Το δικαίωμα στην αποτέφρωση: ευρωπαϊκά δεδομένα και ελληνική πραγματικότητα

Το δικαίωμα στην αποτέφρωση, ένα ζήτημα που έχει διχάσει τη σύγχρονη Ελλάδα, φαίνεται να βρίσκεται σε τροχιά πλήρους επίλυσής του, με την έναρξη των διαδικασιών για τις πρώτες εγκαταστάσεις αποτέφρωσης στη χώρα μας – εγκαταστάσεις που φημολογούνται πως ξεκινούν από το 2010. Η Ελλάδα είναι φανερά ένα κράτος που έχει καθυστερήσει αρκετά τη διευθέτηση ενός σημαντικότατου ζητήματος, όπως αυτό. Γιατί, όμως, έχει προκαλέσει τέτοια αίσθηση ένα απλούστατο αίτημα;

Ιστορική Αναδρομή

Ανά τα χρόνια, η καύση των νεκρών και η ταφή είχαν αντιστρόφως ανάλογη δημοτικότητα ως μεταθανάτιες τελετουργίες. Υπάρχουν ευρήματα αποτεφρωμένης σορού στην Αυστραλία, που χρονολογούνται έως και είκοσι χιλιάδες χρόνια πριν, όμως δεν μπορούμε να γνωρίζουμε για τη συχνότητα της καύσης στους πρωτόγονους πληθυσμούς, λόγω απουσίας περαιτέρω ευρημάτων. Αργότερα, και με την έλευση των πρώτων κοινωνιών, έχουμε μία πιο ευδιάκριτη εικόνα για την καύση και συνολικά για τα έθιμα που ακολουθούσαν τους θανάτους. Συγκεκριμένα, σε κάποιους πολιτισμούς -όπως, για παράδειγμα, αυτός των αρχαίων Αιγυπτίων- απαγορευόταν ανέκαθεν ως πρακτική, ενώ σε άλλους -όπως εκείνος της αρχαίας Ρώμης- ήταν προνόμιο των ανώτερων τάξεων και των στρατιωτικών, ως φόρος τιμής. Στον Ελλαδικό χώρο, η αποτέφρωση απουσίαζε έως και το δωδέκατο αιώνα π.Χ., όταν δηλαδή και οι επιρροές των Μικρασιατικών πολιτισμών αντικατοπτρίστηκαν στα ταφικά έθιμα. Είναι αρκετές οι αναφορές στην καύση στα έργα του Σοφοκλή (Αντιγόνη) και του Ομήρου (Ιλιάδα), όπου γίνεται λόγος για αυτήν ως ιδιαίτερη τελετή για τους ήρωες και τους πεσόντες στο πεδίο της μάχης.

Η χρυσή λάρνακα με την τέφρα της Μήδας, σύζυγου του Φιλίππου του Β’. (Πηγή: Travel Book/Γιώργος Πατρουδάκης)

Η καύση απήλαυσε φήμης σχεδόν ανάλογης της ταφής, διακυμαινόμενη βέβαια με τη χρονική περίοδο και την περιοχή. Η πρακτική, λοιπόν, και των δύο τελετουργιών αποτέλεσε πραγματικότητα στους πολιτισμούς των περιοχών της Ελλάδος για αρκετούς αιώνες, μέχρι και την έλευση του Χριστιανισμού. Από τα πρώτα, όμως, μετά Χριστόν χρόνια έως τον 5ο αιώνα, η καύση των νεκρών έφθινε σε συχνότητα απέναντι στην ταφή, τόσο στην Ελλάδα, όσο και στην Ευρώπη, μέχρι που τον 8ο αιώνα απαγορεύτηκε στο μεγαλύτερο τμήμα της Ευρώπης ως αξιόποινη με θάνατο πράξη, έπειτα από απόφαση του Αυτοκράτορα των Καρολιδών, Καρλομάγνου (Charlemagne), με μόνες εξαιρέσεις τις εμπόλεμες περιόδους και τις επιδημίες. (Encyclopædia Britannica, 2017)

Σύγχρονη ιστορία και επιρροές του Χριστιανισμού

Αναφορικά με τη θρησκεία του Χριστιανισμού, ακόμη και μετά το Σχίσμα του 1054, δεν υπάρχει κάποιο Δόγμα που να επιβάλλει τον ενταφιασμό του νεκρού. Το έθιμο της ταφής κρατά από την πίστη της χριστιανικής θρησκείας για ανάσταση του σώματος, καθώς και από τις ιουδαϊκές ρίζες της θρησκείας ως σύνολο. (Ελληνική Κοινωνία Αποτέφρωσης, 2006).

Κινήματα υπέρ της αποποινικοποίησης, της επαναφοράς και της νομιμοποίησης της καύσης των νεκρών ως πρακτικής εμφανίστηκαν ξανά κατά το 17ο αιώνα, ενώ η πρώτη καταγεγραμμένη αποτέφρωση -αν και παράνομη- συνέβη στη Βρετανία το 18ο αιώνα. Τέτοια κινήματα, συνδεδεμένα με αναρχικές ομάδες, υπήρχαν και κατά τη Γαλλική Επανάσταση, και επιζητούσαν τη μηδαμινή επιρροή της Εκκλησίας στις μεταθανάτιες τελετές. Αποτέλεσαν, μάλιστα, έναν εκ των λόγων για τους οποίους η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία δεν επέτρεψε την καύση των νεκρών στους πιστούς έως και τα μέσα του 20ού αιώνα. (Kim, 2009). Αν και το 1908 η τελευταία αναγνώρισε στην Καθολική Εγκυκλοπαίδεια την απουσία άμεσων αντιθέσεων με το Δόγμα, αρνήθηκε να άρει την απόφαση της απαγόρευσης της καύσης έως και το 1963, με απόφαση του Πάπα Παύλου ΣΤ’, την οποία ακολούθησε τρία χρόνια αργότερα η απόφαση που επέτρεπε στους Καθολικούς ιερείς να τελούν νεκρώσιμη ακολουθία για τους νεκρούς που επρόκειτο να αποτεφρωθούν. Το 2016 το Βατικανό δημοσίευσε περαιτέρω παρατηρήσεις επί του θέματος (Müller & Ladaria, 2016).

Για τα σύγχρονα κράτη της Ευρώπης, ωστόσο, μικρή απήχηση είχε το κήρυγμα της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας. Με τους δημοφιλείς επιστήμονες της εποχής -όπως ο ιατρός του Βρετανικού Παλατιού, Sir Henry Thompson- να ηγούνται του κινήματος για την επανασύσταση της αποτέφρωσης ως πρακτικής, με εκδόσεις βιβλίων και οργανώσεις εκδηλώσεων, το 1884 η Μεγάλη Βρετανία νομιμοποιεί την αποτέφρωση και, όχι πολύ αργότερα, αρκετά κράτη την ακολουθούν – ανάμεσά τους και οι Ηνωμένες Πολιτείες. Στη Γαλλία, σχετικό διάταγμα εκδόθηκε έναν αιώνα πριν, το 1789, αλλά ρυθμίστηκε το 1887 (Ελληνική Κοινωνία Αποτέφρωσης, 2006).

Για την Ελληνορθόδοξη Εκκλησία, τα δεδομένα είναι διαφορετικά. Η πολιτική επιρροή που ασκεί η Ιερά Σύνοδος σε ένα κράτος όπως η Ελλάδα -όπου, για τους οποιουσδήποτε λόγους, δεν έχει συμβεί διαχωρισμός Εκκλησίας και Κράτους- καθιστά τη σύγκρουση με μία μερίδα πολιτών αναπόφευκτη.

Καύση και ατομικές ελευθερίες

Παρά τη συντριπτική πλειονότητα πιστών της Ορθοδοξίας στην Ελλάδα, μία κατάσταση που δεν προσφέρει την επιλογή σε έναν πολίτη να αποτεφρωθεί μετά το θάνατό του, εάν το επιθυμεί, καταπατά τις ατομικές του ελευθερίες. Η καύση των νεκρών δεν είναι ένα ζήτημα που άπτεται αποκλειστικά στο δικαίωμα της θρησκευτικής ελευθερίας. Με μία προσεκτικότερη θεώρηση, θα μπορούσαμε να το συσχετίσουμε με το δικαίωμα στην ελεύθερη έκφραση και την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας, ανθρώπινα δικαιώματα διεθνώς κατοχυρωμένα και νομικά προστατευόμενα. Με το άρθρο 18 της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, και το άρθρο 18 του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και τα Πολιτικά Δικαιώματα, αναγνωρίζεται σε όλους το δικαίωμα στην ελευθερία της επιλογής -ή μη- μίας θρησκείας, καθώς και στην ελευθερία εκδήλωσης πεποιθήσεών του, δημόσια ή ιδιωτικά, συμπεριλαμβανομένων και των τελέσεων θρησκευτικών τελετών. Ευρωπαϊκά, αυτό το δικαίωμα καλύπτεται από το άρθρο 9 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου.

Η ισότητα των πολιτών μεταξύ τους, και ο σεβασμός των προσωπικών επιλογών του κάθε πολίτη από το κράτος και τους συμπολίτες του είναι σημεία για τα οποία οφείλουμε να σταθούμε και να αναρωτηθούμε τις πράξεις της χώρας μας, καθώς και της ευρωπαϊκής και διεθνούς πραγματικότητας, για να τα προστατεύουν. Είναι προαπαιτούμενα, άλλωστε, για ένα έννομο και εύρυθμο λειτουργικά κράτος. Εθνικά, το δικαίωμα της θρησκευτικής ελευθερίας καλύπτεται στο Σύνταγμα της Ελλάδος με το άρθρο 13, σύμφωνα με το οποίο: «Η ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης είναι απαραβίαστη. Η απόλαυση των ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων δεν εξαρτάται από τις θρησκευτικές πεποιθήσεις καθενός«. Η απαγόρευση, όμως, της καύσης των νεκρών – μία πρακτική που απαγορεύεται μονάχα σε τέσσερις θρησκείες, τον Ισλαμισμό, τον Ιουδαϊσμό, τον Ζωροαστρισμό, και την Ορθοδοξία- αντιφάσκει με τη συνταγματική προστασία αυτής της ελευθερίας. Επιπρόσθετα, η απαγόρευση αντιφάσκει και με το άρθρο 2 του Συντάγματος, το οποίο στην παράγραφο 1 τονίζει πως: «Ο σεβασμός και η προστασία της αξίας του ανθρώπου αποτελούν την πρωταρχική υποχρέωση της Πολιτείας«, καθώς μία απαγόρευση της αποτέφρωσης παραβιάζει το ατομικό δικαίωμα του κάθε ατόμου να ορίζει εκούσια τη διάθεση του σώματός του, ακόμη και μετά θάνατον.

Τα δεδομένα στην Ελλάδα

Ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών τάσσεται υπέρ αυτής της πρακτικής από το 1917. Όμως, σε όλες τις δικαστικές αποφάσεις που εκδόθηκαν στη χώρα μας κατά τον 20ό αιώνα, η νομιμοποίηση της καύσης απορρίφθηκε, είτε γιατί το απαραίτητο νομικό πλαίσιο δεν υπήρχε, είτε διότι η πρακτική «αντίκειται στα χρηστά ήθη των Ελλήνων«, παρά την αυξημένη διαφοροποίηση που είχε η κοινωνία με την κάθετη απαγόρευση της Εκκλησίας – διαφοροποίηση που έγινε ορατή με τους θανάτους του μαέστρου Δημήτρη Μητρόπουλου, το 1960 (ο οποίος αποτεφρώθηκε δίχως νεκρώσιμη ακολουθία, μετά από άρνηση της Εκκλησίας), και της Μαρίας Κάλλας, το 1977 (η οποία μνημονεύθηκε σε νεκρώσιμη ακολουθία στο Παρίσι, και αποτεφρώθηκε, με την τέφρα της να σκορπά στο Αιγαίο Πέλαγος, παρουσία κυβερνητικών στελεχών). Η πρώτη πολιτική συζήτηση για την καύση έγινε μετά το καλοκαίρι του 1987, όταν ο τότε Δήμαρχος Αθηναίων, Μιλτιάδης Έβερτ, ζήτησε επίσημα από την Ιερά Σύνοδο και την Πολιτεία την κατοχύρωση του δικαιώματος της αποτέφρωσης των θυμάτων του καύσωνα, εάν το επιθυμούσαν οι συγγενείς, αίτημα που απορρίφθηκε. Η πρώτη τροπολογία επί τη θέσπιση νομικού πλαισίου για το θέμα εμφανίστηκε το 1998, μετά τη συμβολή της Ελληνικής Κοινωνίας Αποτέφρωσης (μέλος της Παγκόσμιας Οργάνωσης Αποτέφρωσης), η οποία επίσης απορρίφθηκε (Ελληνική Κοινωνία Αποτέφρωσης, 2006).

Δεν μας εκπλήσσει, λοιπόν, το γεγονός πως η Ελλάδα αποτελούσε τη μόνη χώρα στην Ευρωπαϊκή Ένωση των 25 που απαγόρευε νομικά την αποτέφρωση, και πως μέχρι και σήμερα είναι η μοναδική ηπειρωτική χώρα της Ε.Ε., και μία εκ των τριών (μαζί με την Μάλτα και την Κύπρο) που δεν παρέχει στους πολίτες της αποτεφρωτήριο. Η νομιμοποίηση της καύσης ήρθε, εν τέλει, με την ψήφιση του άρθρου 35 του νόμου 3448/2006. Οι πρώτες δύο παράγραφοι αυτού του άρθρου θέτουν τις προϋποθέσεις της νόμιμης αποτέφρωσης στη χώρα μας: η πρώτη επιτρέπει την αποτέφρωση μονάχα σε νεκρούς των οποίων οι θρησκευτικές πεποιθήσεις επέτρεπαν την πρακτική, ενώ η δεύτερη απαιτεί ρητή δήλωση του θανόντος ή των συγγενών του.

Ενώ φαινομενικά, λοιπόν, ο νόμος βρίσκεται μέσα στα διεθνή πλαίσια, η χρήση του όρου «θρησκευτικές πεποιθήσεις» και η ασάφεια που τον ακολουθεί προβληματίζουν: Θεωρείται το θρησκευτικό δόγμα και το σύνολο των λατρευτικών κανόνων του νεκρού ως «θρησκευτική πεποίθηση«, ή λαμβάνουμε ως γνώμονα την ατομική θρησκευτική του συνείδηση, σύμφωνα με την οποία είχε τοποθετηθεί προσωπικά περί του ζητήματος της καύσης; Κι αν λάβουμε την πρώτη ερμηνεία, δεν προκύπτει πρόβλημα στην περίπτωση κατά την οποία ένας νεκρός επιθυμεί να αποτεφρωθεί, αλλά η θρησκεία του δεν του το επιτρέπει; Η σχέση αιτιώδους συνάφειας μεταξύ του δικαιώματος και του θεσμού τοποθετεί περιορισμούς στο δικαίωμα, την κοινωνική ελευθερία, τη σωματική ελευθερία και την πνευματική ελευθερία. Άλλωστε, δανειζόμενοι το κοντινότερο σχετικό άρθρο 169 του Αστικού Κώδικα, το οποίο θα μπορούσε να έχει αντίστοιχη ισχύ στο θέμα, «Ο θάνατος αυτού που δήλωσε τη βούλησή του δεν επιδρά στο κύρος της δήλωσης» – άρα δεν παύουμε να μιλάμε για διεκδίκηση της ελεύθερης έκφρασης.

Στο άρθρο 35 του νόμου 3448/2006, εκτός των άλλων, περιλαμβάνονταν και τροπολογίες σχετικά με τη σύσταση εγκαταστάσεων αποτέφρωσης στην Ελλάδα. Μόλις το Προεδρικό Διάταγμα 31/12.03.09 εκδόθηκε (τρία χρόνια μετά την ψήφιση), και η Κοινή Υπουργική Απόφαση 20232/31.05.10. ολοκληρώθηκε (ένα χρόνο μετά το Προεδρικό Διάταγμα), διάφοροι Δήμοι ήταν έτοιμοι να αναλάβουν τη φιλοξενία αποτεφρωτηρίων. Παρά την αυξημένη θέληση, αξιοπερίεργα περιστατικά -όπως οι αποκαλύψεις πως το Α’ Κοιμητήριο Αθηνών, στις χρήσεις γης του Οργανισμού Ρυθμιστικού Σχεδίου Αθήνας, είναι χώρος πρασίνου και ιστορικής μνήμης, και όχι νεκροταφείο, ενώ το Γ’ Κοιμητήριο Αθηνών είναι χώρος κοινωνικών δραστηριοτήτων- δεν το επέτρεψαν (Ελληνική Κοινωνία Αποτέφρωσης, 2017). Το νομοσχέδιο που ήρθε τέσσερα χρόνια μετά (ν. 4277/2014) και τα σχετικά άρθρα του (48, 49, 50, 51) προσέφεραν λύσεις στα ζητήματα που είχαν προκύψει μέχρι εκείνη τη στιγμή. Στο άρθρο 49, στις προϋποθέσεις για την αποτέφρωση ενός νεκρού, δεν αναφέρονταν πουθενά οι θρησκευτικές πεποιθήσεις του θανόντος, ενώ τα άρθρα 48, 50 και 51 επέτρεπαν τη χωροθέτηση των Κέντρων Αποτέφρωσης Νεκρών και εκτός κοιμητηρίων, λύνοντας έτσι το αδιέξοδο που είχαν να αντιμετωπίσουν οι Δήμοι.

Η κατάσταση σήμερα

Ως και τη στιγμή που γράφεται αυτό το άρθρο, υπάρχουν επιλεγμένοι χώροι σε δύο Δήμους, των Αθηναίων & των Πατρέων, για τη δημιουργία των πρώτων εγκαταστάσεων αποτέφρωσης στη χώρα μας. Οφείλουμε να αναρωτηθούμε, όμως, πώς -μετά από τόσες έρευνες και διαγωνισμούς- τα δύο επιλεγμένα σημεία συνοδεύονται από αρκετές γραφειοκρατικές και χωροταξικές δυσκολίες, ιδιαίτερα ενώ υπήρχαν ευκολότερα υποψήφια. Στον Ελαιώνα, όπου βρίσκεται το υποψήφιο σημείο του Δήμου Αθηναίων, ο χώρος έχει χαρακτηρισθεί ως «κοινόχρηστο πράσινο» – χαρακτηρισμός που απαγορεύει «οχλούσα δραστηριότητα«, όπως -αναπόφευκτα- είναι η λειτουργία ενός αποτεφρωτηρίου (και όπως είναι νομικά αναγνωρισμένη στο άρθρο 48 του ν.4277/2014). Δεν θα κάνουμε καμία αναφορά στις αντιδράσεις των πολιτών, οι οποίοι προφανώς και δεν ενημερώθηκαν, κάτι που κάνει τις κινήσεις του Δήμου Αθηναίων και της Περιφέρειας να μοιάζουν για κινήσεις εντυπωσιασμού, ιδιαίτερα εξαιτίας της επιμονής που φαίνεται να δείχνουν οι ιθύνοντες στην τοποθέτηση του αποτεφρωτηρίου εντός οικιστικού ιστού, και όχι σε βιομηχανικές περιοχές (όπως συνιστά η Ελληνική Κοινωνία Αποτέφρωσης). Στο Δήμο Πατρέων, τα πράγματα μοιάζουν ευκολότερα, καθώς το σημείο που έχει επιλεγεί έχει χαρακτηρισθεί ως χώρος βιολογικού καθαρισμού, και πρέπει απλά να αποχαρακτηριστεί – μία διαδικασία, όμως, που είναι χρονοβόρα (Μανουσακάκης & Ασλανίδου, 2017).

Συγκριτικά, οι υπόλοιπες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης που έχουν εγκαταστάσεις αποτέφρωσης παρέχουν ένα αποτεφρωτήριο ανά 500.000 πολίτες, με τους αριθμούς στη Σουηδία να φτάνουν 1 ανά 130.000 πολίτες, και στην Πορτογαλία 1 ανά 2.000.000 πολίτες. Κάνοντας μία αναλογική συσχέτιση των ευρωπαϊκών δεδομένων, η Ελλάδα όφειλε να έχει τουλάχιστον 5 αποτεφρωτήρια (Crematorium.eu, 2015).

Σύγχρονο αποτεφρωτήριο στο Ringsted της Δανίας. (Πηγή: Henning Larsen)

Αντί επιλόγου

Είναι εμφανές πως το ζήτημα έχει πάψει να είναι τεχνικό, αλλά ιδεολογικό. Κανένα δικαστήριο δεν μπορεί πλέον να ισχυρισθεί πως απουσιάζει το νομικό πλαίσιο, ενώ μία απόφαση που κρίνει πως η καύση είναι αντίθετη με τα χρηστά ήθη των Ελλήνων είναι – τουλάχιστον- μηδενιστική ως προς τις τουλάχιστον 500 ελληνικές οικογένειες το χρόνο οι οποίες, μη έχοντας την οικονομικότερη επιλογή να πραγματοποιήσουν την καύση στη χώρα τους, οδηγούνται στη γείτονα Βουλγαρία, ή ακόμη στην Ιταλία, τη Σλοβενία και τη Γερμανία, για να αποτεφρώσουν τα αγαπημένα τους πρόσωπα. Αποφάσεις της Εκκλησίας να μην τελούνται νεκρώσιμες ακολουθίες για τους νεκρούς που πρόκειται να αποτεφρωθούν είναι αρκετά υποκριτικές, και εθελοτυφλούν εάν θεωρούν πως είναι ασέβεια να καεί το σώμα ενός ανθρώπου (ενώ είναι σεβασμός σε αυτό να αποσυντεθεί ατελώς και δυσανάλογα, εξαιτίας της κακής ποιότητας εδάφους που υπάρχει στην Ελλάδα). Είναι, όμως, αποφάσεις που -σωστά- κανένας νόμος δεν επιχείρησε να προσβάλλει, παρά τις απόπειρες της Εκκλησίας να αποδείξει κάτι τέτοιο.

Τη στιγμή που η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει προχωρήσει με φυσιολογικότητα στο ζήτημα, και ψηφίζει περιβαλλοντολογικές διατάξεις στη λειτουργία των αποτεφρωτηρίων ώστε να μειώσει τις εκπομπές υδραργύρου, στην Ελλάδα τα κοιμητήρια είναι χώροι κορεσμένοι και ασφυκτικά γεμάτοι, που επιβαρύνουν το περιβάλλον, τη γη και τον υδροφόρο ορίζοντα του οικιστικού ιστού στον οποίο συνήθως βρίσκονται. Η επιλογή της καθυστέρησης της δημιουργίας αποτεφρωτηρίου στη χώρα μας -προωθημένη ως θέση από τους θρησκευτικούς ηγέτες των εκάστοτε περιοχών- είναι υποκριτική και ως προς την οικονομική δυνατότητα των πολιτών να αποχαιρετήσουν τα αγαπημένα τους πρόσωπα. H ενοικίαση ενός τμήματος γης για τρία -συνήθως- χρόνια, και η υποχρέωση εκταφής για την ενοικίαση ενός άλλου χώρου για τη συντήρηση των οστών ή του ατελώς αποσυντεθειμένου σώματος, αποτελούν ένα συμβόλαιο συνεχούς οδύνης.

Ανάμεσα στην ευρωπαϊκή πραγματικότητα και τα ελληνικά δεδομένα, εντοπίζεται ένα ιδιαίτερο χάσμα, το οποίο οφείλει να κλείσει στο όνομα των δικαιωμάτων και των ελευθεριών που προαναφέρθηκαν. Αυτό δεν είναι ένα άρθρο υπέρ ή κατά κάποιας απόλυτης θέσης. Δεν είναι άρθρο εκθειασμού της καύσης ή κατακραυγής του ενταφιασμού. Δεν είναι, όμως, υποχρέωση ενός σύγχρονου κράτους να παρέχει την επιλογή σε ένα άτομο να αποφασίζει το τελευταίο του ταξίδι;

Πηγές:

  1. Council of Europe. (1950). European Convention on Human Rights. [online] Available at: http://www.echr.coe.int/Documents/Convention_ENG.pdf [Accessed 22 May 2017].
  2. Encyclopædia Britannica. (2017). Cremation | Funeral Custom. [online] Available at: https://www.britannica.com/topic/cremation [Accessed 22 May 2017].
  3. Kim, M. (2009). How Cremation Works. [online] HowStuffWorks. Available at: http://science.howstuffworks.com/cremation6.htm [Accessed 22 May 2017].
  4. Müller, G. and Ladaria, L. (2016). Instruction Ad resurgendum cum Christo regarding the burial of the deceased and the conservation of the ashes in the case of cremation. [online] Vatican.va. Available at: http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20160815_ad-resurgendum-cum-christo_en.html [Accessed 22 May 2017].
  5. Office of the High Commissioner on Human Rights. (1966). International Covenant on Civil and Political Rights. [online] Available at: http://www.ohchr.org/EN/ProfessionalInterest/Pages/CCPR.aspx [Accessed 22 May 2017].
  6. United Nations. (1948). Universal Declaration of Human Rights. [online] Available at: http://www.un.org/en/universal-declaration-human-rights/ [Accessed 22 May 2017].
  7. Ελληνική Κοινωνία Αποτέφρωσης. (2006). Αποτέφρωση των νεκρών, αίτημα των καιρών. 1η έκδοση. a.a. Publications.
  8. Ελληνική Κοινωνία Αποτέφρωσης. (2017). Η πορεία της αποτέφρωσης στην Ελλάδα. [online] Available at: http://www.cremation.gr/creGreece.html [Accessed 22 May 2017].
  9. Μανουσακάκης, Γ. & Ασλανίδου, Κ. (2017). Στον Ελαιώνα το πρώτο αποτεφρωτήριο από τον δήμο Αθηναίων. [online] ΑΘΗΝΑ 984 – Ο ΣΤΑΘΜΟΣ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ. Available at: http://www.athina984.gr/2017/03/02/ston-eleona-to-proto-apotefrotirio-apo-ton-dimo-athineon/ [Accessed 22 May 2017].
  10. Βουλή των Ελλήνων. (2008) Σύνταγμα της Ελλάδος. [online] Available at: http://www.hellenicparliament.gr/Vouli-ton-Ellinon/To-Politevma/Syntagma/ [Accessed 22 May 2017].
  11. Τράπεζα Πληροφοριών Νομοθεσίας. (2016). Νόμος 3448/2006 – ΦΕΚ 57/Α/15-3-2006. [online] Available at: https://www.e-nomothesia.gr/kat-ergasia-koinonike-asphalise/n-3448-2006.html?q=3448 [Accessed 22 May 2017].
  12. Τράπεζα Πληροφοριών Νομοθεσίας. (2016). Νόμος 4277/2014 – ΦΕΚ 156/Α/1-8-2014. [online] Available at: https://www.e-nomothesia.gr/kat-periballon/skhedia-poleon/n-4277-2014.html?q=4277 [Accessed 22 May 2017].

Tagged under:

Ο Γρηγόρης Ασπρίδης είναι προπτυχιακός φοιτητής του τμήματος Επικοινωνίας, Μέσων & Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου Κοινωνικών & Πολιτικών Επιστημών, και βρίσκεται στο τρίτο έτος των σπουδών του. Το τρέχον εξάμηνο φοιτά σε πανεπιστήμιο της Ισπανίας, μέσω του προγράμματος Erasmus της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στα ενδιαφέροντά του περιλαμβάνονται οι διεθνείς σχέσεις, ιδιαίτερα οι πολεμικές συγκρούσεις, και ο αντίκτυπος αυτών στις κοινωνίες όλων των πλευρών, θέμα πάνω στο οποίο επιθυμεί να εξειδικεύσει τις σπουδές του. Έχει συμμετάσχει και διακριθεί σε αρκετές προσομοιώσεις των Ηνωμένων Εθνών, ενώ στο παρελθόν, έχει ασχοληθεί και με την αθλητική δημοσιογραφία, έχοντας μάλιστα διατελέσει και συντάκτης στο γραφείο Τύπου μεγάλου αθλητικού συλλόγου της πρωτεύουσας.

Website: https://powerpolitics.eu

   Ροή άρθρων Συντάκτη

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.

Περισσότερα από την Power Politics:

Log in or Sign Up

Pin It on Pinterest