυτοί αποτέλεσαν μια μορφή υποδούλωσης, βασανιστηρίων και όπλων καταστροφής της ανθρώπινης ζωής. Έτσι, τα συστηματικά σεξουαλικά εγκλήματα αναδείχθηκαν πλέον ως εγκλήματα πολέμου. Επίσης, διασαφηνίστηκε πως τα εγκλήματα πολέμου δεν είναι απαραίτητο να συμβαίνουν σε διακρατικό επίπεδο για να αναγνωριστούν ως τέτοια, αλλά μπορούν να πραγματοποιούνται και σε ενδοκρατικό επίπεδο, όταν οι διενέξεις και οι συγκρούσεις λαμβάνουν χώρα στα εδάφη ενός και μόνο κράτους. Η εισαγγελέας Jarvis δήλωσε πως, από τις 90 καταδίκες, πάνω από τις μισές συμπεριλάμβαναν και το κατηγορητήριο του βιασμού.

Σύμφωνα με τον Βασιλικό Σύμβουλο (QC – Queen Counselor) και καθηγητή Διεθνούς Δικαίου στο University College του Λονδίνου, Philippe Sands, το ΔΠΔΓ “άνοιξε τον δρόμο για την ευρύτερη διεθνή ομοφωνία σχετικά με τη δικαιοσύνη και τα εγκλήματα πολέμου”. “Η διάσπαση της Γιουγκοσλαβίας έδρασε καταλυτικά” είπε, και πρόσθεσε ότι “η εμπειρία δεν έφερε γαλήνη και συμφιλίωση, αλλά την ώρα της κρίσης στους λαούς”. Ο Sands, ο οποίος συμμετείχε στην υπόθεση “Κροατία κατά Σερβίας” στο Διεθνές Δικαστήριο Δικαιοσύνης (ICJ – International Court of Justice), ανέφερε πως ό,τι έχει καταφέρει το ΔΠΔΓ αντανακλά την αξιοσημείωτη, μα άκρως περιορισμένη λειτουργία της διεθνούς δικαιοσύνης ως προς την επίλυση μακροχρόνιων πολιτικών διαφορών και διενέξεων. Είναι ένα εργαλείο μέσα σε ένα οπλοστάσιο. Τα ad hoc δικαστήρια μπορούν σαφώς να δράσουν ευκολότερα απ’ ό,τι ο παγκόσμιος εταίρος τους (ICC)”.

Ένα άλλο ευαίσθητο θέμα που προέκυψε από την εμπειρία του ΔΠΔΓ αφορούσε στην ποιότητα των δικαστών. Σχεδόν οι μισοί δικαστές του Δικαστηρίου, οι οποίοι υποστηρίζονταν συνήθως από τις κυβερνήσεις τους, και είχαν εκλεχθεί από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών, ήταν διπλωμάτες ή ακαδημαϊκοί χωρίς δικαστική εμπειρία, προκαλώντας συχνά καθυστερήσεις και σύγχυση. Οι πολιτικοί στη Σερβία και την Κροατία έχουν κατηγορήσει το Δικαστήριο για προκατάληψη εναντίον τους, και έχουν υποδεχθεί τους καταδίκους πίσω στη χώρα τους ως ήρωες. Ακόμα και ο Κροάτης διοικητής Slobodan Praljak, ο οποίος ήπιε δηλητήριο ενώπιον του Δικαστηρίου μετά την απόρριψη της έφεσής του τον Νοέμβριο του 2017, τιμήθηκε στο Zagreb ως κάποια ηρωική φιγούρα.

O Slobodan Praljak τη στιγμή που πίνει δηλητήριο την ώρα της δίκης, και λίγο πριν τον θάνατό του

Οι Σέρβοι δεν έπαψαν να υποστηρίζουν πως το Δικαστήριο στάθηκε με προκατάληψη κατά αυτών. Ο Hrvoje Klasić, καθηγητής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Zagreb της Κροατίας, δήλωσε ότι θα χρειαστεί ίσως μια γενιά ή περισσότερες πριν οι άνθρωποι της περιοχής αποδεχτούν τί συνέβη στους πολέμους, και αρχίσουν να πιστεύουν ότι υπήρξαν θύματα και εγκλήματα από όλες τις πλευρές. Επιπλέον, όμως, είπε ότι οι δίκες είχαν παράξει τεράστια ποσά αποδεικτικών στοιχείων, και αποκάλυψαν πλείστα αρχεία που “ιστορικοί σαν εμένα δεν θα μπορούσαν ποτέ να πάρουν από τις κυβερνήσεις μας”. Η αντίληψη πως οι εγκληματίες ηρωοποιήθηκαν, τα θύματα παραγκωνίστηκαν, και τα γεγονότα παραποιήθηκαν κατά το δοκούν, είναι ιδιαιτέρως διαδεδομένη.

Μια γυναίκα ανάβει ένα κερί προς τιμήν του λαϊκού ήρωα -και όχι εγκληματία πολέμου-, Slobodan Praljak, μετά την αυτοκτονία του, στο Mostar της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης.

Η πικρή ελπίδα για μία ισχυρότερη επιβολή του Διεθνούς Δικαίου

Το ΔΠΔΓ ήταν εκείνο που κατέδειξε πως επρόκειτο για γενοκτονία κατά τη δολοφονία 8.000 Βόσνιων (Μουσουλμάνων), όταν έπεσε η Srebrenica. Συχνά, οι ελπίδες αρκετών για το Δικαστήριο έχουν πέσει στο κενό καθότι, παραδείγματι, δεν επιταχύνθηκαν οι διαδικασίες συμφιλίωσης. Πολλοί πιστεύουν ότι υπήρξε παρέμβαση -από την Αμερική ή από αλλού- στο έργο του. Στις υποθέσεις που σχετίζονταν κυρίως με τους Αλβανούς του Κοσσυφοπεδίου, ειδικότερα, οι εισαγγελείς ισχυρίστηκαν ότι οι μάρτυρες είχαν αλλοιώσει τα γεγονότα κατά την ακρόασή τους. Σύμφωνα με τον Eric Gordy, κοινωνιολόγο της Σχολής Σλαβικών και Ανατολικών Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, το Δικαστήριο προσπάθησε να τερματίσει την ατιμωρησία για τα εγκλήματα πολέμου, και αυτό ήταν “μερικώς πετυχημένο”. Ιδρύθηκε σε μια εποχή που υπήρχε συναίνεση για την αναγκαιότητά του. Δυστυχώς, αυτό δεν συμβαίνει πλέον. Δεν υπάρχει διεθνές δικαστήριο που να κατηγορεί κανέναν για τα εγκλήματα πολέμου στη Συρία. Η Ρωσία και η Αμερική συγκαταλέγονται στις χώρες εκείνες που είτε αποχώρησαν από τη δικαιοδοσία του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου, είτε δεν επικύρωσαν ποτέ το καταστατικό του.

Αυτό που απομένει ως τελευταία σπίθα ελπίδας είναι η πιθανή, ή όχι, άνθιση του κληροδοτήματος του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου για την Πρώην Γιουγκοσλαβία για την επιβολή της δικαιοσύνης στη διεθνή αρένα. Το πέρασμα του χρόνου θα καταδείξει αν το δικαστήριο και το αρχείο του θα σταθεί ως θεμέλιος λίθος για την εφαρμογή του διεθνούς δικαίου ή ως καταστροφική παράμετρος για μελλοντικές διενέξεις στα Βαλκάνια, ή ακόμη αν αποτέλεσε απλώς έναν απαραίτητο δρώντα για να καλύψει τις αρμοδιότητες άλλων και, συνεπώς, αν οι καρποί του θα μπορέσουν να συμβάλλουν στην εξέλιξη του διεθνούς δικαίου.

Πηγές:

  1. Bowcott, O. (2017). Yugoslavia tribunal closes, leaving a powerful legacy of war crimes justicehttps://www.theguardian.com/law/2017/dec/20/former-yugoslavia-war-crimes-tribunal-leaves-powerful-legacy-milosevic-karadzic-mladic
  2. Simons, M. (2017). Yugoslavia Tribunals leaves rich legacy, but ‘immense’ challenges remain. https://www.nytimes.com/2017/12/23/world/europe/yugoslavia-tribunal-hague.html
  3. Muslimovic, A., Ristic, M., Rudic, F., Milekic, S. (2017). Hague Tribunal Closes Down, Leaving Disputed Legacyhttp://www.balkaninsight.com/en/article/hague-tribunal-closes-down-leaving-disputed-legacy-12-20-2017
  4. UN. (2018). Closing the Internationa Criminal Tribunal for the Former Yugoslaviahttps://videos.un.org/en/2018/01/10/closing-of-the-international-criminal-tribunal-for-the-former-yugoslavia-2/
  5. The Economist. (2017). What the Yugoslav war-crimes tribunal achieved. https://www.economist.com/blogs/economist-explains/2017/12/economist-explains-3
  6. MacDowall, A. (2017). Slobodan Parljak’s suicide reopens new wounds in Bosniahttps://www.theguardian.com/world/2017/dec/02/slobodan-praljak-suicide-reopens-old-wounds-bosnia
  7. United Nations. (n.d.). Srebrenica Genocide: No room for denial. http://www.icty.org/en/outreach/documentaries/srebrenica-genocideno-room-for-denial
  8. Global Policy Forum. (n.d.). International Criminal Tribunal for Yugoslaviahttps://www.globalpolicy.org/international-justice/international-criminal-tribunals-and-special-courts/international-criminal-tribunal-for-yugoslavia.html
  9. United Nations. (n.d.). Criminal Tribunal for Former Yugoslavia to Close by Year’s End, Residual Mechanism Will Assume Remaining Workload, Its President Tells General Assembly. https://www.un.org/press/en/2017/ga11963.doc.htm

Tagged under:

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest